Το τελευταίο κύμα καύσωνα στην Ευρώπη αναβίωσε για άλλη μια φορά μια ολοένα και πιο δημοφιλή αφήγηση: ότι οι αυξανόμενες θερμοκρασίες δεν αποτελούν πλέον απλώς μια περιβαλλοντική ανησυχία, αλλά μια σοβαρή οικονομική απειλή. Καθώς τα θερμόμετρα ανέβηκαν πολύ πάνω από τους 40°C σε μέρη της Νότιας και Κεντρικής Ευρώπης την 

περασμένη εβδομάδα, οι οικονομολόγοι έσπευσαν να εκτιμήσουν το κόστος της χαμένης παραγωγικότητας, της χαμηλότερης βιομηχανικής παραγωγής, των διαταραχών στις μεταφορές και της υψηλότερης ζήτησης ηλεκτρικής ενέργειας.

Μεταξύ των πιο ευρέως συζητημένων αναλύσεων ήταν μια πρόσφατη μελέτη της Allianz Research, η οποία υποστηρίζει ότι η ακραία ζέστη αναδεικνύεται ως διαρθρωτικός μακροοικονομικός κίνδυνος. Σύμφωνα με την έκθεση, οι απώλειες παραγωγικότητας αυξάνονται απότομα όταν οι θερμοκρασίες υπερβαίνουν περίπου τους 30°C, ενώ οι επαναλαμβανόμενοι καύσωνες θα μπορούσαν να μειώσουν σημαντικά την αύξηση του ΑΕΠ σε αρκετές ευρωπαϊκές οικονομίες με την πάροδο του χρόνου. Το συμπέρασμα φαίνεται πειστικό. Αλλά είναι πραγματικά τόσο απλό;

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι καύσωνες επιβάλλουν οικονομικό κόστος. Οι κατασκευαστικές εργασίες επιβραδύνονται ή σταματούν εντελώς, η γεωργική παραγωγή υποφέρει, οι σιδηρόδρομοι και οι δρόμοι απαιτούν περιορισμούς ταχύτητας ή επισκευές, η ζήτηση ηλεκτρικής ενέργειας αυξάνεται απότομα καθώς τα συστήματα ψύξης λειτουργούν σε πλήρη δυναμικότητα και η εργασία σε εξωτερικούς χώρους γίνεται λιγότερο παραγωγική. Ο τουρισμός μπορεί επίσης να επηρεαστεί, αν και ο αντίκτυπος μπορεί να είναι τόσο θετικός όσο και αρνητικός ανάλογα με την τοποθεσία και την εποχή.

Ωστόσο, η μετατροπή αυτών των βραχυπρόθεσμων διαταραχών σε μετρήσιμες απώλειες στο ετήσιο ΑΕΠ είναι πολύ πιο περίπλοκη από ό,τι υποδηλώνουν πολλά βασικά στοιχεία. Το ΑΕΠ μετρά την αξία των αγαθών και των υπηρεσιών που παράγονται σε ένα ολόκληρο έτος. Μία ή δύο εβδομάδες εξαιρετικά ζεστού καιρού μπορεί να καθυστερήσουν τη δραστηριότητα αντί να την καταστρέψουν μόνιμα. Τα κατασκευαστικά έργα ξαναρχίζουν. Η μεταποιητική παραγωγή συχνά καλύπτει το χαμένο έδαφος. Οι δαπάνες λιανικής μετατοπίζονται αντί να εξαφανίζονται. Οι χαμένες ώρες εργασίας συχνά ανακτώνται μόλις οι θερμοκρασίες επιστρέψουν στο φυσιολογικό. Με άλλα λόγια, η προσωρινή διαταραχή δεν μεταφράζεται απαραίτητα σε μόνιμη οικονομική απώλεια.

