– Η Ελλάδα υποστηρίζει ότι η διαφορά που μπορεί τελικά να υποβληθεί σε διεθνή διαιτησία αφορά στην οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας και της ΑΟΖ. Από τη σκοπιά του διεθνούς ναυτικού δικαίου, μπορεί αυτό το αίτημα να σταθεί;
– Υπάρχουν διάφοροι παράγοντες που πρέπει να ληφθούν υπόψη. Το διεθνές ναυτικό δίκαιο είναι ένας από αυτούς, όπως και το πολιτικό πλαίσιο. Το ναυτικό δίκαιο δεν επιλύει απαραιτήτως όλα τα προβλήματα, καθώς υπάρχουν αντικρουόμενες ερμηνείες του δικαίου. Επίσης, δεν υπάρχει μόνο το διεθνές ναυτικό δίκαιο, αλλά και προϋπάρχουσες συμφωνίες. Ακριβώς όπως η Τουρκία έχει υποχρεώσεις βάσει της Σύμβασης του Μοντρέ, υπάρχουν επιπλέον στοιχεία του διεθνούς δικαίου, της κρατικής κυριαρχίας και, ειδικότερα, της Συνθήκης της Λωζάννης, που θα μπορούσαν να τεθούν σε ισχύ.
– Πόσο σημαντικό είναι το γεγονός ότι η Ελλάδα είναι συμβαλλόμενο μέρος της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS), ενώ η Τουρκία δεν είναι; Δηλαδή, η μη συμμετοχή της Τουρκίας αποδυναμώνει τη νομική θέση της;
– Ούτε οι ΗΠΑ είναι συμβαλλόμενο μέρος της UNCLOS. Επομένως, κατά τη γνώμη μου, τα προβλήματα που παρουσιάζονται στο Αιγαίο δεν επιλύονται απαραιτήτως από την UNCLOS. Υπάρχουν κάποια κενά ή ορισμένοι τομείς που δεν διευθετήθηκαν πλήρως κατά τις διαπραγματεύσεις για το Δίκαιο της Θάλασσας. Και αυτή είναι η πολιτική πραγματικότητα: υπάρχουν συγκεκριμένες περιστάσεις για τις ΗΠΑ, όπως η εξόρυξη στον βυθό της θάλασσας, ενώ για την Τουρκία είναι η επέκταση των χωρικών υδάτων. Ωστόσο, το πρόβλημα δεν πρόκειται να επιλυθεί αποκλειστικώς με βάση τη Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας, διότι η Τουρκία δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος. Επομένως, αυτό που θα ισχύσει είναι το εθιμικό διεθνές δίκαιο.
«Υπάρχει το δικαίωμα τοποθέτησης υποβρύχιων καλωδίων πέραν των χωρικών υδάτων. Τα “κράτη σημαίας” απολαύουν αυτού του δικαιώματος, ενώ τα παράκτια κράτη έχουν την υποχρέωση να μην παρεμβαίνουν».
– Ενα από τα επιχειρήματα της Τουρκίας είναι ότι τα ελληνικά νησιά δεν μπορούν να δημιουργούν τα ίδια θαλάσσια δικαιώματα με την ηπειρωτική χώρα. Τι λέει το διεθνές δίκαιο για τις θαλάσσιες ζώνες που δημιουργούνται από τα νησιά;
– Οπως γνωρίζετε, έχει υπάρξει επέκταση στο διεθνές δίκαιο των χωρικών υδάτων από 3 σε 12 ναυτικά μίλια. Από την άλλη πλευρά, η βασική αρχή όσον αφορά την επέκταση των χωρικών υδάτων είναι ότι, όταν μια περιοχή που παλαιότερα ήταν ανοιχτή θάλασσα έρχεται και επικαλύπτεται με χωρικά ύδατα και συνδέει ένα τμήμα της ανοικτής θάλασσας με ένα άλλο, δημιουργείται ένα στενό που χρησιμοποιείται για τη διεθνή ναυσιπλοΐα. Αυτό σημαίνει ότι στην περίπτωση του Αιγαίου, που αποτελεί πρόσβαση και διάδρομο προς τη Μαύρη Θάλασσα, εάν περιβληθεί εξ ολοκλήρου από χωρικά ύδατα, αυτές οι θαλάσσιες οδοί θα μπορούσαν να αποτελέσουν «στενό» που χρησιμοποιείται για τη διεθνή ναυσιπλοΐα. Αυτό μπορεί να μην είναι απαραίτητα προς το συμφέρον της Ελλάδας.
