Για μεγάλο μέρος της Νοτιοανατολικής Ευρώπης, αυτές οι προϋποθέσεις δεν υφίστανται ακόμη. Τα Βαλκάνια εισέρχονται στην κρίσιμη περίοδο έως το 2030 με χαμηλότερα εισοδήματα από άλλα Κράτη Μέλη της ΕΕ, υψηλή ενεργειακή φτώχεια, γηρασμένους στόλους οχημάτων, περιορισμένη πρόσβαση σε κεφάλαια και ενεργειακά συστήματα που εξακολουθούν να εξαρτώνται από τον άνθρακα και τα συμβατικά καύσιμα. Το 2024, το 9,2% του πληθυσμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης δήλωσε ότι δεν μπορούσε να διατηρήσει επαρκώς ζεστή την κατοικία του. Στην Ελλάδα και στη Βουλγαρία το ποσοστό έφθασε το 19%. Η ενεργειακή φτώχεια, όμως, δεν αφορά μόνο τη θέρμανση. Αφορά και τη δυνατότητα μετακίνησης προς την εργασία, την εκπαίδευση και τις υπηρεσίες υγείας. Ένα νοικοκυριό που δυσκολεύεται να πληρώσει την ενέργεια και τα βασικά έξοδά του δεν μπορεί εύκολα να διαθέσει δεκάδες χιλιάδες ευρώ για ένα νέο ηλεκτρικό αυτοκίνητο.
Το πρόβλημα επιδεινώνεται από την ηλικία του στόλου. Η μέση ηλικία των επιβατικών αυτοκινήτων στην ΕΕ είναι περίπου 12,7 έτη, ενώ στην Ελλάδα φθάνει τα 17,8 έτη. Η μέση ηλικία των ελληνικών φορτηγών έχει εκτιμηθεί περίπου στα 23 έτη, ενώ τα λεωφορεία στην Ελλάδα και στη Ρουμανία συγκαταλέγονται στα γηραιότερα της Ευρώπης, με ηλικία περίπου 18 ετών. Στα Δυτικά Βαλκάνια περισσότερο από το 80% των εισαγόμενων επιβατικών αυτοκινήτων είναι μεταχειρισμένα. Οι οδικές μεταφορές καταναλώνουν περίπου το 70% των πετρελαϊκών προϊόντων που χρησιμοποιούνται στις μεταφορές και ευθύνονται για περίπου το 95% των σχετικών εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου. Εκατομμύρια αυτοκίνητα, φορτηγά, λεωφορεία, γεωργικά μηχανήματα, αλιευτικά και παράκτια πλοία, ηλεκτρογεννήτριες και βιομηχανικοί καυστήρες θα παραμείνουν σε λειτουργία και μετά το 2035. Επομένως, η απανθρακοποίηση δεν μπορεί να αφορά μόνο τον νέο εξοπλισμό. Πρέπει να μειώνει και τις εκπομπές των παγίων που ήδη χρησιμοποιούνται. Η αλλαγή του καυσίμου τους μπορεί να γίνει ταχύτερα και οικονομικότερα από την πλήρη αντικατάστασή τους.
Σε αυτό το σημείο αποκτούν ιδιαίτερη σημασία τα προηγμένα βιοκαύσιμα από απόβλητα και υπολείμματα, το βιώσιμο βιομεθάνιο και τα πιστοποιημένα καύσιμα ανακυκλωμένου άνθρακα. Δεν αποτελούν ανταγωνιστές του εξηλεκτρισμού, αλλά συμπληρωματικές λύσεις για χρήσεις στις οποίες η ηλεκτροκίνηση δεν είναι ακόμη τεχνικά ή οικονομικά εφικτή. Η Οδηγία RED III προβλέπει τουλάχιστον 42,5% ανανεώσιμη ενέργεια στην τελική κατανάλωση της ΕΕ έως το 2030, με ενδεικτικό στόχο το 45%. Στις μεταφορές, τα κράτη-μέλη πρέπει να επιτύχουν είτε 29% ανανεώσιμη ενέργεια είτε μείωση κατά 14,5% της έντασης εκπομπών των καυσίμων. Τα προηγμένα βιοκαύσιμα, το βιοαέριο από συγκεκριμένα απόβλητα και τα ανανεώσιμα καύσιμα μη βιολογικής προέλευσης πρέπει να καλύπτουν από κοινού τουλάχιστον το 5,5% της ενέργειας των μεταφορών έως το 2030.
