πετρελαίου και φυσικού αερίου και αποκαλύπτει τα «στενά» της παγκόσμιας εφοδιαστικής αλυσίδας, αυτή η υπόθεση δοκιμάζεται ξανά. Η Ευρωπαϊκή Ένωση εισέρχεται στη νέα ενεργειακή κρίση με σχεδόν το ίδιο επίπεδο εξάρτησης από εισαγωγές όπως και στις αρχές του αιώνα.
Παρά δύο δεκαετίες έντονων επενδύσεων και πολιτικής προτεραιότητας, οι αριθμοί έχουν αλλάξει ελάχιστα. Το 2004, η ΕΕ εισήγαγε περίπου το 60% της ενέργειάς της.
Σήμερα, μετά από επενδύσεις εκατοντάδων δισεκατομμυρίων, αν όχι €1 τρισ., στις ανανεώσιμες πηγές, το ποσοστό παραμένει περίπου το ίδιο.
Η αποτυχία δεν είναι τεχνολογική: η Ευρώπη διαθέτει πλέον ισχυρή βάση ανανεώσιμων πηγών, με περίπου το ήμισυ της ηλεκτρικής ενέργειας να παράγεται πλέον από «πράσινες» πηγές, ενώ ο άνθρακας έχει σε μεγάλο βαθμό παραμεριστεί. Το πρόβλημα είναι δομικό. Η Ευρώπη μετασχημάτισε την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας ταχύτερα απ’ ό,τι εξηλέκτρισε την οικονομία της.
Αυτή η αναντιστοιχία βρίσκεται στον πυρήνα της ενεργειακής αδυναμίας της ηπείρου.
Ο χαμένος κρίκος: η ζήτηση
Για χρόνια, οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής αντιμετώπιζαν την παραγωγή ανανεώσιμης ενέργειας ως συνώνυμη της ενεργειακής ανεξαρτησίας.
Φαίνεται όμως ότι δεν είναι έτσι.
Τα ηλιακά πάνελ και τα αιολικά πάρκα παράγουν ηλεκτρική ενέργεια, αλλά μεγάλο μέρος της κατανάλωσης ενέργειας στην Ευρώπη εξακολουθεί να βρίσκεται εκτός του ηλεκτρικού δικτύου. Το πετρέλαιο κινεί τα αυτοκίνητα. Το φυσικό αέριο θερμαίνει τα σπίτια. Η βιομηχανία εξαρτάται από τα ορυκτά καύσιμα όχι μόνο ως πηγή ενέργειας, αλλά και ως πρώτη ύλη.
Μέχρι να εξηλεκτριστούν αυτοί οι τομείς, η αύξηση της ανανεώσιμης ηλεκτρικής ενέργειας δεν μειώνει ουσιαστικά τις εισαγωγές. Όπως επισημαίνει ο ειδικός αναλυτής Μπεν Μακ Ουίλιαμς του Bruegel, «η κύρια προτεραιότητα των κυβερνήσεων θα πρέπει να είναι η ενίσχυση του εξηλεκτρισμού της ευρωπαϊκής οικονομίας». Διαφορετικά, οι ανανεώσιμες παράγουν ηλεκτρισμό για ένα σύστημα που δεν είναι ακόμη προσαρμοσμένο να τον χρησιμοποιήσει.
Τα στοιχεία είναι αποκαλυπτικά: μόνο περίπου 1 στα 30 αυτοκίνητα στους ευρωπαϊκούς δρόμους είναι ηλεκτρικό. Οι αντλίες θερμότητας, αν και αυξάνονται, εξακολουθούν να αποτελούν μειοψηφία στα συστήματα θέρμανσης. Η βαριά βιομηχανία παραμένει βαθιά εξαρτημένη από τα ορυκτά καύσιμα, συχνά για λόγους που υπερβαίνουν την απλή ενεργειακή αντικατάσταση.
Το αποτέλεσμα: ακόμη και καθώς η παραγωγή ανανεώσιμης ενέργειας αυξήθηκε και η συνολική κατανάλωση ενέργειας μειώθηκε περίπου κατά 10%, οι εισαγωγές πετρελαίου και φυσικού αερίου σχεδόν δεν μεταβλήθηκαν.
Σοκ προσφοράς
Την ίδια στιγμή, η Ευρώπη έχει περιορίσει σημαντικά την εγχώρια παραγωγή ορυκτών καυσίμων. Η παραγωγή φυσικού αερίου έχει καταρρεύσει στο ένα τέταρτο του επιπέδου του 1996, ενώ η παραγωγή πετρελαίου έχει μειωθεί περίπου στο ένα τρίτο των επιπέδων του 2004. Αυτή η πτώση αντανακλά τόσο γεωλογικούς περιορισμούς - τα κοιτάσματα εξαντλούνται - όσο και πολιτικές επιλογές, όπως η αντίθεση σε νέες εξορύξεις και τεχνολογίες όπως το fracking.
