Το σύστημα αφορά φορτηγά και επιβατηγά πλοία που καταπλέουν σε ευρωπαϊκά λιμάνια, ανεξαρτήτως σημαίας.
Με την τιμή σήμερα περίπου στα 85 ευρώ ανά τόνο CO2, το κόστος εκπομπών για ένα μεγάλο containership σε γραμμή Ασίας – Ευρώπης μπορεί να ξεπεράσει το 1 εκατ. ευρώ ανά ταξίδι μετ’ επιστροφής.
Παράλληλα, ο κανονισμός FuelEU Maritime προσθέτει επιπλέον κόστη συμμόρφωσης στις ίδιες θαλάσσιες διαδρομές.
Το νέο ευρωπαϊκό πλαίσιο δημιουργεί σημαντικά οικονομικά κίνητρα για την ενεργειακή μετάβαση της ναυτιλίας, αλλά το αυξανόμενο κόστος μπορεί να ωθήσει πλοία να αποφεύγουν ευρωπαϊκούς λιμένες, προς όφελος γειτονικών κόμβων εκτός ΕΟΧ, όπως η Τουρκία, η Αίγυπτος ή το Ηνωμένο Βασίλειο.
Νομικό παράθυρο και αντιμετώπιση
ΕΝΑ ΠΛΟΙΟ που μεταφέρει εμπορευματοκιβώτια από την Κίνα στην Ελλάδα μπορεί, για παράδειγμα, να πραγματοποιήσει ενδιάμεση στάση εκφόρτωσης σε λιμένα εκτός ΕΟΧ, όπως στην Αίγυπτο, πριν συνεχίσει προς την Ελλάδα.
Στην περίπτωση αυτή, το μεγαλύτερο μέρος της υπερωκεάνιας διαδρομής, από την Κίνα ως την Αίγυπτο, παραμένει εκτός EU ETS.
Η ενδιάμεση στάση αποτελεί μόνο μία από τις πιθανές στρατηγικές αποφυγής. Σε πρόσφατη έρευνα που δημοσιεύσαμε με συνάδελφο από το Πανεπιστήμιο του Berkeley, εξετάζουμε διάφορες πιθανές τακτικές αποφυγής και αξιολογούμε διαφορετικές ρυθμιστικές επιλογές για τον περιορισμό τους.
Ένα βασικό αντίμετρο που έχουν θεσπίσει οι Ευρωπαίοι νομοθέτες είναι η εξαίρεση γειτονικών λιμένων μεταφόρτωσης από τον ορισμό του «λιμένα κατάπλου».
Αν, δηλαδή, η στάση στην Αίγυπτο γίνει σε εξαιρούμενο λιμάνι, αυτή δεν θα «μετρήσει» και το EU ETS θα εξακολουθήσει να ισχύει για τη διαδρομή από την Κίνα έως την Ελλάδα.
Το μέτρο αυτό αφορά αποκλειστικά containerships, ενώ μέχρι σήμερα τα κριτήρια εξαίρεσης είναι στενά.
Ο κατάλογος των εξαιρούμενων λιμένων περιλαμβάνει μόνο το Tanger Med στο Μαρόκο και το Port Said στην Αίγυπτο, ενώ αναμένεται να προστεθούν σύντομα δύο ακόμη αιγυπτιακά λιμάνια, τα Damietta και Abu Qir.
Υπαρκτός κίνδυνος για τα ελληνικά λιμάνια
ΗΔΗ, ΑΠΟ ΤΟ 2023, ευρωπαϊκοί λιμενικοί φορείς προειδοποιούσαν ότι η αποφυγή του EU ETS θα μπορούσε να υπονομεύσει την ανταγωνιστικότητα των ευρωπαϊκών λιμένων.
Έρευνα του Τεχνικού Πανεπιστημίου της Δανίας είχε νωρίτερα αναδείξει τον κίνδυνο ενίσχυσης κόμβων εκτός ΕΟΧ, όπως της Σμύρνης εις βάρος του Πειραιά.
Τα ελληνικά λιμάνια είναι ιδιαίτερα εκτεθειμένα, λόγω της κομβικής γεωγραφικής τους θέσης στις εμπορευματικές ροές Ασίας-Ευρώπης.
Η μετατόπιση δραστηριότητας εκτός ΕΟΧ δεν πλήττει μόνο τους ίδιους τους λιμένες: αυξάνει τις συνολικές εκπομπές, μειώνει τα δημόσια έσοδα από το EU ETS, ενώ μπορεί να επηρεάσει τη συνδεσιμότητα και την ασφάλεια εφοδιασμού.
Υπό αυτό το πρίσμα, το 2024, εννέα παράκτια κράτη-μέλη, μεταξύ των οποίων η Ελλάδα, ζήτησαν πρόσθετα μέτρα για τον περιορισμό του κινδύνου.
Το ζήτημα επανήλθε στο προσκήνιο με πρόσφατα ευρήματα του κρατικού οργανισμού λιμένων της Ισπανίας, που καταγράφουν μείωση στην άμεση συνδεσιμότητα λιμένων της Ανατολικής Μεσογείου, με αυξημένη εξάρτηση από feeder μέσω λιμένων εκτός ΕΟΧ, κυρίως της Αιγύπτου.