Για τα Βαλκάνια, η άμεση ευκαιρία βρίσκεται κυρίως στην αξιοποίηση χρησιμοποιημένων μαγειρικών ελαίων, ζωικών λιπών ακατάλληλων για τρόφιμα, γεωργικών και δασικών υπολειμμάτων, άχυρου, κλαδεμάτων, κοπριάς, ιλύος, οργανικών αστικών αποβλήτων, υπολειμμάτων της βιομηχανίας τροφίμων και μη ανακυκλώσιμων πλαστικών αποβλήτων. Από αυτά μπορούν να παραχθούν προηγμένο βιοντίζελ, άλλα βιοκαύσιμα, πυρολυτικό έλαιο και βιώσιμα αεροπορικά και ναυτιλιακά καύσιμα. Η παραγωγή τους μπορεί να περιορίσει τη χρήση παρθένων ορυκτών πόρων, να μειώσει την ταφή αποβλήτων και να δημιουργήσει έσοδα για αγρότες, δήμους, εταιρείες διαχείρισης αποβλήτων, λιμένες και διυλιστήρια. Τα καύσιμα ανακυκλωμένου άνθρακα μπορούν επίσης να έχουν μεταβατικό ρόλο, εφόσον παράγονται από μη ανακυκλώσιμα απόβλητα ή βιομηχανικά αέρια και επιτυγχάνουν πιστοποιημένη μείωση εκπομπών. Δεν είναι όλα ανανεώσιμα και δεν μπορούν να αποτελέσουν μόνιμη λύση. Μπορούν όμως να μειώσουν τη χρήση νέου ορυκτού άνθρακα. Η προτεραιότητα πρέπει να παραμένει στην πρόληψη, στην επαναχρησιμοποίηση και στην ανακύκλωση, και μόνο τα πραγματικά υπολειμματικά ρεύματα να οδηγούνται στην παραγωγή καυσίμων.
Η κοινωνική διάσταση της μετάβασης αποτυπώθηκε και στην παρέμβαση δέκα κρατών-μελών τον Ιούλιο του 2026. Η Ιταλία, η Πολωνία, η Βουλγαρία, η Κύπρος, η Τσεχία, η Εσθονία, η Ελλάδα, η Ουγγαρία, η Ρουμανία και η Σλοβακία ζήτησαν την επανεξέταση του Συστήματος Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών 2 (ETS 2), υποστηρίζοντας ότι ένα πρόσθετο κόστος άνθρακα στα καύσιμα θέρμανσης και μεταφορών θα επιβάρυνε υπερβολικά τους πολίτες. Η θέση τους δεν οφειλόταν αποκλειστικά στα χαμηλότερα εισοδήματα. Επικαλέστηκαν επίσης τις υψηλές ενεργειακές τιμές, την ανταγωνιστικότητα και τη γεωπολιτική αστάθεια. Ωστόσο, η παρέμβαση δείχνει ότι οι οικονομίες της Νότιας και Ανατολικής Ευρώπης φοβούνται περισσότερο τις κοινωνικές συνέπειες μιας απότομης αύξησης του κόστους των καυσίμων. Για ένα χαμηλού εισοδήματος νοικοκυριό σε αγροτική ή νησιωτική περιοχή, χωρίς δημόσια συγκοινωνία ή δυνατότητα αγοράς ηλεκτρικού οχήματος, η αύξηση της τιμής των καυσίμων λειτουργεί κυρίως ως πρόσθετη φορολογία.
