τις διεθνείς αγορές LNG, ιδιαίτερα από τις προμήθειες των Ηνωμένων Πολιτειών. Η Ευρώπη έχει ενισχύσει τη φυσική ασφάλεια εφοδιασμού της με φυσικό αέριο, αλλά δεν έχει καταφέρει να εξασφαλίσει προσιτές τιμές ενέργειας. Αυτή είναι σήμερα η μεγαλύτερη πρόκληση για την ευρωπαϊκή ενεργειακή πολιτική.
Η νέα ενεργειακή εξάρτηση της Ευρώπης
Ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή ανέδειξε τις ευπάθειες του νέου συστήματος ενεργειακού εφοδιασμού της Ευρώπης.
Οι διαταραχές στις εξαγωγές LNG μέσω των Στενών του Ορμούζ έχουν εντείνει τον ανταγωνισμό για τα διαθέσιμα φορτία, ιδιαίτερα μεταξύ Ευρώπης και Ασίας.
Οι ευρωπαϊκές τιμές φυσικού αερίου ξεπερνούν πλέον τα €100/MWh, ενώ η πληρότητα των αποθηκών βρισκόταν μόλις στο 75%, σημαντικά χαμηλότερα από τα ιστορικά επίπεδα. Η Ευρώπη εισέρχεται στον χειμώνα 2026–2027 με περιορισμένα περιθώρια ευελιξίας και συνεχιζόμενη έκθεση στις γεωπολιτικές εξελίξεις.
Εισέρχεται στον χειμώνα ουσιαστικά χωρίς περιθώρια λάθους και θα εξέλθει από αυτόν αντιμέτωπη με τη δύσκολη προσπάθεια αναπλήρωσης των αποθεμάτων της.
Ακόμη και εάν η κρίση στη Μέση Ανατολή αποκλιμακωθεί, η ανάγκη αναπλήρωσης των αποθεμάτων κατά το επόμενο καλοκαίρι ενδέχεται να διατηρήσει τις τιμές σε υψηλά επίπεδα και μέσα στο 2027. Η μεγαλύτερη ευπάθεια της Ευρώπης δεν αφορά πλέον μόνο τη φυσική διαθεσιμότητα φυσικού αερίου, αλλά ολοένα περισσότερο το οικονομικό κόστος εξασφάλισής του.
Το υψηλό ενεργειακό κόστος υπονομεύει την ευρωπαϊκή οικονομία
Οι υψηλές τιμές ενέργειας πλήττουν την ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής βιομηχανίας, τροφοδοτούν τον πληθωρισμό και ασκούν σημαντική πίεση στα εισοδήματα των νοικοκυριών.
Η ακρίβεια στην ενέργεια και στα καύσιμα αναφέρεται ευρέως ως ένας από τους σημαντικούς παράγοντες που τροφοδότησαν τις πρόσφατες κοινωνικές αναταραχές και διαδηλώσεις σε διάφορες ευρωπαϊκές χώρες.
Παράλληλα, η ενεργειακή κρίση αναδεικνύει τις αδυναμίες και τις αντιφάσεις της ευρωπαϊκής ενεργειακής μετάβασης.
Η ΕΕ χρειάζεται επενδύσεις που προσεγγίζουν τα €1,5 τρισεκατομμύρια έως το 2040 για την αναβάθμιση των ηλεκτρικών δικτύων, την ανάπτυξη διασυνδέσεων και την εγκατάσταση συστημάτων αποθήκευσης, ώστε να καταστεί δυνατή η ουσιαστική αύξηση της συμμετοχής των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας (ΑΠΕ).
Ωστόσο, η ασθενής οικονομική ανάπτυξη, τα προβλήματα ανταγωνιστικότητας της ευρωπαϊκής βιομηχανίας, οι αυξανόμενες δημοσιονομικές πιέσεις και οι περιορισμοί στην κατασκευή νέων υποδομών δημιουργούν σοβαρές αμφιβολίες για το κατά πόσο οι επενδύσεις αυτές μπορούν να ολοκληρωθούν εντός των προβλεπόμενων χρονοδιαγραμμάτων.
Είναι πιθανό σημαντικό μέρος τους να μεταφερθεί στη δεκαετία 2040–2050.
Την ίδια στιγμή, το φυσικό αέριο εξακολουθεί να διαδραματίζει ουσιαστικό ρόλο στη θέρμανση, στη βιομηχανία και στην ηλεκτροπαραγωγή, ιδιαίτερα όταν η παραγωγή από ΑΠΕ είναι ανεπαρκής.
Κατά το καλοκαίρι του 2026, οι δυσμενείς καιρικές συνθήκες συνέβαλαν σε αύξηση κατά 9% της ηλεκτροπαραγωγής από φυσικό αέριο. Η εξέλιξη αυτή υπενθυμίζει ότι η ενεργειακή μετάβαση δεν εξαρτάται μόνο από την εγκατεστημένη ισχύ ΑΠΕ, αλλά και από την πραγματική διαθεσιμότητα ηλεκτρικής ενέργειας όταν τη χρειάζεται το σύστημα.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αρχίζει να προσαρμόζει την πολιτική της
Οι νέες πραγματικότητες αρχίζουν ήδη να επηρεάζουν τις επιλογές της ευρωπαϊκής ενεργειακής πολιτικής.
