Η ήπειρος θερμαίνεται περίπου με διπλάσιο ρυθμό από τον παγκόσμιο μέσο όρο, ενώ ακόμη και τα πιο φιλόδοξα σενάρια φέρνουν την άνοδο κοντά στους 1,8°C και στους 2°C έως τα μέσα του αιώνα. Την ίδια ώρα, δορυφόροι, drones και εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης αποκαλύπτουν εκπομπές που έως σήμερα ξέφευγαν από τις επίσημες καταγραφές, ανάμεσά τους και οι στρατιωτικές εκπομπές από τον πόλεμο στην Ουκρανία και τις συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή, οι οποίες, όπως εκτιμά, μπορεί να ανέρχονται σε «εκατοντάδες εκατομμύρια τόνους». Στην πολιτική η δυσπιστία μεταξύ των κρατών βαθαίνει, η πρόοδος στις Διασκέψεις του ΟΗΕ για το Κλίμα παραμένει «εξαιρετικά αργή» και οι συμμαχίες των προθύμων κερδίζουν έδαφος.
Ο Φόρστερ θεωρεί ότι η Ευρώπη μπορεί να ηγηθεί ακόμη και χωρίς τις Ηνωμένες Πολιτείες και σημειώνει ότι για την πράσινη μετάβαση «χρειάζεται περισσότερο την κινεζική τεχνολογία παρά το αμερικανικό σχιστολιθικό αέριο ή πετρέλαιο». Η διαδρομή περνά, κατά τον ίδιο, από τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, τον εξηλεκτρισμό και ένα σχέδιο δεκαετιών που θα υπερβαίνει τον εκλογικό κύκλο.
- Τι δείχνουν σήμερα τα επιστημονικά δεδομένα για τους καύσωνες και τις πυρκαγιές στην Ευρώπη, ιδιαίτερα στον Νότο;
«Η παγκόσμια θερμοκρασία αυξάνεται περίπου με τον ρυθμό που ανέμεναν οι επιστήμονες. Οι καύσωνες και οι πυρκαγιές, όμως, ιδίως στην Ευρώπη, εκδηλώνονται συχνότερα, διαρκούν περισσότερο και αποκτούν μεγαλύτερη ένταση από ό,τι προέβλεπαν τα κλιματικά μοντέλα. Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλούν οι γιγαντιαίες πυρκαγιές, γνωστές πλέον ως μεγα-πυρκαγιές, που εξαπλώνονται με μεγάλη ταχύτητα, κατακαίουν τεράστιες εκτάσεις και είναι εξαιρετικά δύσκολο να τεθούν υπό έλεγχο.
Αρχίζουμε πλέον, μέσα από όλο και πιο ακραία φαινόμενα, να κατανοούμε καλύτερα τους μηχανισμούς που τα ενισχύουν. Οσο, όμως, το κλίμα εισέρχεται σε συνθήκες χωρίς ιστορικό προηγούμενο, τόσο δυσκολότερο γίνεται να προβλέψουμε με ακρίβεια την έκταση και τη σφοδρότητά τους. Η κλιματική αλλαγή θα συνεχιστεί και οι επιπτώσεις της θα γίνονται ολοένα σοβαρότερες. Γι’ αυτό η προετοιμασία και η προσαρμογή στη νέα πραγματικότητα δεν μπορούν πλέον να περιμένουν».
- Πώς πρέπει να προετοιμαστεί η Ευρώπη για τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής και πώς μπορεί να χρηματοδοτηθεί αυτή η προσαρμογή;
«Πάνω απ’ όλα χρειάζεται αλλαγή νοοτροπίας. Το κόστος της προσαρμογής πρέπει να αναλάβουν από κοινού το κράτος, οι επιχειρήσεις και τα νοικοκυριά. Οι ασφαλιστικές εταιρείες δεν έχουν ακόμη ανταποκριθεί στον ρόλο που απαιτούν οι νέες συνθήκες, ενώ οι κανόνες για τις κατασκευές και τη γεωργία παραμένουν πίσω από τη νέα κλιματική πραγματικότητα. Αν η Ευρώπη θέλει να διατηρήσει μια ισχυρή και ανταγωνιστική οικονομία, πρέπει να επενδύσει πολύ περισσότερο στην προσαρμογή, ώστε τομείς όπως η γεωργία να παραμείνουν βιώσιμοι και κερδοφόροι.