Η λύση δεν είναι η επ’ αόριστον αναβολή της απανθρακοποίησης, αλλά η προσαρμογή της διαδρομής. Η ηλεκτροκίνηση πρέπει να αναπτυχθεί όπου είναι εφικτή, ενώ παράλληλα πρέπει να μειώνεται σταδιακά το ορυκτό περιεχόμενο των καυσίμων που χρησιμοποιεί ο υφιστάμενος στόλος. Το υπάρχον δίκτυο καυσίμων αποτελεί κρίσιμο πλεονέκτημα. Τα Βαλκάνια διαθέτουν διυλιστήρια, τερματικούς σταθμούς, δεξαμενές, αγωγούς, βυτιοφόρα, πρατήρια, λιμενικές εγκαταστάσεις και στρατηγικά αποθέματα. Η πλήρης εγκατάλειψή τους δεν είναι ούτε οικονομικά λογική ούτε επιθυμητή για την ενεργειακή ασφάλεια. Τα υγρά καύσιμα μπορούν να αποθηκεύονται, να μεταφέρονται με διαφορετικά μέσα και να χρησιμοποιούνται σε νοσοκομεία, τηλεπικοινωνίες, πολιτική προστασία, άμυνα και εφεδρική ηλεκτροπαραγωγή.
Η διατήρηση της εφοδιαστικής αλυσίδας δεν σημαίνει διατήρηση των σημερινών ορυκτών καυσίμων. Σημαίνει σταδιακή μετατροπή της σε δίκτυο καυσίμων χαμηλότερου ανθρακικού αποτυπώματος. Οι αποθήκες μπορούν να προσαρμοστούν για υψηλότερα μείγματα βιοκαυσίμων, HVO και βιομεθανόλη, τα πρατήρια να συνδυάζουν καύσιμα και φόρτιση και τα διυλιστήρια να επεξεργάζονται ανανεώσιμες πρώτες ύλες. Η Ελλάδα, η Ρουμανία, η Βουλγαρία, η Κροατία και η Σερβία διαθέτουν σημαντική διυλιστηριακή και αποθηκευτική βάση. Με κατάλληλες επενδύσεις, οι εγκαταστάσεις αυτές μπορούν να στηρίξουν μια περιφερειακή βιομηχανία κυκλικών καυσίμων, διατηρώντας θέσεις εργασίας, τεχνογνωσία και ενεργειακή ασφάλεια.
Η ζήτηση θα ενισχυθεί από το ReFuelEU Aviation, που προβλέπει 2% βιώσιμα αεροπορικά καύσιμα από το 2025 και 6% το 2030, και από το FuelEU Maritime, που απαιτεί μείωση της έντασης εκπομπών της ναυτιλιακής ενέργειας κατά 2% από το 2025, με σταδιακή αύξηση έως το 80% το 2050. Παράλληλα, ο CBAM καθιστά την ανθρακική ένταση άμεσο εμπορικό ζήτημα για τις βαλκανικές εξαγωγές τσιμέντου, χάλυβα, αλουμινίου, λιπασμάτων, υδρογόνου και ηλεκτρικής ενέργειας. Τα καύσιμα χαμηλού άνθρακα δεν εξαλείφουν αυτή την έκθεση, μπορούν όμως να μειώσουν τις εκπομπές των μεταφορών, των μηχανημάτων και μέρους της βιομηχανικής θερμότητας.
Τα καύσιμα χαμηλού άνθρακα δεν αποτελούν δικαιολογία για καθυστέρηση. Για τη Νοτιοανατολική Ευρώπη αποτελούν έναν από τους λίγους ρεαλιστικούς τρόπους ώστε η απανθρακοποίηση να αρχίσει σήμερα χωρίς να μετατραπεί σε μηχανισμό ενεργειακής φτώχειας, κοινωνικού αποκλεισμού και πρόωρης απαξίωσης υποδομών αξίας δισεκατομμυρίων ευρώ.
Πηγές
Eurostat, «9.2% of EU population struggled to keep their home warm», στοιχεία 2024, δημοσίευση 2 Φεβρουαρίου 2026.
European Automobile Manufacturers’ Association – ACEA, «Vehicles on European Roads 2026».
World Bank, «Green and Clean Transport in the Western Balkans» και «Road Vehicle Emissions in the Western Balkans».
Ευρωπαϊκή Ένωση, Οδηγία (ΕΕ) 2023/2413 για την προώθηση της ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές – RED III.
