Για ένα σύντομο διάστημα μετά τις συνομιλίες ΗΠΑ-Ιράν στη Λουκέρνη τον Ιούνιο, οι παγκόσμιες ενεργειακές αγορές φάνηκαν να επιστρέφουν προς την ομαλότητα. Οι τιμές του πετρελαίου υποχώρησαν κοντά στα $75/βαρέλι, η κίνηση δεξαμενόπλοιων μέσω των Στενών του Ορμούζ άρχισε να ανακάμπτει και οι αγορές θεώρησαν ότι τα χειρότερα της κρίσης είχαν περάσει. Όμως, όπως αναμενόταν, η αισιοδοξία αυτή αποδείχθηκε πρόωρη.
Η σύγκρουση έχει εισέλθει σε πιο σύνθετη φάση, με νέες επιθέσεις και αντεπιθέσεις μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν. Ακόμη σημαντικότερο είναι ότι οι Χούθι της Υεμένης έχουν πλέον εμπλακεί στη σύγκρουση, απειλώντας τις σαουδαραβικές εξαγωγές πετρελαίου μέσω της Ερυθράς Θάλασσας, ενώ ταυτόχρονα η μείωση των ρωσικών εξαγωγών διυλισμένων πετρελαϊκών προϊόντων περιορίζει την προσφορά καυσίμων ακριβώς τη στιγμή που οι οδοί εφοδιασμού από τη Μέση Ανατολή δέχονται νέες πιέσεις.
Όλα αυτά μαζί δημιουργούν μια «τέλεια καταιγίδα» για τις παγκόσμιες ενεργειακές αγορές και αυξάνουν σημαντικά την πιθανότητα οι καταναλωτές, περιλαμβανομένων και εκείνων στην Ελλάδα, να αντιμετωπίσουν υψηλότερες τιμές ενέργειας κατά το υπόλοιπο του 2026.
Η σύγκρουση γίνεται πιο περίπλοκη, όχι λιγότερο
Η άμεση ανησυχία δεν περιορίζεται πλέον μόνο στα Στενά του Ορμούζ. Ένα δεύτερο στρατηγικό θαλάσσιο πέρασμα έχει πλέον ενταχθεί στη σύγκρουση.
Οι Χούθι έχουν εξαγγείλει θαλάσσια εκστρατεία εναντίον πλοίων που συνδέονται με τη Σαουδική Αραβία στην Ερυθρά Θάλασσα και στο Μπαμπ ελ-Μαντέμπ. Ακόμη και αν αυτή είναι μόνο μερικώς επιτυχής, δημιουργεί σοβαρό στρατηγικό πρόβλημα. Ο αγωγός Ανατολής-Δύσης της Σαουδικής Αραβίας και οι τερματικοί σταθμοί στην Ερυθρά Θάλασσα αποτελούσαν την κύρια εναλλακτική διαδρομή για εξαγωγές πετρελαίου που απέφευγαν τα Στενά του Ορμούζ.
Με επίμονες απειλές τόσο στα Στενά του Ορμούζ όσο και στο Μπαμπ ελ-Μαντέμπ, το παγκόσμιο πετρελαϊκό σύστημα δεν χάνει απλώς δύο θαλάσσιες διαδρομές. Χάνει μεγάλο μέρος της δυνατότητάς του να ανακατευθύνει προμήθειες από τη μία διαδρομή στην άλλη.
Ακόμη και αν οι ΗΠΑ και το Ιράν συμφωνήσουν σε νέα κατάπαυση του πυρός, η πορεία προς μια διαρκή συμφωνία παραμένει ασαφής. Το Ιράν είναι αποφασισμένο να διατηρήσει τον έλεγχο των Στενών του Ορμούζ, ενώ οι ΗΠΑ δεν έχουν ακόμη βρει σαφή διέξοδο από το αδιέξοδο στο οποίο έχουν εμπλακεί.
Οι τελευταίες στρατιωτικές ανταλλαγές μεταξύ Ουάσιγκτον και Τεχεράνης υπογραμμίζουν επίσης πόσο εύθραυστη παραμένει η διπλωματική διαδικασία. Οι χρηματοοικονομικές και πετρελαϊκές αγορές έχουν μέχρι στιγμής αντιμετωπίσει τα περιστατικά αυτά ως περιορισμένα, όμως κάθε νέα ανταλλαγή πυρών αυξάνει τα ασφάλιστρα κινδύνου, τα ναύλα και την αβεβαιότητα στις φυσικές αγορές πετρελαίου και στη ναυτιλία.
