Πόσο σίγουροι πρέπει να είμαστε ότι ο πόλεμος θα συμβάλει στο να ανοίξει πράγματι ο δρόμος προς έναν κόσμο χαμηλών εκπομπών άνθρακα;
Τα επιχειρήματα που δίνουν βάση στην ελπίδα αυτή είναι σαφή. Ο πόλεμος στο Ιράν και το ουσιαστικό κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ έχουν οδηγήσει σε νέες ανησυχίες για ελλείψεις ενέργειας και σε απότομη αύξηση των τιμών πετρελαίου και φυσικού αερίου, με τον πολύ πραγματικό κίνδυνο οι τιμές να αυξηθούν περαιτέρω τις επόμενες εβδομάδες και μήνες.
Τα τρία τέταρτα του παγκόσμιου πληθυσμού ζουν σε χώρες που είναι καθαροί εισαγωγείς ορυκτών καυσίμων. Γι’ αυτά τα κράτη, υπάρχει ισχυρό κίνητρο να μειώσουν την εξάρτησή τους από την αστάθεια των παγκόσμιων αγορών ενέργειας και να στραφούν στη σχετική ηρεμία της εγχώρια παραγόμενης ενέργειας. Για πολλά από αυτά, αυτό θα λάβει τη μορφή ενέργειας χαμηλών εκπομπών άνθρακα, όπως η αιολική και η ηλιακή ενέργεια, η βιοενέργεια και η πυρηνική ενέργεια. Και υπάρχουν στοιχεία από προηγούμενα ενεργειακά σοκ που υποστηρίζουν αυτή την ελπίδα. Π. χ. η παραγωγή ηλιακής ενέργειας στην ΕΕ αυξήθηκε κατά 24% το 2022 μετά την πλήρη εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, υπερδιπλάσιο από τον ρυθμό αύξησης που παρατηρήθηκε όλα τα προηγούμενα χρόνια, σύμφωνα με την Ember Energy.
Υπάρχουν όμως ορισμένοι παράγοντες που μπορεί να εμποδίσουν ή να επιβραδύνουν αυτή την επιταχυνόμενη μετάβαση σε ένα πιο βιώσιμο μέλλον. Για ορισμένες χώρες, ιδίως την Κίνα και την Ινδία, οι οποίες μαζί αντιπροσωπεύουν περίπου το 70% της παγκόσμιας κατανάλωσης άνθρακα, η στροφή στην εγχώρια ενέργεια μπορεί να οδηγήσει σε μεγαλύτερη χρήση εγχώριας παραγωγής άνθρακα. Για άλλες, μπορεί να οδηγήσει σε απροθυμία να εξαρτηθούν από τις παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού για τεχνολογίες καθαρής ενέργειας, όπως οι σπάνιες γαίες, οι μπαταρίες και τα φωτοβολταϊκά πάνελ.
Ο πόλεμος και η επακόλουθη ενεργειακή κρίση μπορεί να προκαλέσουν μια μετατόπιση των πολιτικών προτεραιοτήτων, με τις κυβερνήσεις να δίνουν μεγαλύτερο βάρος στην ενεργειακή ασφάλεια. Αλλά αν οι κυβερνήσεις αυξήσουν τη σημασία που αποδίδουν στην ενεργειακή ασφάλεια, τι θα θελήσουν να υποβαθμίσουν;
Οι ενεργειακές πολιτικές συχνά διατυπώνονται με βάση το λεγόμενο ενεργειακό τρίλημμα — ήτοι την ανάγκη οι κυβερνήσεις να εξισορροπήσουν την παροχή ασφαλούς, οικονομικά προσιτής και βιώσιμης ενέργειας. Εάν οι κυβερνήσεις δώσουν μεγαλύτερη προτεραιότητα στην ενεργειακή ασφάλεια (και ενδεχομένως στην οικονομική προσιτότητα), αυτό μπορεί να αποβεί εις βάρος της βιωσιμότητας.
