Σήμερα, η ανταγωνιστικότητά της δέχεται ολοένα και μεγαλύτερες πιέσεις. Οι συνέπειες δεν αφορούν απλώς την βιωσιμότητα ενός μεμονωμένου βιομηχανικού κλάδου, αλλά μπορεί να έχουν σοβαρές επιπτώσεις στην οικονομία της Ευρώπης, την ανθεκτικότητά της και την ενεργειακή μετάβαση προς μια οικονομία χαμηλών εκπομπών άνθρακα.
Ένας στρατηγικός κλάδος σε κίνδυνο
Η βιομηχανία παραγωγής καυσίμων και άλλων βιομηχανικών προϊόντων αποτελεί κρίσιμο πυλώνα της οικονομίας και της ανθεκτικότητας της Ευρώπης και τα προϊόντα του κλάδου είναι αναπόσπαστα κομμάτια σε πολλές κρίσιμες αλυσίδες αξίας. Παρέχει το 97% της ενέργειας στο σύνολο των μεταφορών, επιτρέποντας τη μετακίνηση ανθρώπων και αγαθών, στηρίζοντας την αεροπορία, τη ναυτιλία, τις κατασκευές και τη μεταποίηση, παρέχει το 50% της τροφοδοσίας της χημικής βιομηχανίας, ενώ καλύπτει όλες τις αμυντικές ανάγκες και στηρίζει τα συστήματα αντιμετώπισης κρίσεων.
Ο τομέας έχει αποδείξει διαχρονικά την ανθεκτικότητά του, ακόμη και σε περιόδους μεγάλων κρίσεων, διασφαλίζοντας τη συνέχεια του εφοδιασμού ακόμα και σε εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες, γεωπολιτικών ή άλλων κρίσεων, όπως στην περίοδο της πανδημίας.
Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια, η ευρωπαϊκή δυναμικότητα διύλισης μειώνεται, καθώς έρχεται αντιμέτωπη με διαρθρωτικές αλλαγές του κλάδου, αλλά και ισχυρές πιέσεις από τον διεθνή ανταγωνισμό. Εγκαταστάσεις έχουν κλείσει ή περιορίσει τη λειτουργία τους, ενώ επενδυτικά σχέδια αναβάλλονται ή επανεξετάζονται. Τα τελευταία 15 χρόνια, έχουν κλείσει 35 βιομηχανικές εγκαταστάσεις, δηλαδή το 30% του συνόλου των ευρωπαϊκών διυλιστηρίων, επιφέροντας μια μείωση της παραγωγικής δυναμικότητας κατά 20%.
Εάν αυτή η πορεία συνεχιστεί, το κόστος για την Ευρώπη θα είναι σημαντικό. Η σταδιακή απώλεια παραγωγικής ικανότητας θα φέρει την Ευρώπη αντιμέτωπη με αυξημένη εξάρτηση από εισαγωγές καυσίμων και άλλων προϊόντων διύλισης, μεγαλύτερη έκθεση σε γεωπολιτικούς κινδύνους και αποδυνάμωση της ασφάλειας εφοδιασμού. Θα οδηγήσει επίσης σε απώλεια εξειδικευμένων θέσεων εργασίας, ενώ ολόκληρα βιομηχανικά οικοσυστήματα που έχουν αναπτυχθεί γύρω από τον κλάδο θα αποδυναμωθούν.
Οι υφιστάμενες υποδομές ως μοχλός της μετάβασης
Ακόμα πιο κρίσιμο ίσως είναι το γεγονός ότι η Ευρώπη κινδυνεύει να χάσει υπάρχουσες βιομηχανικές υποδομές που είναι απαραίτητες για την ίδια την ενεργειακή μετάβαση, κάτι που μπορεί να αυξήσει δραματικά το κόστος για την οικονομία και την κοινωνία.