Η ίδια η ανάλυση της Allianz αναγνωρίζει ότι η προσαρμογή παίζει καθοριστικό ρόλο. Οι χώρες με υποδομές ψύξης, ευέλικτες πρακτικές εργασίας και ανθεκτικά ενεργειακά συστήματα είναι πολύ καλύτερα εξοπλισμένες για να αντιμετωπίσουν ακραίες θερμοκρασίες από εκείνες που αντιμετωπίζουν τέτοιες συνθήκες για πρώτη φορά, και εδώ είναι που η γεωγραφία αποκτά ιδιαίτερη σημασία.

Η Βόρεια Ευρώπη παραδοσιακά απολάμβανε σχετικά ήπια καλοκαίρια. Οι υποδομές, η στέγαση και οι χώροι εργασίας σχεδιάστηκαν για να διατηρούν τη θερμότητα αντί να τη διαχέουν. Η διείσδυση του κλιματισμού παραμένει συγκριτικά χαμηλή, καθιστώντας τις οικονομίες πιο ευάλωτες όταν οι θερμοκρασίες υπερβαίνουν ξαφνικά τα ιστορικά πρότυπα.

Από την άλλη πλευρά, η Νότια Ευρώπη παρουσιάζει μια μάλλον διαφορετική εικόνα. Χώρες όπως η Ελλάδα, η Ισπανία, η Κύπρος, η Τουρκία και η νότια Ιταλία έχουν ζήσει παρατεταμένες περιόδους υψηλών καλοκαιρινών θερμοκρασιών για γενιές. Η καθημερινότητα έχει σταδιακά προσαρμοστεί. Οι ώρες εργασίας συχνά προσαρμόζονται. Τα κτίρια κατασκευάζονται με γνώμονα τη θέρμανση. Ο τουρισμός, μια από τις μεγαλύτερες οικονομικές δραστηριότητες της περιοχής, στην πραγματικότητα ακμάζει κατά τους θερμότερους μήνες, παρά τις περιστασιακές διακοπές.

Το ίδιο επιχείρημα ισχύει ακόμη πιο έντονα εκτός Ευρώπης, σε χώρες όπως η Αίγυπτος, η Σαουδική Αραβία ή τα κράτη του Κόλπου, όπου οι καλοκαιρινές θερμοκρασίες άνω των 40°C δεν είναι εξαιρετικές αλλά φυσιολογικές.

Η οικονομική δραστηριότητα σίγουρα προσαρμόζεται κατά τις πιο ζεστές ώρες της ημέρας, ωστόσο αυτές οι οικονομίες συνεχίζουν να λειτουργούν επειδή οι επιχειρήσεις, οι κυβερνήσεις και τα νοικοκυριά έχουν ενσωματώσει τη θερμότητα στην καθημερινή ζωή. Ο κλιματισμός, τα τροποποιημένα ωράρια εργασίας και οι υποδομές που έχουν σχεδιαστεί για ακραίες θερμοκρασίες δεν αποτελούν επείγουσες αντιδράσεις - είναι μόνιμα χαρακτηριστικά της οικονομικής ζωής.

Εάν οι επίμονες υψηλές θερμοκρασίες μεταφράζονταν αυτόματα σε ασθενέστερη απόδοση του ΑΕΠ, πολλές από αυτές τις χώρες θα δυσκολεύονταν να αναπτυχθούν. Ωστόσο, αρκετές έχουν καταγράψει ισχυρή οικονομική επέκταση εδώ και πολλά χρόνια. Αυτό υποδηλώνει ότι δεν είναι η ίδια η θερμοκρασία που καθορίζει την οικονομική απόδοση, αλλά μάλλον ο βαθμός προσαρμογής.

Πράγματι, η ιστορία προσφέρει πολλά παραδείγματα κοινωνιών που προσαρμόζονται σε κλιματικές συνθήκες που κάποτε φαίνονταν απαγορευτικές. Η ανθρώπινη οικονομική δραστηριότητα έχει ακμάσει σε αρκτικά περιβάλλοντα, τροπικά δάση και ερημικές περιοχές - όχι επειδή το κλίμα έγινε ηπιότερο, αλλά επειδή η τεχνολογία και οι υποδομές εξελίχθηκαν. Έτσι, η ενέργεια, όπως ήταν αναμενόμενο, βρίσκεται στην καρδιά αυτής της προσαρμογής.