Η κλιματική αλλαγή πρέπει πλέον να ενσωματωθεί στον πυρήνα κάθε πολιτικής απόφασης: από την υγεία και την κοινωνική πρόνοια έως τη γεωργία, τις μεταφορές και τις κατασκευές. Πρέπει να σχεδιάζουμε για τις συνθήκες που έρχονται, όχι για εκείνες που γνωρίζαμε μέχρι σήμερα».
- Πόσο αξιόπιστα είναι τα στοιχεία που υποβάλλουν οι χώρες για τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου και πώς μπορούμε να ελέγξουμε αν αποτυπώνουν την πραγματική εικόνα;
«Το ζήτημα προκαλεί ανησυχία εδώ και χρόνια, σήμερα όμως διαθέτουμε πολύ πιο εξελιγμένα μέσα ελέγχου. Μπορούμε πλέον να εντοπίζουμε τις εκπομπές ακόμη και από το Διάστημα, να υπολογίζουμε με μεγαλύτερη ακρίβεια την πιθανή υποκαταγραφή και να εφαρμόζουμε σταδιακά πιο αξιόπιστες και ενιαίες μεθόδους μέτρησης.
Τα κενά, ωστόσο, παραμένουν σημαντικά. Οι εκπομπές μεθανίου από εγκαταλελειμμένα ανθρακωρυχεία, χώρους αποβλήτων και διαρροές σε αγωγούς συχνά υποκαταγράφονται, αν και drones, δορυφορικά δεδομένα και εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης μάς επιτρέπουν πλέον να τις εντοπίζουμε. Ακόμη μεγαλύτερο κενό είναι η σχεδόν πλήρης απουσία καταγραφής των στρατιωτικών εκπομπών, οι οποίες στην περίπτωση του πολέμου στην Ουκρανία και των συγκρούσεων στη Μέση Ανατολή ενδέχεται να ανέρχονται σε εκατοντάδες εκατομμύρια τόνους».
- Μένω στα δεδομένα. Εκτιμάτε ότι η ανθρωπογενής υπερθέρμανση έφτασε περίπου τους 1,37°C το 2025 και ότι το όριο του 1,5°C μπορεί να ξεπεραστεί μέσα στα επόμενα τέσσερα χρόνια. Σημαίνει αυτό ότι έως το 2029 ο στόχος της Συμφωνίας των Παρισίων θα έχει χαθεί οριστικά;
«Σε καμία περίπτωση. Μια τέτοια ερμηνεία αποδίδει λανθασμένα τη Συμφωνία των Παρισίων, η οποία δεν περιορίζεται σε έναν αριθμητικό στόχο, αλλά διαμορφώνει ένα ευρύτερο πλαίσιο για τον περιορισμό της υπερθέρμανσης, τη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, τη χρηματοδότηση της κλιματικής δράσης και την προσαρμογή. Ο 1,5°C υπήρξε εξαρχής μια φιλόδοξη επιδίωξη μέσα στον ευρύτερο στόχο να διατηρηθεί η αύξηση της παγκόσμιας θερμοκρασίας αισθητά κάτω από τους 2°C σε σχέση με τα προβιομηχανικά επίπεδα.
Σήμερα, όμως, ακόμη και αυτός ο στόχος βρίσκεται υπό σοβαρή πίεση. Τα πιο φιλόδοξα σενάρια μείωσης των εκπομπών δυσκολεύονται να συγκρατήσουν την άνοδο στους 1,8°C και, χωρίς άμεση και ουσιαστική ενίσχυση της παγκόσμιας δράσης, είναι πιθανό να φτάσουμε τους 2°C έως τα μέσα του αιώνα και ακόμη υψηλότερα στη συνέχεια. Και πρέπει να θυμόμαστε ότι μιλάμε για έναν παγκόσμιο μέσο όρο. Στην Ευρώπη η θερμοκρασία αυξάνεται περίπου με διπλάσιο ρυθμό, γεγονός που σημαίνει ότι η ήπειρος βιώνει ήδη πολύ εντονότερες μεταβολές».
