των ΗΠΑ και του Ιράν και η συνεχιζόμενη πολεμική σύγκρουση στην Ουκρανία δημιουργούν έναν συνδυασμό διαταραχών στην προσφορά, αυξανόμενων τιμών ενέργειας και γεωπολιτικής αστάθειας, τον οποίο οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις και οι αγορές δυσκολεύονται ολοένα και περισσότερο να διαχειριστούν. Αυτό που αρχικά φαινόταν ως ένα προσωρινό σοκ στις διεθνείς ενεργειακές αγορές αρχίζει πλέον να εξελίσσεται σε μια δομικού χαρακτήρα κρίση ενεργειακής ασφάλειας.
Οι τελευταίες εξελίξεις στη Μέση Ανατολή έχουν αποδειχθεί ιδιαίτερα επιβαρυντικές. Καθώς οι εχθροπραξίες μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν επαναλαμβάνονται με επίκεντρο τα Στενά του Ορμούζ, οι έμποροι ενεργειακών πρώτων υλών ( traders) ανησυχούν ολοένα περισσότερο ότι οι εξαγωγές πετρελαίου και φυσικού αερίου από τον Περσικό Κόλπο θα παραμείνουν σοβαρά περιορισμένες. Ουδείς πλέον ομιλεί σοβαρά περί τερματισμού της κρίσης μέχρι το τέλος του έτους, Ήδη το Brent κινείται στην ζώνη των $95-$ 96 το βαρέλι, περίπου 40% υψηλότερα σε σχέση με την αρχή του έτους. Οι ευρωπαϊκές τιμές φυσικού αερίου στον κόμβο TTF έχουν αυξηθεί ακόμη πιο δραματικά, πλησιάζοντας τα €75/MWh και έχοντας υπερδιπλασιαστεί από τον Ιανουάριο.
Το πρόβλημα δεν αφορά μόνο στην τιμή της ενέργειας. Αφορά πρωτίστως στην διαθεσιμότητά της και την ομαλή μεταφορά και προμήθεια της. Παρά τους επανειλημμένους ισχυρισμούς της Ουάσιγκτον ότι το Πολεμικό Ναυτικό των ΗΠΑ ελέγχει αποτελεσματικό τα Στενά του Ορμούζ, η ναυσιπλοΐα παραμένει σοβαρά περιορισμένη. Τα δεδομένα παρακολούθησης πλοίων από εταιρείες όπως η marine Traffic και Kpler, δείχνουν ότι μόνο ένας μικρός αριθμός πλοίων πραγματοποιεί σήμερα τη διέλευση. Στις 31 Αυγούστου, μόλις 4 πλοία φέρεται να διέσχισαν τα Στενά, έναντι μέσου όρου περίπου 13 πλοίων την τελευταία δεκαήμερη περίοδο και περίπου 130–140 πλοίων ημερησίως που ήταν η κίνηση πριν από τον πόλεμο.
Οι συνέπειες είναι σημαντικές αφού τα Στενά του Ορμούζ αποτελούν μία από τις πλέον σημαντικές ενεργειακές αρτηρίες του κόσμου, μέσω της οποίας διακινείται περίπου το 35%του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου και LNG. Η συνεχιζόμενη αναταραχή σημαίνει ότι οι παραγωγοί του Κόλπου δεν μπορούν να επαναφέρουν τις εξαγωγές στα φυσιολογικά επίπεδα, ακόμη και όπου υπάρχει διαθέσιμη παραγωγική δυναμικότητα. Ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας (ΙΕΑ)στην έκθεση του Αυγούστου για την διεθνή αγορά πετρελαίου προειδοποιεί ότι η παγκόσμια προσφορά πετρελαίου παραμένει σοβαρά περιορισμένη, με την παραγωγή στον Κόλπο να βρίσκεται τουλάχιστον 8.0 εκατ.βαρέλια ημερησίως κάτω από τα προπολεμικά επίπεδα.