Τα πρόσφατα κύματα καύσωνα έχουν αποκαλύψει την αυξανόμενη ανάγκη της Ευρώπης για ηλεκτρική ενέργεια κατά τους καλοκαιρινούς μήνες. Η ζήτηση ψύξης ανταγωνίζεται πλέον τη ζήτηση θέρμανσης τον χειμώνα σε αρκετές χώρες, ασκώντας πρόσθετη πίεση στα δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας ακριβώς όταν η παραγωγή υδροηλεκτρικής ενέργειας μπορεί να είναι περιορισμένη και οι θερμοηλεκτρικοί σταθμοί ηλεκτροπαραγωγής αντιμετωπίζουν περιορισμούς στο νερό ψύξης. Ωστόσο, πρόκειται κυρίως για μια πρόκληση στις υποδομές και όχι για απόδειξη της μείωσης του οικονομικού δυναμικού.

Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν η Ευρώπη θα θερμανθεί περισσότερο, αλλά αν τα ενεργειακά της συστήματα, τα κτίρια, τα δίκτυα μεταφορών και οι αγορές εργασίας μπορούν να προσαρμοστούν αρκετά γρήγορα. Επίσης, μια άλλη σημαντική παράμετρος αφορά τη διάρκεια, καθώς οι περισσότεροι καύσωνες στην Ευρώπη, αν και έντονοι, είναι σχετικά βραχύβιοι, διαρκώντας από μερικές ημέρες έως δύο εβδομάδες στη χειρότερη περίπτωση. Αναμφίβολα δημιουργούν ταλαιπωρία και μετρήσιμες οικονομικές αναταραχές, αλλά σπάνια αρκετά μεγάλοι για να μεταβάλουν ριζικά την ετήσια παραγωγή.

Ωστόσο, η εξίσωση αλλάζει εάν τέτοια επεισόδια γίνουν και μεγαλύτερα και συχνότερα. Εάν η Ευρώπη αρχίσει να βιώνει θερμοκρασίες σταθερά πάνω από 35-40°C για αρκετούς μήνες κάθε χρόνο, οι σωρευτικές επιπτώσεις στην παραγωγικότητα της εργασίας, τη γεωργία, τη ζήτηση ηλεκτρικής ενέργειας, τη διαθεσιμότητα νερού και τη δημόσια υγεία θα μπορούσαν να γίνουν σημαντικά πιο σημαντικές. Υπό αυτές τις συνθήκες, ο αντίκτυπος στο ΑΕΠ θα ήταν πολύ πιο δύσκολο να αντισταθμιστεί μέσω προσωρινών προσαρμογών ή καθυστερημένης παραγωγής.

Ομοίως, οι επαναλαμβανόμενοι καύσωνες που συμβαίνουν χρόνο με το χρόνο μπορεί σταδιακά να επηρεάσουν τις επενδυτικές αποφάσεις, το κόστος ασφάλισης, τον πολεοδομικό σχεδιασμό και την ανταγωνιστικότητα. Αυτές οι μακροπρόθεσμες διαρθρωτικές επιπτώσεις αξίζουν μεγαλύτερης προσοχής παρά τις κεντρικές εκτιμήσεις που βασίζονται σε ένα μόνο καυτό καλοκαίρι.