- Πώς έχει εξελιχθεί τα τελευταία χρόνια η σχέση των κυβερνήσεων με την επιστημονική γνώση γύρω από την κλιματική αλλαγή;
«Στα περισσότερα από είκοσι χρόνια που βρίσκομαι σε θέσεις υψηλής ευθύνης, έχω δει τη συζήτηση για την κλιματική αλλαγή να περνά από το αφηρημένο στο απολύτως πραγματικό και από έναν μακρινό ορίζοντα στις άμεσες συνέπειες που βιώνουμε σήμερα. Πλέον καμία χώρα δεν μπορεί να αγνοήσει τα δεδομένα ούτε τους κινδύνους για την οικονομία, την κοινωνία και την καθημερινότητα των πολιτών. Ολες, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, λαμβάνουν μέτρα, ελάχιστες όμως αντιμετωπίζουν την κλιματική κρίση ως πραγματική προτεραιότητα.
Την ίδια στιγμή, έχω δει τη δυσπιστία μεταξύ των κρατών να μεγαλώνει. Και όσο η επιστημονική τεκμηρίωση γίνεται ισχυρότερη και δυσκολότερο να αμφισβητηθεί, μια μικρή ομάδα χωρών επιχειρεί συνειδητά να θολώσει ή να απαξιώσει τα δεδομένα, μετατρέποντας την επιστήμη σε πεδίο πολιτικής αντιπαράθεσης και εμπόδιο στη συλλογική πρόοδο. Αυτό με λυπεί. Θα ήθελα μια πιο ειλικρινή συζήτηση, όπου θα διαφωνούμε για τις πολιτικές επιλογές, όχι για τα ίδια τα γεγονότα».
- Μιλάτε για μια δυσπιστία. Μπορεί το σημερινό μοντέλο των Διασκέψεων COP να λειτουργήσει μέσα σε αυτό το κλίμα ή έχει φτάσει στα όριά του;
«Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η πρόοδος στις Διασκέψεις του ΟΗΕ για το Κλίμα είναι εξαιρετικά αργή. Αλλωστε, αυτή την περίοδο δοκιμάζεται συνολικά η πολυμερής συνεργασία. Πριν από τη Συμφωνία των Παρισίων, αρκετές COP επιχείρησαν να οδηγήσουν τα κράτη σε ισχυρότερες, νομικά δεσμευτικές συμφωνίες χωρίς να το πετύχουν, επομένως μια επιστροφή στην ίδια προσέγγιση δύσκολα θα έφερνε διαφορετικά αποτελέσματα.
Η πρόοδος φαίνεται πλέον να έρχεται κυρίως μέσα από συμμαχίες χωρών που είναι πρόθυμες να κινηθούν ταχύτερα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η πρωτοβουλία για την απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα, που ξεκίνησε στην τελευταία COP και σήμερα φέρνει περίπου 30 χώρες σε κοινή δράση. Σημαντικό ρόλο μπορούν επίσης να παίξουν οι διμερείς συμφωνίες, σε συνδυασμό με ισχυρή εθνική και περιφερειακή νομοθεσία για το κλίμα. Η επιστημονική κοινότητα, από την πλευρά της, πρέπει να ενισχύσει τον ρόλο της. Δεν αρκεί να παράγει γνώση. Πρέπει να παρέχει τα κατάλληλα στοιχεία, με τον κατάλληλο τρόπο και την κατάλληλη στιγμή, ώστε να επηρεάζει πραγματικά τις αποφάσεις.
Η Επιτροπή για την Κλιματική Αλλαγή του Ηνωμένου Βασιλείου και το Ευρωπαϊκό Επιστημονικό Συμβουλευτικό Συμβούλιο για την Κλιματική Αλλαγή δείχνουν πώς η επιστήμη μπορεί να βρίσκεται στον πυρήνα της πολιτικής. Και αυτό είναι αναγκαίο, γιατί η αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής απαιτεί ένα συνεκτικό σχέδιο δεκαετιών, που δεν μπορεί να εξαντλείται σε έναν εκλογικό κύκλο. Χρειαζόμαστε θεσμούς μακροπρόθεσμης διακυβέρνησης, στηριγμένους σε διαρκώς επικαιροποιημένα επιστημονικά δεδομένα».
- Ας σταθούμε στην Ευρώπη. Η ΕΕ προχωρά με στόχο μείωσης των εκπομπών κατά 90% έως το 2040, ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες κινούνται προς την αντίθετη κατεύθυνση. Μπορεί η Ευρώπη να ηγηθεί χωρίς τον ισχυρότερο δυτικό σύμμαχό της;
«Ναι, μπορεί. Η Ευρώπη έχει τη δυνατότητα να καλύψει μεγάλο μέρος της διαδρομής προς τον στόχο μείωσης των εκπομπών κατά 90%, αποκομίζοντας παράλληλα άμεσα οικονομικά οφέλη. Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και ο εξηλεκτρισμός των μεταφορών, των κατοικιών και των επιχειρήσεων αποτελούν επενδύσεις στην ίδια την ευρωπαϊκή οικονομία. Ενα ηλεκτρικό αυτοκίνητο, για παράδειγμα, μεταφέρει πόρους από τα εισαγόμενα καύσιμα στην ηλεκτρική ενέργεια και στις νέες υποδομές, ενώ πολλές τέτοιες επενδύσεις μπορούν να καλύψουν το κόστος τους μέσα σε περίπου μία δεκαετία.