Η Ερυθρά Θάλασσα προσθέτει ένα ακόμη βαθμό ανησυχίας. Οι συνεχιζόμενες επιθέσεις των Χούθι της Υεμένης εναντίον πλοίων που μεταφέρουν Σαουδαραβικό πετρέλαιο περιπλέκουν τίς μεταφορές πετρελαιοειδών από τον Κόλπο προς τις διεθνείς αγορές μέσω της Ερυθράς Θάλασσας και της Διώρυγας του Σουέζ. Το αποτέλεσμα είναι ένα ολοένα πιο κατακερματισμένο παγκόσμιο σύστημα εμπορίας πετρελαίου, στο οποίο οι παραδοσιακές θαλάσσιες διαδρομές είτε δεν είναι διαθέσιμες είτε έχουν καταστεί σημαντικά ακριβότερες.
Για την Ευρώπη, η συγκυρία δύσκολα θα μπορούσε να είναι χειρότερη. Η ήπειρος μόλις πέρασε ένα από τα δυσκολότερα καλοκαίρια της, με εξαιρετικά υψηλές θερμοκρασίες, συνθήκες ξηρασίας και εκτεταμένες δασικές πυρκαγιές, ιδιαίτερα στη Νότια Ευρώπη. Την ίδια στιγμή, οι τιμές ενέργειας αυξάνονται απότομα. Η τελευταία προκαταρκτική εκτίμηση της Eurostat δείχνει ότι ο πληθωρισμός στην Ευρωζώνη επιταχύνθηκε στο 3,3% τον Αύγουστο, από 2,9% τον Ιούλιο, ενώ ο πληθωρισμός στον ενεργειακό τομέα εκτινάχθηκε στο 14,3%.
Ο συνδυασμός υψηλών τιμών ενέργειας και εξασθένησης των οικονομικών συνθηκών είναι δυνητικά εκρηκτικός. Η ευρωπαϊκή βιομηχανία ήδη λειτουργεί υπό σημαντικές ανταγωνιστικές πιέσεις, ενώ τα νοικοκυριά παραμένουν ιδιαίτερα ευαίσθητα στο κόστος ηλεκτρικής ενέργειας, φυσικού αερίου και μεταφορών. Οι υψηλότερες τιμές ενέργειας τροφοδοτούν άμεσα τον πληθωρισμό, αλλά και έμμεσα μέσω των μεταφορών, της μεταποίησης, της γεωργίας και των υπηρεσιών.
Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ) βρίσκεται, ως εκ τούτου, αντιμέτωπη με ένα ολοένα δυσκολότερο δίλημμα πολιτικής. Οι υψηλότερες τιμές ενέργειας απειλούν να παρατείνουν τον πληθωρισμό την ώρα που η οικονομική ανάπτυξη παραμένει τελείως εύθραυστη. Η νομισματική πολιτική ενδέχεται να χρειαστεί να παραμείνει αυστηρότερη για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα, ακριβώς τη στιγμή που οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις απαιτούν μικρότερο κόστος δανεισμού και χαμηλότερο ενεργειακό κόστος για να ενθαρρύνουν τις επενδύσεις και να μπορέσουν να ανταγωνιστούν σε διεθνές επίπεδο .
Η αγορά πετρελαίου επηρεάζεται επίσης από τις εξελίξεις στην Ουκρανία. Τα ρωσικά διυλιστήρια έχουν υποστεί επανειλημμένες επιθέσεις με drones και πυραύλους από την Ουκρανία, περιορίζοντας τη διαθεσιμότητα προϊόντων διύλισης, ιδιαίτερα του ντίζελ. Ο IEA έχει ήδη ενσωματώσει στις προβλέψεις του τις επιπτώσεις των επιθέσεων στα ρωσικά διυλιστήρια, εκτιμώντας ότι η παγκόσμια διϋλιστική παραγωγή τον Ιούλιο παρέμεινε σχεδόν 5 εκατ. βαρέλια ημερησίως χαμηλότερη από τα επίπεδα του προηγούμενου έτους. Οι διαταραχές στη ρωσική διύλιση και οι συνεχιζόμενοι περιορισμοί στις εξαγωγές από τη Μέση Ανατολή έχουν οδηγήσει τις αγορές ντίζελ και καυσίμων αεροπορίας σε ιδιαίτερα περιορισμένη κατάσταση.
Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό για την Ευρώπη, καθώς η ήπειρος δεν είναι απλώς εισαγωγέας αργού πετρελαίου, αλλά εξαρτάται ολοένα περισσότερο από ένα σύνθετο διεθνές δίκτυο εμπορίας και διακίνησης διυλισμένων προϊόντων. Ως εκ τούτου, οποιαδήποτε μείωση των ρωσικών εξαγωγών ντίζελ έχει συνέπειες πολύ πέρα από τα ίδια τα σύνορα της Ρωσίας.
Η κατάσταση στο φυσικό αέριο είναι ακόμη πιο ανησυχητική, καθώς η Ευρώπη πλησιάζει τον χειμώνα με ασυνήθιστα χαμηλά επίπεδα αποθήκευσης. Οι εγκαταστάσεις αποθήκευσης φυσικού αερίου στην Ευρώπη ήταν μόλις 60% γεμάτες προς το τέλος Αυγούστου, μεταξύ των χαμηλότερων επιπέδων για αυτή την εποχή του έτους εδώ και περισσότερο από μία δεκαετία. Η Γερμανία, για παράδειγμα, ήταν μόλις περίπου στο 51,6% στο τέλος Αυγούστου, αν και οι εγχύσεις έχουν πρόσφατα επιταχυνθεί καθώς οι συνθήκες στην αγορά LNG βελτιώθηκαν.
Η σημασία αυτής της εξέλιξης δεν μπορεί να υποεκτιμηθεί. Η Ευρώπη έχει περάσει τα τελευταία τέσσερα χρόνια προσπαθώντας να οικοδομήσει ένα πιο ανθεκτικό σύστημα φυσικού αερίου, μετά την απώλεια των ρωσικών προμηθειών μέσω αγωγών και την εκούσια απόφαση της ΕΕ να αποσυνδεθεί πλήρως από τις ρωσικές ενεργειακές εισαγωγές. Οι εισαγωγές LNG, οι νέες ηλεκτρικές διασυνδέσεις, η ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και η μείωση της ζήτησης έχουν συμβάλει σημαντικά στην μείωση της εξάρτησης από την Ρωσική ενέργεια. Ωστόσο, η σημερινή κρίση καταδεικνύει ότι η ευρωπαϊκή ενεργειακή εξάρτηση από εισαγωγές δεν έχει εξαφανιστεί. Απλώς έχει αλλάξει μορφή.
Η Ευρώπη εξαρτάται πλέον από μια παγκόσμια αγορά LNG, με τις ΗΠΑ να διαδραματίζουν πρωτεύοντα ρόλο, στην οποία τα φορτία μπορούν να ανακατευθυνθούν ταχύτατα προς όποια αγορά προσφέρει την υψηλότερη τιμή. Εάν η ασιατική ζήτηση αυξηθεί ενώ οι εξαγωγές LNG από τη Μέση Ανατολή παραμείνουν σε αναταραχή, οι Ευρωπαίοι αγοραστές θα πρέπει να ανταγωνιστούν επιθετικά για τις διαθέσιμες ποσότητες από τις ΗΠΑ, τη Νορβηγία, την Αυστραλία και άλλες χώρες. Το αποτέλεσμα θα είναι αναπόφευκτα υψηλότερες τιμές.
Το θεμελιώδες ερώτημα, επομένως, είναι για πόσο χρονικό διάστημα μπορεί να διατηρηθεί η σημερινή κατάσταση. Εάν η αναταραχή γύρω από τα Στενά του Ορμούζ συνεχιστεί και κατά τη διάρκεια του χειμώνα, η ενεργειακή ασφάλεια της Ευρώπης θα μπορούσε να επιδεινωθεί ακόμα περισσότερο. Τα στρατηγικά αποθέματα παρέχουν ένα σημαντικό απόθεμα ασφαλείας, αλλά δεν μπορούν να αντισταθμίσουν επ' αόριστον παρατεταμένες απώλειες φυσικής προσφοράς. Ο IEA έχει ήδη προειδοποιήσει ότι το συνεχιζόμενο κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ επιβαρύνει το παγκόσμιο ισοζύγια πετρελαίου, με τα αποθέματα να μειώνονται επικίνδυνα. Τα παγκόσμια καταγεγραμμένα αποθέματα πετρελαίου μειώθηκαν κατά 69 εκατ. βαρέλια μόνο τον Ιούλιο, ενώ οι σωρευτικές αποσύρσεις αποθεμάτων από την έναρξη του πολέμου έφθασαν περίπου τα 410 εκατ. βαρέλια.