Γιατί οι ρωσικές εξαγωγές έχουν ακόμη μεγαλύτερη σημασία
Ένας εξίσου σημαντικός αλλά λιγότερο ορατός παράγοντας είναι η Ρωσία.
Η κρίση στη Μέση Ανατολή εκδηλώνεται ακριβώς τη στιγμή που οι ρωσικές εξαγωγές ντίζελ και άλλων διυλισμένων πετρελαϊκών προϊόντων έχουν μειωθεί κατά περισσότερο από 70%, λόγω διακοπών λειτουργίας διυλιστηρίων που προκλήθηκαν από ουκρανικές επιθέσεις με drones και λόγω περιορισμών στις εξαγωγές που επέβαλε η Μόσχα για να προστατεύσει την εγχώρια αγορά.
Το αποτέλεσμα είναι σωρευτικό. Οι αγορές πετρελαίου είναι πιο περιορισμένες, όπως και οι αγορές διυλησμένων προϊόντων. Και οι αγορές ντίζελ βρίσκονται υπό ακόμη μεγαλύτερη πίεση.
Σύμφωνα με το Reuters, τα περιθώρια διύλισης έχουν αυξηθεί σε εξαιρετικά υψηλά επίπεδα, καθώς τα διυλιστήρια προσπαθούν να αντικαταστήσουν τις χαμένες ρωσικές ποσότητες ενώ ταυτόχρονα αντιμετωπίζουν τις διαταραχές στη Μέση Ανατολή. Τα περιθώρια διύλισης στην Ασία έχουν εκτιναχθεί, ενώ τα ευρωπαϊκά και αμερικανικά διυλιστήρια λειτουργούν ήδη κοντά στη μέγιστη δυναμικότητά τους, αφήνοντας ελάχιστο περιθώριο για περαιτέρω αύξηση της παραγωγής.
Γιατί αυτό μπορεί να διαρκέσει περισσότερο από όσο αναμένουν πολλοί
Οι αγορές τείνουν να θεωρούν ότι οι γεωπολιτικές κρίσεις τελειώνουν γρήγορα. Τα φυσικά ενεργειακά συστήματα, όμως, δεν επανέρχονται τόσο εύκολα.
Ακόμη και αν τελικά επιτευχθεί μια συνολική συμφωνία ΗΠΑ-Ιράν, η αποκατάσταση κανονικής ναυσιπλοΐας, η αναπλήρωση των εμπορικών αποθεμάτων και η μείωση των ασφαλίστρων κινδύνου θα χρειαστούν πολλούς μήνες.
Οι ρωσικές εξαγωγές πετρελαϊκών προϊόντων είναι πιθανό να παραμείνουν περιορισμένες για ακόμη μεγαλύτερο χρονικό διάστημα, με πλήρη αποκατάσταση να μην αναμένεται πριν από το τέλος του επόμενου έτους.
Αυτό υποδεικνύει δύο διαφορετικά χρονοδιαγράμματα ανάκαμψης.
Η αγορά αργού πετρελαίου θα μπορούσε να αρχίσει να ομαλοποιείται μέσα σε 6-12 μήνες, εφόσον επιτύχει η διπλωματία και βελτιωθεί η κατάσταση ασφαλείας.
Η αγορά διυλισμένων προϊόντων, ιδιαίτερα του ντίζελ, είναι πιο πιθανό να παραμείνει περιορισμένη για 12-24 μήνες, επειδή θα συνεχίσουν να υφίστανται διαρθρωτικοί περιορισμοί στη διυλιστική δυναμικότητα και στο εμπόριο προϊόντων.
Η διάκριση αυτή είναι σημαντική, επειδή οι καταναλωτές δεν αγοράζουν αργό πετρέλαιο. Αγοράζουν πετρέλαιο κίνησης, βενζίνη και άλλα διυλισμένα προϊόντα. Ακόμη και αν το Brent υποχωρήσει ξανά προς τα $75-80/βαρέλι, οι τιμές της βενζίνης και ιδιαίτερα του ντίζελ μπορεί να παραμείνουν σημαντικά υψηλότερες από τα επίπεδα πριν από τη σύγκρουση.
Τι σημαίνει αυτό για τις τιμές του πετρελαίου
Το πιθανότερο σενάριο δεν είναι πλέον ούτε η επιστροφή στις προπολεμικές συνθήκες ούτε ένας πλήρης περιφερειακός πόλεμος.
Το βασικό σενάριο είναι πλέον μια παρατεταμένη περίοδος ελεγχόμενης αστάθειας.