Ευρωπαϊκή Επιτροπή, κατ’ εξουσιοδότηση κανονισμός για τη μεθοδολογία υπολογισμού της εξοικονόμησης εκπομπών από ανανεώσιμα καύσιμα μη βιολογικής προέλευσης και καύσιμα ανακυκλωμένου άνθρακα.
Reuters, «Ten countries urge EU to rethink new carbon price on fuel», 15 Ιουλίου 2026.
Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ReFuelEU Aviation.
Ευρωπαϊκή Επιτροπή, FuelEU Maritime.
Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Carbon Border Adjustment Mechanism.
World Bank, «Western Balkans 6 Country Climate and Development Report».
Λίγα λόγια για τον Δρ. Νικόλαο Λιάπη
Ο Δρ. Νικόλαος Λιάπης είναι Μηχανολόγος Μηχανικός ΕΜΠ και κάτοχος διδακτορικού διπλώματος από τη Σχολή Χημικών Μηχανικών ΕΜΠ στην ποιότητα καυσίμων. Οι κύριοι τομείς εξειδίκευσής του είναι τα καύσιμα, τα βιοκαύσιμα και τα λιπαντικά, η διαχείριση δεξαμενόπλοιων και τα logistics. Είναι σύμβουλος Ενέργειας και Επιχειρήσεων στον πετρελαϊκό κλάδο, τη Ναυτιλία και τη Βιομηχανία, με εξειδίκευση στην Πράσινη Μετάβαση. Ίδρυσε και διευθύνει την εταιρεία Συμβούλων ActaNonVerba.
Έχει εργαστεί για περισσότερα από 29 χρόνια σε διευθυντικές θέσεις στον Πετρελαϊκό Τομέα. Τα τελευταία 15 χρόνια εργάστηκε ως COO στην ΕΛΙΝΟΙΛ, εταιρεία διανομής πετρελαίου και ως Γενικός Διευθυντής στην ELIN ΝΑΥΤΙΚΗ, θυγατρική ναυτιλιακή εταιρεία, που διαχειρίζεται μικρά δεξαμενόπλοια. Έχει μεγάλη εμπειρία στη διαχείριση έργων, επιβλέποντας έργα όπως ο σχεδιασμός και η κατασκευή μονάδων παραγωγής βιοντίζελ, η κατασκευή αποθηκών καυσίμων και ο σχεδιασμός και κατασκευή δεξαμενόπλοιων.
Ο Δρ. Λιάπης είναι Διευθυντής του Ελληνικού Ινστιτούτου Ναυτικής Τεχνολογίας (ΕΛΙΝΤ), μέλος ΔΣ της Ένωσης Εφοπλιστών Ναυτιλίας Μικρών Αποστάσεων (ΕΕΝΜΑ), Πρόεδρος της Επιτροπής Downstream του Ινστιτούτου Ενέργειας Νοτιοανατολικής Ευρώπης (ΙΕΝΕ) και μέλος της Τεχνικής Επιτροπής των RINA και Lloyd's Register. Είναι Σύμβουλος του Συνδέσμου Εταιριών Εμπορίας Πετρελαιοειδών Ελλάδος (ΣΕΕΠΕ), και έχει διατελέσει Πρόεδρος του Marine LNG Network, Πρόεδρος της Τεχνολογικής Πλατφόρμας Βιοκαυσίμων και εκπρόσωπος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Βιοντίζελ (EBB) στην Ελλάδα.
Διδάσκει μαθήματα σε μεταπτυχιακό επίπεδο στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς, στο Πανεπιστήμιο Λεμεσού και στο Πανεπιστήμιο του Δυτικού Λονδίνου, με αντικείμενο Ενεργειακές Πολιτικές, Απανθρακοποίηση της Ναυτιλίας, Ναυτιλιακά Logistics, Ναυτική Τεχνολογία και Στρατηγική Διοίκηση. Έχει υπάρξει ομιλητής σε σημαντικό αριθμό συνεδρίων για την ενέργεια, τα καύσιμα, τα βιοκαύσιμα και τη ναυτιλία. Έχει συμμετάσχει σε ικανό αριθμό ερευνητικών έργων και σε αντίστοιχες δημοσιεύσεις. Έχει συγγράψει βιβλία για τη Ναυτιλία, τη Διατροφή και την Υγεία.