Τη στιγμή που η Ευρώπη έδειχνε να έχει ξεπεράσει τις σοβαρότερες ενεργειακές αναταράξεις των τελευταίων ετών, βρίσκεται και πάλι στο επίκεντρο μιας νέας γεωπολιτικής θύελλας. Από τη μία πλευρά, η αναζωπύρωση των εχθροπραξιών μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ιράν έχει αποσταθεροποιήσει την περιοχή του Κόλπου, με την Τεχεράνη να παρεμποδίζει τη θαλάσσια μεταφορά πετρελαίου και LNG μέσω των Στενών του Ορμούζ, του σημαντικότερου ενεργειακού γεωπολιτικού «σημείου στραγγαλισμού» στον κόσμο. Από την άλλη, ο πόλεμος μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας συνεχίζεται αμείωτος, με 

τις ουκρανικές δυνάμεις να έχουν προκαλέσει πρόσφατα σημαντικές ζημιές σε εγκαταστάσεις παραγωγής πετρελαίου και διύλισης βαθιά στο ρωσικό έδαφος. Οι δύο αυτές κρίσεις ανέδειξαν για ακόμη μία φορά την ενεργειακή αδυναμία της Ευρώπης και την ευάλωτη θέση της.

Η άμεση συνέπεια ήταν η νέα άνοδος των διεθνών τιμών πετρελαίου και φυσικού αερίου. Το πετρέλαιο έχει ενισχυθεί κατά περίπου 14% μέσα στις τελευταίες δέκα ημέρες, με το Brent να διαπραγματεύεται πλέον στην περιοχή των 86-87 δολαρίων ανά βαρέλι, ενώ το φυσικό αέριο στον ευρωπαϊκό κόμβο συναλλαγών αερίου TTF στο Άμστερνταμ, διαμορφώνεται στα €57/MWh, αυξημένο κατά 30% από την 1ηΙουλίου.

Η Ευρώπη διαθέτει ελάχιστη επιρροή στις εξελίξεις αυτές, ωστόσο η οικονομία της επωμίζεται πλήρως το κόστος. Η άνοδος των τιμών του αργού μεταφέρεται άμεσα στις τιμές των καυσίμων στην αντλία, ενώ οι υψηλότερες τιμές του φυσικού αερίου ωθούν εκ νέου προς τα πάνω τις χονδρεμπορικές τιμές ηλεκτρικής ενέργειας μέσω του ευρωπαϊκού μηχανισμού οριακής τιμολόγησης (βλέπε target model), όπου οι μονάδες ηλεκτροπαραγωγής με φυσικό αέριο εξακολουθούν να καθορίζουν την τιμή της αγοράς σε πολλές χώρες. Ύστερα από μια σύντομη περίοδο αποκλιμάκωσης των πληθωριστικών πιέσεων, με τον πληθωρισμό στην Ευρωζώνη να υποχωρεί στο 2,8% τον Ιούνιο, η Ευρώπη βρίσκεται πλέον αντιμέτωπη με έναν νέο γύρο ανατιμήσεων, ο οποίος οφείλεται κυρίως στο αυξημένο κόστος της εισαγόμενης ενέργειας.

Η εξέλιξη αυτή δεν θα πρέπει να προκαλεί έκπληξη. Η Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) εξακολουθεί να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα, καθώς το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο καλύπτουν από κοινού περίπου το 60% του πρωτογενούς ενεργειακού εφοδιασμού της, ενώ συνολικά τα ορυκτά καύσιμα εξακολουθούν να καλύπτουν σχεδόν το 70% των συνολικών ενεργειακών αναγκών της Ευρώπης. Παρά τις περισσότερο από μία δεκαετία επιθετικές πολιτικές προώθησης των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ), η εξάρτηση της ευρωπαϊκής ηπείρου από εισαγόμενους υδρογονάνθρακες έχει μειωθεί πολύ λιγότερο απ' όσο προσδοκούσαν οι ευρωπαίοι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής.

Η θεμελιώδης αδυναμία της ευρωπαϊκής ενεργειακής στρατηγικής είναι ότι οι ΑΠΕ, όσο επιτυχημένες κι αν υπήρξαν στην αύξηση της ηλεκτροπαραγωγής, αντιμετωπίζουν μόνο ένα μέρος του συνολικού ενεργειακού προβλήματος. Η αιολική, η ηλιακή και η υδροηλεκτρική ενέργεια καλύπτουν πλέον περίπου το 44% της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας στην ΕΕ, επίδοση αναμφίβολα εντυπωσιακή. Ωστόσο, η ηλεκτρική ενέργεια αντιπροσωπεύει μόλις το 23% της τελικής ενεργειακής κατανάλωσης. Τα υπόλοιπα τρία τέταρτα της ενεργειακής ζήτησης της Ευρώπης αφορούν τις μεταφορές, τη βιομηχανία, τη θέρμανση και πολυάριθμες βιομηχανικές διεργασίες, οι οποίες εξακολουθούν να βασίζονται σχεδόν αποκλειστικά στα υγρά καύσιμα και στο φυσικό αέριο. Οι ΑΠΕ από μόνες τους δεν μπορούν να καλύψουν αυτό το κενό.