Υπό αυτή την έννοια, η Ευρώπη χρειάζεται περισσότερο την κινεζική τεχνολογία για την πράσινη μετάβαση παρά το αμερικανικό σχιστολιθικό αέριο ή πετρέλαιο. Υπάρχουν, βέβαια, και δυσκολότεροι τομείς, όπως η βαριά βιομηχανία, η γεωργία και οι αερομεταφορές, όπου απαιτούνται πιο σύνθετες λύσεις και διεθνής συνεργασία. Η Ευρώπη μπορεί, επομένως, να προχωρήσει άμεσα εκεί όπου οι λύσεις είναι ήδη διαθέσιμες και σταδιακά στους πιο απαιτητικούς κλάδους».
- Τι χρειαζόμαστε περισσότερο; Αυστηρή ρύθμιση και δεσμευτικούς στόχους ή μεγαλύτερη εμπιστοσύνη στην αγορά και την καινοτομία;
«Δεν έχει τελικά τόση σημασία ποιο μοντέλο θα επιλέξει κάθε χώρα, αν δηλαδή θα κινηθεί μέσω αυστηρής ρύθμισης, όπως η Ευρωπαϊκή Ενωση, με έναν κεντρικό σχεδιασμό από την κορυφή, όπως η Κίνα, ή μέσα από ισχυρούς νόμους και θεσμούς, όπως συνέβαινε στο παρελθόν στις Ηνωμένες Πολιτείες. Εκείνο που έχει πραγματική σημασία είναι η μακροπρόθεσμη στρατηγική, και αυτή σήμερα φαίνεται να απουσιάζει από την Αμερική. Είναι η μόνη μεγάλη αγορά όπου οι πωλήσεις ηλεκτρικών αυτοκινήτων υποχωρούν, αντί να αυξάνονται. Το να κατασκευάζεις κέντρα δεδομένων τεχνητής νοημοσύνης του 21ου αιώνα και να τα τροφοδοτείς με ενέργεια από τον άνθρακα, μια τεχνολογία που ανήκει σε μια άλλη εποχή, δεν είναι το μέλλον που χρειάζεται ούτε εκείνο που θέλει ο κόσμος».
- Υπάρχει, όμως, ένας ισχυρός οικονομικός αντίλογος. Πώς απαντάτε στην ανησυχία ότι η πράσινη μετάβαση επιβαρύνει την ευρωπαϊκή βιομηχανία απέναντι σε ανταγωνιστές που λειτουργούν με διαφορετικούς κανόνες;
«Αυτό το δίλημμα, όπως και η εμπειρία της πανδημίας, μου έδειξε ότι η επιστήμη δεν μπορεί να βλέπει τόσο σύνθετα ζητήματα μέσα από μία μόνο οπτική. Χρειάζεται συνεργασία διαφορετικών επιστημονικών πεδίων, ώστε τα δεδομένα να συνδέονται με τις κοινωνικές και οικονομικές συνέπειες των αποφάσεων. Ακριβώς γι’ αυτό ίδρυσα το Priestley Centre στο Πανεπιστήμιο του Λιντς. Αν βλέπαμε την κλιματική κρίση μόνο μέσα από το πρίσμα των φυσικών επιστημών, η απάντηση θα ήταν απλή: να μειώσουμε όλοι τις εκπομπές μας από αύριο. Στην πράξη, όμως, πρέπει να δούμε και τι σημαίνει αυτή η μετάβαση για τις κοινωνίες και τις οικονομίες.