Ο λόγος είναι ότι σήμερα η Ελλάδα έχει πλήρη και αναγνωρισμένη κυριαρχία έως τα έξι ναυτικά μίλια. Αν όμως μια θαλάσσια περιοχή μετατραπεί σε «στενό» που χρησιμοποιείται για τη διεθνή ναυσιπλοΐα, τότε εφαρμόζεται το καθεστώς της «διέλευσης», σε αντίθεση με την «αβλαβή διέλευση». Η διέλευση μπορεί να γίνεται υποβρυχίως και στον εναέριο χώρο πάνω από τη θαλάσσια περιοχή (υπερπτήσεις), ενώ μπορεί να εκτείνεται από ακτή σε ακτή. Ενδεικτικά, η Ιαπωνία έχει επιλέξει σε στρατηγικά στενά να διατηρήσει χωρικά ύδατα τριών ναυτικών μιλίων, ώστε να περιορίσει την εφαρμογή του καθεστώτος διεθνούς διέλευσης. Το παράδειγμα δείχνει ότι σε ορισμένες περιπτώσεις ένα κράτος μπορεί να θεωρεί ότι κερδίζει περισσότερα διεκδικώντας λιγότερα.
– Ενα άλλο ζήτημα είναι ότι πρόσφατα είδαμε αντιπαραθέσεις στις οποίες εμπλέκονται ερευνητικά σκάφη και σκάφη τοποθέτησης καλωδίων, νοτίως και ανατολικώς των νησιών του Αιγαίου. Μπορεί η παρεμπόδιση ενός σκάφους τοποθέτησης καλωδίων να αποτελεί από μόνη της παραβίαση του διεθνούς δικαίου;
– Υπάρχει το δικαίωμα τοποθέτησης υποβρύχιων καλωδίων πέραν των χωρικών υδάτων. Τα «κράτη σημαίας» απολαύουν αυτού του δικαιώματος, ενώ τα παράκτια κράτη έχουν την υποχρέωση να μην παρεμβαίνουν. Ωστόσο, εάν η τοποθέτηση γίνεται εντός των χωρικών υδάτων, το παράκτιο κράτος μπορεί να ρυθμίζει τη διαδρομή ή τη θέση του υποβρύχιου καλωδίου.
– Μια τουρκική αξίωση είναι το τουρκολιβυκό μνημόνιο, το οποίο η Ελλάδα και άλλα κράτη αμφισβητούν. Εάν η Ελλάδα και η Τουρκία καταλήξουν σε διεθνή διαιτησία, θα απομακρυνθεί αυτό το μνημόνιο από τη νομική εξίσωση ή θα μπορούσε να επηρεάσει την έκβαση;
– Φυσικά, αυτές οι συμφωνίες ισχύουν μόνο για τα συμβαλλόμενα μέρη. Δεν εμπλέκουν ούτε υπονομεύουν τα δικαιώματα τρίτου κράτους. Ωστόσο, τελικά, δεν υπάρχει μια σταθερή νομική λύση για αυτά τα ζητήματα. Κατ’ αρχάς, η Τουρκία δεν υπόκειται στη διαδικασία υποχρεωτικής επίλυσης διαφορών του Μέρους XV της Σύμβασης για το Δίκαιο της Θάλασσας (σ.σ. αφορά την υποχρεωτική και ειρηνική επίλυση των διαφορών που προκύπτουν από την ερμηνεία ή την εφαρμογή της Σύμβασης). Επίσης, ακόμη και για την Ελλάδα ως συμβαλλόμενο μέρος, οι διαφορές που αφορούν την κυριότητα νησιών ή θεμελιώδη ζητήματα σχετικά με τα χωρικά ύδατα, τα θαλάσσια όρια ή ακόμη και ορισμένα δικαιώματα στην ΑΟΖ δεν εμπίπτουν στη δικαιοδοσία της διαδικασίας επίλυσης διαφορών.
(από την εφημερίδα «ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ»)