Ιδιαίτερα χαρακτηριστικές είναι οι τελευταίες προτάσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής σχετικά με τις εκπομπές μεθανίου.
Τον Οκτώβριο, η Επιτροπή πρότεινε την αναβολή κατά ένα έτος ορισμένων υποχρεώσεων υποβολής στοιχείων για τις εκπομπές μεθανίου.
Στόχος είναι να περιοριστούν οι δυσκολίες εφαρμογής της νομοθεσίας, διατηρώντας παράλληλα τους περιβαλλοντικούς στόχους και την ασφάλεια ενεργειακού εφοδιασμού της Ευρώπης.
Οι υποχρεώσεις αυτές δεν έχουν καταργηθεί. Ωστόσο, η προτεινόμενη αναβολή αντανακλά την αυξανόμενη αναγνώριση ότι οι κανονιστικές απαιτήσεις πρέπει να συμβαδίζουν με τις πραγματικές συνθήκες της αγοράς.
Ακόμη πιο χαρακτηριστική είναι η αλλαγή προσέγγισης απέναντι στα ευρωπαϊκά διυλιστήρια.
Στις 28 Οκτωβρίου, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εγκαινίασε διάλογο υψηλού επιπέδου με τον κλάδο διύλισης, με στόχο την ενίσχυση της εγχώριας παραγωγής καυσίμων, της ενεργειακής ασφάλειας και της βιομηχανικής ανταγωνιστικότητας.
Η πρωτοβουλία αυτή ακολουθεί μια μακρά περίοδο κλεισίματος διυλιστηρίων και συρρίκνωσης της ευρωπαϊκής διυλιστικής δυναμικότητας.
Η Επιτροπή εξετάζει πλέον τρόπους αύξησης της παραγωγής ντίζελ και αεροπορικών καυσίμων, συμπεριλαμβανομένης της δυνατότητας στοχευμένων τεχνικών διευκολύνσεων.
Πρόκειται για σημαντική αλλαγή στην έμφαση της ευρωπαϊκής πολιτικής.
Η Ευρώπη αρχίζει να αναγνωρίζει ότι η μείωση της κατανάλωσης ορυκτών καυσίμων δεν καταργεί την ανάγκη διατήρησης αξιόπιστων αλυσίδων εφοδιασμού καθ' όλη τη διάρκεια της ενεργειακής μετάβασης.
Ενεργειακή ασφάλεια, προσιτές τιμές και ανταγωνιστικότητα
Οι εξελίξεις αυτές υποδηλώνουν ότι η Ευρώπη οδηγείται σταδιακά σε μια ευρύτερη επανεξέταση της ενεργειακής της πολιτικής.
Το ερώτημα δεν είναι κατά πόσο η Ευρώπη πρέπει να προχωρήσει στην απανθρακοποίηση. Πρέπει να προχωρήσει.
Το πραγματικό ερώτημα είναι κατά πόσο η μετάβαση μπορεί να επιτύχει χωρίς να αποδίδεται ισότιμη σημασία στην ενεργειακή ασφάλεια, στις προσιτές τιμές και στην οικονομική ανταγωνιστικότητα.
Το υψηλό ενεργειακό κόστος αποδυναμώνει την ευρωπαϊκή βιομηχανία και επιβαρύνει ολοένα περισσότερο τους καταναλωτές. Παράλληλα, απειλεί να υπονομεύσει την κοινωνική αποδοχή και τα οικονομικά θεμέλια της ίδιας της ενεργειακής μετάβασης. Για το φυσικό αέριο, οι επιπτώσεις είναι σημαντικές.
Η Ευρώπη θα εξακολουθήσει να χρειάζεται διαφοροποιημένες πηγές εφοδιασμού, ευέλικτες συμβάσεις LNG, επαρκή αποθέματα και αξιόπιστες υποδομές για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα από ό,τι είχε αρχικά προβλεφθεί.
Πρέπει επίσης να αποφύγει την αντικατάσταση της υπερβολικής εξάρτησης από έναν προμηθευτή με μια νέα υπερβολική εξάρτηση από κάποιον άλλο.
Η Ανατολική Μεσόγειος μπορεί να συμβάλει με πρόσθετες ποσότητες φυσικού αερίου και μεγαλύτερη ευελιξία εφοδιασμού, αξιοποιώντας ιδιαίτερα τις υφιστάμενες υποδομές της Αιγύπτου. Η συνεισφορά της, ωστόσο, θα παραμείνει περιορισμένη σε σχέση με τις συνολικές ευρωπαϊκές ανάγκες.