Το κλείσιμο του κοιτάσματος φυσικού αερίου Groningen στην Ολλανδία, κάποτε από τα μεγαλύτερα της Ευρώπης, είναι χαρακτηριστικό. Η παραγωγή εκεί μειώθηκε από σχεδόν 80 δισ. κυβικά μέτρα σε μονοψήφια επίπεδα, λόγω ανησυχιών για σεισμούς. Αντίστοιχη είναι η εικόνα και στην Ιταλία, όπου η εγχώρια παραγωγή μειώθηκε σημαντικά παρά τη συνεχιζόμενη εξάρτηση από το φυσικό αέριο.
Στην πράξη, η Ευρώπη μείωσε την προσφορά της ταχύτερα απ’ ό,τι τη ζήτησή της. Το κενό καλύφθηκε από εισαγωγές.
Κρίση, επανάληψη
Το τελευταίο ενεργειακό σοκ, που συνδέεται με την αστάθεια λόγω του πολέμου με το Ιράν, ανέδειξε τις συνέπειες: οι τιμές καυσίμων αυξάνονται ξανά, πλήττοντας περισσότερο τα νοικοκυριά. Σε χώρες όπως η Γαλλία, όπου μεγάλα τμήματα του πληθυσμού εξαρτώνται από αυτοκίνητα και θέρμανση με πετρέλαιο, το πλήγμα είναι έντονο.
Ωστόσο, η πολιτική αντίδραση μοιάζει γνώριμη: οι κυβερνήσεις επιμένουν στους στόχους για ανανεώσιμες - περισσότερα αιολικά και φωτοβολταϊκά, ενώ επαναφέρουν βραχυπρόθεσμα μέτρα στήριξης, όπως μειώσεις φόρων στα καύσιμα και πλαφόν τιμών. Ορισμένες διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις της περιόδου κρίσης, όπως οι περιορισμοί στους λέβητες φυσικού αερίου, έχουν ήδη ανακληθεί.
Η επιλογή αυτή έχει λογική: οι ανανεώσιμες είναι πολιτικά ελκυστικές, υπόσχονται πρόοδο για το κλίμα, βιομηχανικά οφέλη και, τελικά, χαμηλότερο κόστος. Ωστόσο, ως εργαλείο άμεσης ενεργειακής ασφάλειας, παραμένουν αναποτελεσματικές.
Το κενό στον εξηλεκτρισμό
Αυτό στο οποίο η Ευρώπη έχει επενδύσει λιγότερο είναι η πιο δύσκολη και λιγότερο ορατή πλευρά της μετάβασης: ο εξηλεκτρισμός.
Η αντικατάσταση ενός βενζινοκίνητου αυτοκινήτου με ηλεκτρικό είναι θεωρητικά απλή, αλλά στην πράξη αργή, καθώς απαιτεί υποδομές φόρτισης, κίνητρα για τους καταναλωτές και αλλαγή συμπεριφοράς. Η αναβάθμιση κατοικιών με αντλίες θερμότητας είναι δαπανηρή και ευαίσθητη. Ο μετασχηματισμός της βιομηχανίας είναι ακόμη δυσκολότερος, καθώς συνεπάγεται υψηλό κόστος και τεχνολογική αβεβαιότητα.
Αυτές οι επενδύσεις δεν τραβούν την προσοχή. Δεν προσφέρουν «εγκαίνια» όπως ένα νέο αιολικό πάρκο. Όμως καθορίζουν αν η ανανεώσιμη ηλεκτρική ενέργεια θα αντικαταστήσει πράγματι τα εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα. Χωρίς αυτές, η Ευρώπη κινδυνεύει να παράγει περισσότερη καθαρή ενέργεια, συνεχίζοντας παράλληλα να καίει εισαγόμενο πετρέλαιο και φυσικό αέριο.
Ακόμη και με αισιόδοξα σενάρια για το κλίμα, ο εξηλεκτρισμός της ευρωπαϊκής οικονομίας αναμένεται να φτάσει μόλις περίπου το 50% έως τη δεκαετία του 2040. Αυτό σημαίνει δεκαετίες ακόμη έκθεσης στις παγκόσμιες αγορές ορυκτών καυσίμων και στα γεωπολιτικά σοκ που τις συνοδεύουν.
Το δυσάρεστο είναι ότι η ενεργειακή μετάβαση της Ευρώπης δεν απέτυχε πλήρως: πέτυχε στην πράσινη μετάβαση της ηλεκτροπαραγωγής, αλλά απέτυχε να προσφέρει αυτό που πολλοί πολιτικοί υπαινίσσονταν: την ενεργειακή ανεξαρτησία.
Η γεφύρωση αυτού του χάσματος απαιτεί αλλαγή προτεραιοτήτων: από την αύξηση της προσφοράς στον μετασχηματισμό της ζήτησης. Θα απαιτήσει επίσης μια πιο δύσκολη συζήτηση για την εγχώρια παραγωγή ορυκτών καυσίμων, τουλάχιστον μεσοπρόθεσμα.
Διαφορετικά, η ενεργειακή ιστορία της Ευρώπης θα παραμείνει αυτή που είναι εδώ και 20 χρόνια: πιο «πράσινη», αλλά όχι λιγότερο εξαρτημένη.