Εδώ ακριβώς βρίσκεται η σοβαρότερη δοκιμασία για τη σημερινή ενεργειακή πολιτική της Ευρώπης. Το βασικό δίδαγμα της παρούσας κρίσης δεν είναι ότι η ενεργειακή μετάβαση θα πρέπει να εγκαταλειφθεί. Αντίθετα, σημαίνει ότι η ενεργειακή ασφάλεια θα πρέπει να αποκτήσει σαφή προτεραιότητα έναντι της ενεργειακής μετάβασης . Η Ευρώπη χρειάζεται μεγαλύτερη διαφοροποίηση στην προμήθεια πετρελαίου και φυσικού αερίου, αυξημένη αποθηκευτική ικανότητα, ισχυρότερες διασυνδέσεις ηλεκτρικής ενέργειας και φυσικού αερίου, πρόσθετη δυναμικότητα LNG, αξιόπιστη συμβατική παραγωγή και πολύ μεγαλύτερη προστασία των κρίσιμων υποδομών. Πάνω απ' όλα, χρειάζεται να αναπτύξει τα δικά της, όχι ευκαταφρόνητα, αποθέματαυδρογονανθράκων, τα οποία έχει ουσιαστικά εγκαταλείψει υπό την πίεσητων ψευδεπίγραφων υποσχέσεων της πράσινης ενέργειας.
Τα τελευταία τέσσερα χρόνια τογεωπολιτικό περιβάλλον έχει αλλάξει θεμελιωδώς. Η Ευρώπη περιβάλλεται πλέον από ενεργειακούς κινδύνους, από τη Μέση Ανατολή έως τη Ρωσία και την Ουκρανία, και από τα θαλάσσια σημεία συμφόρησης έως τις ευάλωτες κρίσιμες υποδομές. Η παραδοχή από πολλούς οικονομικούς αναλυτές ότι αυτές οι διαταραχές θα είναι προσωρινές ελέγχεται για την ορθότητα της,για να μην πούμε ότι αποτελεί σοβαρό λάθος κρίσης..
Η σημερινή κρίση ενδέχεται τελικά να υποχωρήσει. Τα Στενά του Ορμούζ μπορεί να ανοίξουν ξανά, η ρωσική δυναμικότητα διύλισης μπορεί να αποκατασταθεί και οι αγορές LNG μπορεί να επανέλθουν σε ισορροπία. Ωστόσο, η Ευρώπη θα παραμείνει ευάλωτη, εάν οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής δεν αντιμετωπίσουν σοβαρά τα θεμελιώδη προβλήματα σε ό,τι αφορά στην ενεργειακή ασφάλεια της ηπείρου.
Τα προειδοποιητικά σημάδια είναι πολλά και απόλυτα ορατά : οι τιμές του πετρελαίου αυξάνονται, οι τιμές του φυσικού αερίου έχουν υπερδιπλασιαστεί, ο πληθωρισμός επιταχύνεται, τα ευρωπαϊκά αποθέματα φυσικού αερίου βρίσκονται σε χαμηλά επίπεδα και τα παγκόσμια αποθέματα πετρελαίου εξαντλούνται. Για την Ευρώπη, το ερώτημα πλέον δεν είναι εάν είναι πιθανή μια ακόμη ενεργειακή κρίση. Το πραγματικό ερώτημα είναι εάν η ήπειρος είναι επαρκώς προετοιμασμένη για να αντιμετωπίσει την κρίση που ήδη βρίσκεται σε εξέλιξη.