Αντίστοιχες τάσεις καταγράφονται στη Βόρεια Ευρώπη, με μεταβολές στη συνδεσιμότητα ολλανδικών και γερμανικών λιμένων προς όφελος βρετανικών.
Τα ευρήματα δεν αποδίδουν τις μεταβολές αποκλειστικά στο EU ETS, καθώς αυτές επηρεάζονται και από άλλους εξωγενείς παράγοντες, όπως η κρίση στην Ερυθρά Θάλασσα.
Αναδεικνύουν, ωστόσο, την ανάγκη περιορισμού πιθανών στρεβλώσεων στις εμπορευματικές ροές, ώστε η πράσινη μετάβαση να μην υπονομεύσει την ανταγωνιστικότητα των ευρωπαϊκών λιμένων.
Ποια επιπλέον μέτρα μπορούν να ληφθούν;
Η ΤΡΕΧΟΥΣΑ αναθεώρηση του EU ETS είναι ευκαιρία να (επαν)εξεταστεί συστηματικά το ζήτημα.
Η νομοθετική πρόταση της Επιτροπής περιλαμβάνει δύο σχετικά μέτρα και αποτελεί βάση για τις διαπραγματεύσεις Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και Συμβουλίου, που αναμένεται να ξεκινήσουν το πρώτο τρίμηνο του 2027.
ΤΟ ΠΡΩΤΟ μέτρο διευρύνει τα κριτήρια εξαίρεσης γειτονικών λιμένων. Επιτρέπει ετήσια εξαίρεση λιμένων σε απόσταση έως 150 ναυτικά μίλια από λιμένα του ΕΟΧ, εφόσον διαθέτουν υποδομές μεταφόρτωσης.
Προβλέπει, επίσης, δυνατότητα εξαίρεσης λιμένων σε απόσταση έως 300 μίλια, όταν η μεταφόρτωση αντιστοιχεί σε πάνω από 50% της συνολικής κίνησής τους, έναντι 60% που ισχύει σήμερα.
ΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟ μέτρο αφορά containerships άνω των 10.000 TEU και προβλέπει, έως το 2035, δυνατότητα μερικής μείωσης των δικαιωμάτων που θα οφείλουν για υπερωκεάνιες διαδρομές προς λιμένες ΕΟΧ.
Η μείωση θα συνδέεται με το ποσοστό εμπορευματοκιβωτίων που μεταφορτώνονται σε άλλο πλοίο με τελικό προορισμό λιμένα εκτός ΕΟΧ, ώστε να ενισχυθεί η ελκυστικότητα των ευρωπαϊκών κόμβων μεταφόρτωσης.
ΚΑΙ ΤΑ ΔΥΟ προτεινόμενα μέτρα εστιάζουν αποκλειστικά στα containerships. Ενδεχομένως στο μέλλον να απαιτηθούν παρεμβάσεις και για άλλες κατηγορίες πλοίων, όπως bulk carriers και επιβατηγά, με βάση τα διαθέσιμα δεδομένα και τις εξωγενείς επιδράσεις.
Σε κάθε περίπτωση, οι παρεμβάσεις πρέπει να είναι στοχευμένες και αναλογικές, ώστε να αντιμετωπίζουν συγκεκριμένες τακτικές αποφυγής, χωρίς να αποδυναμώνουν το EU ETS.
Ταυτόχρονα, μια υπερβολική διεύρυνση των εξαιρέσεων γειτονικών λιμένων θα μπορούσε να προκαλέσει διεθνείς αντιδράσεις και νομικές προσφυγές, όπως συνέβη την περίοδο 2009-2012 με την απόπειρα επέκτασης του EU ETS στις αεροπορικές συνδέσεις με χώρες εκτός ΕΟΧ.
Σε εθνικό επίπεδο, η αντιμετώπιση του ζητήματος δεν μπορεί να περιοριστεί στη ρυθμιστική διάσταση.
Η ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΤΙΚΟΤΗΤΑ των ελληνικών λιμένων θα εξαρτηθεί από την προσαρμογή τους στις νέες απαιτήσεις, με επενδύσεις σε υποδομές εναλλακτικών καυσίμων και ηλεκτροδότησης, καθώς και στον ψηφιακό εκσυγχρονισμό τους.
Η επιτάχυνση αυτών των επενδύσεων, ενδεχομένως με αξιοποίηση εσόδων από τις δημοπρασίες δικαιωμάτων, θα μπορούσε να περιορίσει τα κίνητρα μετατόπισης προς κόμβους εκτός ΕΟΧ.
Η προστασία της ανταγωνιστικότητας των λιμένων και η επιτάχυνση της πράσινης μετάβασής τους είναι, επομένως, δύο πλευρές της ίδιας πολιτικής πρόκλησης.
*δικηγόρου, λέκτορα και ερευνητή στο Πανεπιστήμιο του Groningen στην Ολλανδία, με εξειδίκευση στο Δίκαιο της Ενέργειας και της Κλιματικής Αλλαγής
(από την εφημερίδα «ΝΑΥΤΕΜΠΟΡΙΚΗ»)