Ταυτόχρονα, η Ευρώπη έχει περιορίσει συνειδητά μία από τις σημαντικότερες πηγές προμήθειας φυσικού αερίου. Πριν από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, οι ρωσικές προμήθειες κάλυπταν περίπου το 40% των εισαγωγών φυσικού αερίου της ΕΕ. Σήμερα, το ποσοστό αυτό έχει περιοριστεί περίπου στο 15%, ενώ οι Βρυξέλλες έχουν θέσει ως στόχο τον πλήρη τερματισμό των εισαγωγών ρωσικού φυσικού αερίου έως την 1ηΙανουαρίου 2027. Το κατά πόσο ο στόχος αυτός είναι ρεαλιστικός παραμένει αμφίβολο, ιδιαίτερα για αρκετές χώρες της Κεντρικής και της Νοτιοανατολικής Ευρώπης που εξακολουθούν να εξαρτώνται από το ρωσικό φυσικό αέριο μέσω αγωγών. Ωστόσο, αντί να αναγνωριστούν οι πρακτικοί αυτοί περιορισμοί, η κυρίαρχη πολιτική επιλέγει να αντικαταστήσει μία εξωτερική εξάρτηση με μία άλλη, αυξάνοντας τις εισαγωγές αμερικανικού LNG. Πρόκειται για μια λύση με σημαντικά υψηλότερο κόστος σε σχέση με το φυσικό αέριο αγωγών, η οποία αφήνει την Ευρώπη εκτεθειμένη σε έναν ακόμη εξωτερικό προμηθευτή.

Η ειρωνεία είναι εμφανής. Παρότι η Ευρώπη διαθέτει αποδεδειγμένα αποθέματα περίπου 7,5 δισεκατομμυρίων βαρελιών ισοδυνάμου πετρελαίου, οι δραστηριότητες έρευνας και ανάπτυξης υδρογονανθράκων εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν ολοένα αυστηρότερα κανονιστικά και πολιτικά εμπόδια. Αντί να ενθαρρύνει μια υπεύθυνη ανάπτυξη των εγχώριων κοιτασμάτων, η οποία θα μπορούσε να ενισχύσει την ασφάλεια εφοδιασμού και να περιορίσει την εξάρτηση από εισαγωγές, η ευρωπαϊκή πολιτική έχει ουσιαστικά αποθαρρύνει νέες επενδύσεις στην έρευνα και παραγωγή υδρογονανθράκων. Έτσι, οι εγχώριοι ενεργειακοί πόροι παραμένουν σε μεγάλο βαθμό αναξιοποίητοι, ενώ η εξάρτηση από τις εισαγωγές αυξάνεται.

Την ίδια στιγμή, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επιμένει στην καταστροφική πορεία της προς την απανθρακοποίηση. Η ανακοίνωσή της στις 17 Ιουλίου για την παράταση της δωρεάν κατανομής δικαιωμάτων εκπομπών στη βιομηχανία πέραν του 2030 αναγνωρίζει την αυξανόμενη ανησυχία για τη διεθνή ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής βιομηχανίας και για το διαρκώς αυξανόμενο ενεργειακό κόστος. Ωστόσο, τα μέτρα αυτά απλώς μετριάζουν τα συμπτώματα χωρίς να αντιμετωπίζουν τη ρίζα του προβλήματος. Όπως έχουν επισημάνει πολλοί εκπρόσωποι της βιομηχανίας, η πρόταση αυτή είναι περιορισμένη και καθυστερημένη. Το ευρύτερο πλαίσιο πολιτικής, το οποίο αποσκοπεί στην επίτευξη κλιματικής ουδετερότητας (net-zero) έως το 2050, παραμένει ουσιαστικά αμετάβλητο, παρά τις ολοένα αυξανόμενες ενδείξεις ότι επιβάλλει δυσανάλογο κόστος τόσο στους ευρωπαίους καταναλωτές όσο και στη μεταποιητική βιομηχανία.

Η Ευρώπη βρίσκεται, συνεπώς, σε ένα ιδιαίτερα δύσκολο ενεργειακό αδιέξοδο. Έχει επιδιώξει φιλόδοξους κλιματικούς στόχους, υποτιμώντας όμως τη διαρκή σημασία της ασφαλούς και οικονομικά προσιτής προμήθειας υδρογονανθράκων. Οι δύο γεωπολιτικές κρίσεις που εξελίσσονται ταυτόχρονα στον Περσικό Κόλπο και στην Ανατολική Ευρώπη απέδειξαν για ακόμη μία φορά ότι η ενεργειακή ασφάλεια δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ανεξάρτητα από την εξωτερική πολιτική, την άμυνα και την οικονομική ανταγωνιστικότητα.

Εάν οι ευρωπαίοι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής δεν υιοθετήσουν μια πιο ρεαλιστική προσέγγιση, η οποία θα συνδυάζει την απανθρακοποίηση με μεγαλύτερη στήριξη της εγχώριας παραγωγής πετρελαίου και φυσικού αερίου, τη διαφοροποίηση των πηγών εφοδιασμού και μια αντικειμενική αποτίμηση των μελλοντικών ενεργειακών αναγκών, η ήπειρος θα εξακολουθήσει να παραμένει ευάλωτη σε κάθε γεωπολιτικό σοκ που διαταράσσει τις παγκόσμιες ενεργειακές αγορές. Όπως απέδειξαν για ακόμη μία φορά τα πρόσφατα γεγονότα, η Ευρώπη πληρώνει βαρύ τίμημα για πολιτικές που δεν κατόρθωσαν να εξισορροπήσουν αποτελεσματικά τη φιλοδοξία για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής με την ανάγκη διασφάλισης της ενεργειακής ασφάλειας. Εάν η πορεία αυτή δεν επανεξεταστεί ριζικά, τα ευρωπαϊκά νοικοκυριά και οι επιχειρήσεις θα πρέπει να προετοιμαστούν για πολύ υψηλότερο ενεργειακό κόστος, μειωμένη βιομηχανική ανταγωνιστικότητα και μεγαλύτερη οικονομική αβεβαιότητα τα επόμενα χρόνια.

Ακολουθήστε το energia.gr στο Google News!Παρακολουθήστε τις εξελίξεις με την υπογραφη εγκυρότητας του energia.gr
Απόρρητο