Ώρα για συνολική επανεξέταση της ευρωπαϊκής ενεργειακής πολιτικής
Το συμπέρασμα είναι ότι η ευρωπαϊκή ενεργειακή πολιτική εισέρχεται σε μια περίοδο αναγκαίου πραγματισμού και προσαρμογής στις νέες συνθήκες.
Οι πόλεμοι έχουν αποδείξει ότι η ενεργειακή ασφάλεια δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένη και ότι η οικονομική προσιτότητα της ενέργειας δεν μπορεί πλέον να αντιμετωπίζεται ως δευτερεύουσα προτεραιότητα.
Η πρόκληση είναι να συμφιλιωθεί η απανθρακοποίηση με την οικονομική πραγματικότητα.
Μια ενεργειακή μετάβαση που υπονομεύει τη βιομηχανική ανταγωνιστικότητα και χάνει την κοινωνική υποστήριξη θα γίνει αναπόφευκτα δυσκολότερη και θα χρειαστεί πολύ περισσότερο χρόνο για να ολοκληρωθεί.
Το σημαντικότερο δίδαγμα είναι ότι η ενεργειακή πολιτική πρέπει να προσαρμόζεται στην πραγματικότητα, αντί να επιχειρεί να επιβάλει στην πραγματικότητα ένα προκαθορισμένο χρονοδιάγραμμα.
Αυτό οδηγεί σε ένα ακόμη ουσιαστικό συμπέρασμα.
Η Ευρώπη διαμόρφωσε το βασικό πλαίσιο της σημερινής ενεργειακής της πολιτικής πριν από περισσότερο από μία δεκαετία. Έκτοτε, οι γεωπολιτικές, οικονομικές και ενεργειακές συνθήκες έχουν μεταβληθεί ριζικά.
Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή, οι ανατροπές στις διεθνείς αγορές φυσικού αερίου και πετρελαίου, η επιδείνωση της ανταγωνιστικότητας της ευρωπαϊκής βιομηχανίας και οι αυξανόμενες κοινωνικές πιέσεις έχουν δημιουργήσει μια πραγματικότητα πολύ διαφορετική από εκείνη στην οποία βασίστηκαν οι αρχικές πολιτικές.
Τα τελευταία δύο χρόνια, η ΕΕ αναγκάζεται επανειλημμένα να τροποποιεί επιμέρους πολιτικές, αντιδρώντας στις εξελίξεις και στις πιέσεις που δημιουργούνται.
Αυτή η αποσπασματική προσέγγιση δεν επαρκεί πλέον.
Έχει έρθει η ώρα για μια συνολική επανεξέταση της ευρωπαϊκής ενεργειακής πολιτικής και τη χάραξη μιας νέας στρατηγικής κατεύθυνσης που να ανταποκρίνεται στις μεταβαλλόμενες πραγματικότητες.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρέπει να προχωρήσει σε μια ολοκληρωμένη αναθεώρηση της ενεργειακής στρατηγικής της ΕΕ για την περίοδο έως το 2050, με τέσσερις ισότιμες προτεραιότητες: ενεργειακή ασφάλεια, οικονομικά προσιτή ενέργεια, βιομηχανική ανταγωνιστικότητα και απανθρακοποίηση.
Αυτό σημαίνει ρεαλιστική επανεξέταση των χρονοδιαγραμμάτων, σύνδεση της ανάπτυξης των ΑΠΕ με τις αναγκαίες επενδύσεις σε δίκτυα, αποθήκευση και διασυνδέσεις, διασφάλιση επαρκούς και ανταγωνιστικού εφοδιασμού με φυσικό αέριο κατά τη μεταβατική περίοδο και συστηματική αξιολόγηση των επιπτώσεων της ενεργειακής πολιτικής στο κόστος για τις επιχειρήσεις και τα νοικοκυριά.
Οι πολιτικές και τα χρονοδιαγράμματα πρέπει να προσαρμόζονται στις πραγματικές οικονομικές και τεχνολογικές δυνατότητες, χωρίς να εγκαταλείπεται ο μακροπρόθεσμος στόχος της απανθρακοποίησης.
Η ενεργειακή ασφάλεια και η απανθρακοποίηση πρέπει να προχωρούν παράλληλα. Ένα ενεργειακό σύστημα χαμηλότερων εκπομπών που δεν μπορεί να αντέξει σοβαρές διαταραχές δεν είναι πλήρως βιώσιμο.
Η Ευρώπη χρειάζεται μια μετάβαση που οι οικονομίες της μπορούν να χρηματοδοτήσουν, οι βιομηχανίες της μπορούν να υποστηρίξουν και οι κοινωνίες της μπορούν να αντέξουν.
Μια τέτοια μετάβαση θα επιτύχει πολύ περισσότερα από φιλόδοξα χρονοδιαγράμματα που τελικά αποδεικνύονται αδύνατον να υλοποιηθούν.
* Dr Charles Ellinas, @CharlesEllinas
CouncilorAtlantic Council
Senior Visiting Research Fellow, IENE