Αυτές οι πιθανές αντισταθμίσεις ενδέχεται να επιδεινωθούν από πιέσεις στα δημόσια οικονομικά. Το ενεργειακό σοκ είναι πιθανό να επιβραδύνει την οικονομική ανάπτυξη και να οδηγήσει σε αυξανόμενες δημοσιονομικές απαιτήσεις για την άμβλυνση των επιπτώσεων των νοικοκυριών και των επιχειρήσεων και για επενδύσεις σε μεγαλύτερα επίπεδα αποθήκευσης ενέργειας και στρατιωτικής ασφάλειας, ενδεχομένως παραγκωνίζοντας τον δημοσιονομικό χώρο για τη χρηματοδότηση ενέργειας χαμηλών εκπομπών άνθρακα που προϋποθέτουν ένταση κεφαλαίου.
Η μεγαλύτερη χρήση ΑΠΕ συμβαδίζει με την ΅ανάγκη για μεγαλύτερη ηλεκτροδότηση του ενεργειακού συστήματος. Αυτό έχει πολλά πλεονεκτήματα όσον αφορά τη μειωμένη ατμοσφαιρική ρύπανση και την αυξημένη ενεργειακή απόδοση, καθώς και τις χαμηλότερες εκπομπές άνθρακα. Αλλά σε έναν κόσμο με αυξημένη έμφαση στην ενεργειακή ασφάλεια, πρέπει επίσης να έχουμε σαφή εικόνα για την ευπάθεια ενός εξαιρετικά ηλεκτροδοτημένου ενεργειακού συστήματος, ιδιαίτερα την ευαισθησία του σε φυσικές καταστροφές και κυβερνοεπιθέσεις, και τη δυσκολία αποθήκευσης πολύ περισσότερου από λίγες ώρες ημερήσιας κατανάλωσης ενέργειας. Τι είναι προτιμότερο από την άποψη της ενεργειακής ασφάλειας - ένας δρόμος γεμάτος μόνο με ηλεκτρικά οχήματα ή ένα μείγμα ηλεκτρικών οχημάτων και αυτοκινήτων με κινητήρες εσωτερικής καύσης;
Είναι εξαιρετικά δύσκολο να είμαστε βέβαιοι για το ποιες ισορροπίες δυνάμεων θα επικρατήσουν. Η ανάλυση της BP στην ετήσια Έκθεση Ενεργειακών Προοπτικών 2025 — στην οποία συνέβαλα ενώ εργαζόμουν στην εταιρεία — υποδηλώνει ότι αντί να επιταχυνθεί ή να επιβραδυνθεί αποφασιστικά η ενεργειακή μετάβαση, η στροφή προς έναν πιο γεωπολιτικά κατακερματισμένο κόσμο θα οδηγήσει σε ένα σαφώς πιο διαφοροποιημένο ενεργειακό σύστημα. Ορισμένες χώρες θα επιταχύνουν τη στροφή τους προς ενέργεια χαμηλών εκπομπών άνθρακα και μεγαλύτερη ηλεκτροδότηση, ενώ άλλες θα διπλασιάσουν τη χρήση ορυκτών καυσίμων.
Η ελπίδα ότι η τρέχουσα ενεργειακή κρίση θα επιταχύνει την ενεργειακή μετάβαση δεν μπορεί να θεωρηθεί δεδομένη. Για ορισμένες χώρες, με άφθονες ΑΠΕ και την ικανότητα να κατασκευάσουν ασφαλή και σταθερά δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας, αυτό το νέο επεισόδιο ενεργειακής έλλειψης και αύξησης των τιμών μπορεί κάλλιστα να πυροδοτήσει μια ταχύτερη στροφή προς ενέργεια χαμηλών εκπομπών άνθρακα.
Αλλά για άλλες χώρες, υπάρχει ανάγκη ενεργού συμμετοχής στις πιθανές ανταλλαγές μεταξύ ενεργειακής ασφάλειας και βιωσιμότητας. Σε τελική ανάλυση, πρέπει να προσπαθήσουμε να συμβιβάσουμε ένα ασφαλές ενεργειακό σύστημα με ένα βιώσιμο σύστημα.
*Καθηγητής στο Global School of Sustainability του LSE και πρώην επικεφαλής οικονομολόγος στην Τράπεζα της Αγγλίας και την BP.