Υπάρχει επίσης το ζήτημα της τεχνολογικής προόδου, όπως η τεχνητή νοημοσύνη, ο αυτοματισμός και η ρομποτική, που μπορούν να μειώσουν σημαντικά την έκθεση της ανθρώπινης εργασίας σε ακραίες θερμοκρασίες. Η εσωτερική κατασκευή, οι ψηφιακές υπηρεσίες και η αυτοματοποιημένη εφοδιαστική αλυσίδα είναι εγγενώς λιγότερο ευαίσθητες στη θερμοκρασία από τις παραδοσιακές υπαίθριες βιομηχανίες. Εν τω μεταξύ, οι πρόοδοι στον σχεδιασμό κτιρίων, η ενεργειακά αποδοτική ψύξη και η αποθήκευση ηλεκτρικής ενέργειας θα μπορούσαν να μειώσουν σημαντικά το οικονομικό βάρος των μελλοντικών καυσώνων. Υπό αυτή την έννοια, η προσαρμογή είναι πιθανό να παραμείνει μια συνεχής διαδικασία και όχι ένας σταθερός περιορισμός.

Συνεπώς, η τρέχουσα συζήτηση ενέχει τον κίνδυνο υπεραπλούστευσης. Η ακραία ζέστη σίγουρα συνεπάγεται οικονομικό κόστος, το οποίο δεν πρέπει να αγνοηθεί. Αλλά ούτε κάθε κύμα καύσωνα θα πρέπει να ερμηνεύεται αυτόματα ως ένδειξη χαμηλότερης αύξησης του ΑΕΠ. Τα οικονομικά συστήματα είναι αξιοσημείωτα προσαρμοστικά, ιδίως όταν τους παρέχεται επαρκής χρόνος, επενδύσεις και τεχνολογική καινοτομία. Ούτε τα ορυκτά καύσιμα θα πρέπει να δαιμονοποιούνται για την κλιματική αλλαγή, το υψηλότερο CO2 και τελικά τις υψηλές θερμοκρασίες. Δεν φαίνεται να υπάρχει ισχυρή επιστημονική συναίνεση για αυτό το ζήτημα.

Ο πρόσφατος καύσωνας στην Ευρώπη χρησιμεύει ως έγκαιρη υπενθύμιση ότι η ανθεκτικότητα στο κλίμα αξίζει μεγαλύτερης προσοχής, ειδικά σε τομείς όπως η ενέργεια, οι μεταφορές και οι αστικές υποδομές. Ωστόσο, μας υπενθυμίζει επίσης ότι η οικονομική απόδοση δεν εξαρτάται μόνο από τον καιρό, αλλά και από το πώς οι κοινωνίες αντιδρούν σε αυτόν.

Τελικά, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν οι θερμοκρασίες επηρεάζουν το ΑΕΠ -σχεδόν σίγουρα το κάνουν οριακά- αλλά αν οι επιπτώσεις είναι προσωρινές διαταραχές ή σημάδια βαθύτερης διαρθρωτικής αλλαγής. Προς το παρόν, τα στοιχεία υποδηλώνουν προσοχή. Οι βραχύβιοι καύσωνες από μόνοι τους είναι απίθανο να εκτροχιάσουν την οικονομική ανάπτυξη σε χώρες που έχουν συνηθίσει σε υψηλές θερμοκρασίες. Αλλά αν η ακραία ζέστη γίνει πιο επίμονη, διαρκέσει περισσότερο (δηλαδή 4-6 εβδομάδες στη σειρά), πιο εκτεταμένη και ολοένα και πιο δύσκολο να προσαρμοστεί κανείς σε αυτήν, τότε η σχέση μεταξύ κλίματος και οικονομικής απόδοσης ίσως χρειαστεί να επανεξεταστεί. Αυτή είναι η συζήτηση για την οποία θα πρέπει τώρα να προετοιμαστούν οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής, οι οικονομολόγοι και οι ενεργειακοί σχεδιαστές.

*Ο Κ. Σταμπολής είναι Διευθυντής του Energia.gr και ο Κ. Οικονομόπουλος είναι Research Fellow του ΙΕΝΕ

Ακολουθήστε το energia.gr στο Google News!Παρακολουθήστε τις εξελίξεις με την υπογραφη εγκυρότητας του energia.gr
Απόρρητο