Περίπου το 90% της αφορά ουσιαστικά επενδύσεις στην ίδια μας την οικονομία. Είναι, λοιπόν, προς το συμφέρον κάθε χώρας να εξηλεκτρίσει την οικονομία της και να περιορίσει την εξάρτησή της από τα ορυκτά καύσιμα. Υπάρχουν, βέβαια, πιο σύνθετοι τομείς, όπως η βαριά βιομηχανία, η ναυτιλία, οι αερομεταφορές και η γεωργία, όπου χρειάζονται πιο στοχευμένες λύσεις. Εκεί η επιστήμη μπορεί να βοηθήσει ώστε η μετάβαση να γίνει δικαιότερη, αποτελεσματικότερη και οικονομικά βιώσιμη και, τελικά, η απανθρακοποίηση να γίνει πραγματική ευκαιρία ανάπτυξης».
- Και, πέρα από τη βιομηχανία, υπάρχει ο πολίτης που βλέπει το κόστος της μετάβασης στον λογαριασμό του. Πόσο βάσιμος είναι ο φόβος ότι μια γρήγορη απομάκρυνση από τα ορυκτά καύσιμα μπορεί να πιέσει την οικονομία;
«Η μετάβαση έχει αναμφίβολα κόστος για τα νοικοκυριά, τη βιομηχανία και το κράτος, μπορεί όμως, όταν σχεδιάζεται σωστά, να αποφέρει σημαντικά οικονομικά και κοινωνικά οφέλη. Αυτό που χρειαζόμαστε είναι πολιτικούς με μεγαλύτερη τόλμη, ικανούς να παρουσιάσουν ένα πειστικό όραμα για την οικονομία του μέλλοντος και να εξηγήσουν ότι η πράσινη μετάβαση δεν αποτελεί απλώς μια ακόμη δαπάνη, αλλά μια μακροπρόθεσμη επένδυση.
Οι μακροοικονομικοί στόχοι, βέβαια, δεν μπορούν να εξετάζονται αποκομμένοι από την καθημερινότητα των πολιτών. Πρέπει να συνυπολογίζονται ο αντίκτυπος στους λογαριασμούς των νοικοκυριών και οι πιέσεις που δέχεται η ανταγωνιστικότητα της βιομηχανίας. Την ίδια στιγμή, όμως, δεν πρέπει να παραβλέπουμε τα ευρύτερα οφέλη της μετάβασης, από την καθαρότερη ατμόσφαιρα και τη βελτίωση της δημόσιας υγείας έως τη μεγαλύτερη ενεργειακή ασφάλεια και τις νέες ευκαιρίες ανάπτυξης για την οικονομία».
- Να επιστρέψουμε στον ευρωπαϊκό Νότο. Πρέπει να περιμένουμε τα επόμενα χρόνια μετακινήσεις πληθυσμών και μέσα στην Ευρώπη λόγω της κλιματικής πίεσης στη Μεσόγειο;
«Είμαι βέβαιος ότι αυτή η μετακίνηση έχει ήδη αρχίσει στη Νότια Ευρώπη, με ανθρώπους να εγκαταλείπουν τις αγροτικές περιοχές και να κατευθύνονται προς τα αστικά κέντρα. Αν συνυπολογίσουμε και τις αλλαγές που ενδέχεται να επιφέρει η κλιματική κρίση στον τουρισμό, θεωρώ πολύ πιθανό αυτές οι ροές να ενταθούν τα επόμενα χρόνια. Υποθέτω ότι υπάρχουν σχετικές μελέτες, αν και δεν γνωρίζω συγκεκριμένα τα ευρήματά τους.
Η δική μου έρευνα επικεντρώθηκε στην Αφρική και έδειξε κάτι ιδιαίτερα σημαντικό: για να μπορέσει κάποιος να μετακινηθεί εξαιτίας των κλιματικών επιπτώσεων, πρέπει συνήθως να διαθέτει ένα στοιχειώδες επίπεδο οικονομικής ασφάλειας και να είναι σχετικά νέος. Οι ηλικιωμένοι και οι φτωχότεροι έχουν πολύ λιγότερες επιλογές. Συχνά αναγκάζονται να μείνουν πίσω, ελπίζοντας ότι κάποιος θα μπορέσει να τους προστατεύσει ή να τους στηρίξει.
Στην Ευρώπη, όμως, έχουμε ένα σημαντικό πλεονέκτημα: χάρη στην επιστημονική γνώση, γνωρίζουμε σε μεγάλο βαθμό τι μας περιμένει. Διαθέτουμε τα μέσα, τους πόρους και τις λύσεις για να αντιμετωπίσουμε την κλιματική κρίση. Εκείνο που απομένει είναι να αποφασίσουμε, επιτέλους, ότι θα επενδύσουμε συλλογικά στο κοινό μας μέλλον».
(από την εφημερίδα Το Βήμα)