Οι διαπραγματεύσεις συνεχίζονται. Τα στρατιωτικά επεισόδια συνεχίζονται. Η ναυσιπλοΐα παραμένει πιθανή, αλλά ακριβότερη. Τα ασφάλιστρα παραμένουν αυξημένα. Τα αποθέματα πρέπει να αναπληρωθούν.
Υπό αυτές τις συνθήκες, το Brent είναι πιθανό να κινηθεί γενικά στην περιοχή των $90-110/βαρέλι -σχεδόν $100 σήμερα- κατά το μεγαλύτερο μέρος του υπόλοιπου καλοκαιριού, υποχωρώντας μόνο αν οι διαπραγματεύσεις οδηγήσουν σε διαρκή συμφωνία και οι επιθέσεις των Χούθι περιοριστούν.
Μια ευρύτερη κλιμάκωση που θα επηρεάσει τόσο τα Στενά του Ορμούζ όσο και το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ θα μπορούσε να ωθήσει τις τιμές πάνω από τα $120/βαρέλι, ενώ μόνο μια σταθερή και αξιόπιστη αποκλιμάκωση θα μπορούσε να επαναφέρει το Brent προς τα $75-85/βαρέλι.
Η Ελλάδα δύσκολα θα μείνει ανεπηρέαστη
Οι εγχώριες τιμές καυσίμων δεν αντανακλούν μόνο την τιμή του αργού πετρελαίου, αλλά και τα ναύλα, τα περιθώρια διύλισης -τα οποία στην Ευρώπη βρίσκονται περίπου $60/βαρέλι πάνω από το Brent-, τα ασφάλιστρα κινδύνου και τη διαθεσιμότητα ντίζελ στην ευρωπαϊκή αγορά.
Οι πρώτες αυξήσεις έχουν ήδη αρχίσει να εμφανίζονται. Δυστυχώς, δεν θα είναι οι τελευταίες.
Οι τιμές της βενζίνης και ντίζελ αναμένεται να συνεχίσουν να αυξάνονται το καλοκαίρι.
Με βάση το τρέχον βασικό σενάριο, αναμένεται:
- Βενζίνη: περίπου €2-2,15/λίτρο
- Ντίζελ: περίπου €1,95-2,05/λίτρο
στα τέλη του καλοκαιριού.
Εκτός αν υπάρξει ουσιαστική βελτίωση στη διεθνή κατάσταση και αγορές, είναι πιθανό οι αυξήσεις να συνεχίσουν μέχρι το τέλος του χρόνου και τα καύσιμα να φτάσουν μέχρι και τα €2,20/λίτρο.
Το βασικό μήνυμα
Οι προοπτικές της παγκόσμιας ενεργειακής αγοράς έχουν αλλάξει θεμελιωδώς.
Ο κόσμος δεν αντιμετωπίζει πλέον μία μόνο γεωπολιτική διαταραχή. Αντιμετωπίζει πολλαπλά και αλληλένδετα σοκ: συνεχιζόμενες εντάσεις ΗΠΑ-Ιράν, απειλές των Χούθι κατά της ναυσιπλοΐας στην Ερυθρά Θάλασσα, μειωμένες ρωσικές εξαγωγές διυλισμένων πετρελαϊκών προϊόντων και διαρθρωτικά πιο περιορισμένες αγορές διύλισης.
Κάθε ένας από αυτούς τους παράγοντες θα ήταν αρκετός για να στηρίξει υψηλότερες τιμές ενέργειας. Μαζί, ενισχύουν ο ένας τον άλλο.
Για την Ελλάδα, αυτό σημαίνει ότι οι πρόσφατες αυξήσεις στις τιμές ηλεκτρισμού και καυσίμων είναι απίθανο να είναι προσωρινές. Εκτός αν υπάρξει γρήγορη και διαρκής αποκλιμάκωση στη Μέση Ανατολή, τα νοικοκυριά και οι επιχειρήσεις πρέπει να προετοιμαστούν για ένα ακριβότερο φθινόπωρο, με το ντίζελ, τον ηλεκτρισμό και το κόστος μεταφορών να δέχονται τις μεγαλύτερες ανοδικές πιέσεις.
Η πρόκληση δεν είναι πλέον μόνο η τιμή του πετρελαίου. Είναι το κόστος διατήρησης ασφαλών και ανθεκτικών ενεργειακών αλυσίδων εφοδιασμού σε έναν όλο και πιο ασταθή κόσμο.
*Ο Dr. Charles Ellinas είναι Councilor στο Atlantic Council και Visiting Research Fellow του ΙΕΝΕ.