Συχνά οι εγκαταστάσεις διύλισης παρουσιάζονται ως εμπόδιο για την ενεργειακή μετάβαση. Στην πραγματικότητα συμβαίνει το αντίθετο. Οι υπάρχουσες εγκαταστάσεις, οι υποδομές, τα δίκτυα εφοδιασμού και η εξειδικευμένη τεχνογνωσία του ανθρώπινου δυναμικού αποτελούν το σημείο εκκίνησης για την ανάπτυξη ανανεώσιμων καυσίμων σε μεγάλη κλίμακα.
Η αξιοποίηση των υφιστάμενων εγκαταστάσεων για την παραγωγή ανανεώσιμων και χαμηλών εκπομπών καυσίμων μειώνει το συνολικό κόστος της μετάβασης για τη βιομηχανία και την κοινωνία. Το κόστος δημιουργίας νέων μονάδων υπολογίζεται σε 30-50% υψηλότερο από τη μετατροπή και αξιοποίηση υπαρχουσών. Αν οι σημερινές υποδομές συρρικνωθούν και χάσουν την ευκαιρία να μετασχηματισθούν, η Ευρώπη θα χάσει την πιο απλή, βιώσιμη και οικονομικά αποδοτική οδό για την ανάπτυξη ανανεώσιμων και χαμηλών εκπομπών καυσίμων.
Η ανταγωνιστικότητα, προϋπόθεση για τη μετάβαση
Στον πυρήνα αυτής της συζήτησης βρίσκεται μια θεμελιώδης αρχή: χωρίς ανταγωνιστικότηταδεν μπορεί να υπάρξει ενεργειακή μετάβαση.
Η παραγωγή καυσίμων λειτουργεί σε μια έντονα ανταγωνιστική παγκόσμια αγορά. Τα προϊόντα διακινούνται διεθνώς και τα ευρωπαϊκά διυλιστήρια ανταγωνίζονται εγκαταστάσεις εκτός ΕΕ, έχοντας να αντιμετωπίσουν ένα από τα υψηλότερα κόστη ενέργειας, και κόστη άνθρακα. Επιπλέον, υπόκεινται σε ένα πολύπλοκο και αυστηρό κανονιστικό πλαίσιο, με έλλειψη συνοχής, που δημιουργεί ένα επιπλέον συνολικό κόστος συμμόρφωσης προς την ευρωπαϊκή νομοθεσία, που οι διεθνείς ανταγωνιστές και τα εισαγόμενα προϊόντα δεν έχουν να αντιμετωπίσουν.
Το ζήτημα δεν είναι η αντίθεση στις κλιματικές φιλοδοξίες της Ευρώπης. Αντιθέτως ο κλάδος έχει συνταχθεί με την φιλοδοξία της ΕΕ για κλιματική ουδετερότητα, ενώ έχει στηρίξει και εφαρμόσει διαδοχικά κύματα ευρωπαϊκής πολιτικής και νομοθεσίας για το κλίμα.
Ωστόσο, είναι προφανές ότι η ανταγωνιστικότητα είναι ο τροφοδότης του μετασχηματισμού. Μια βιώσιμη, ανταγωνιστική βιομηχανία είναι αυτή που μπορεί να χρηματοδοτήσει τις επενδύσεις μετασχηματισμού. Αντιθέτως, αν η ανταγωνιστικότητα του κλάδου, συνεχίσει να υφίσταται όλες αυτές τις πιέσεις, οι συνέπειες δεν θα περιοριστούν μόνο στη βιομηχανία καυσίμων,αλλά και σε όλους τους κλάδους που εξαρτώνται και βασίζονται σε αυτόν για τον αξιόπιστο και προσιτό εφοδιασμό τους: αεροπορία, ναυτιλία, οδικές μεταφορές, χημική βιομηχανία, κατασκευές, άμυνα και στρατιωτική ετοιμότητα. Η αποδυνάμωση της παραγωγής καυσίμων θα επηρεάσει ολόκληρη τη βιομηχανική βάση της Ευρώπης, αλλά και την ενεργειακή της ασφάλεια και εξάρτηση σε μια περίοδο έντονων γεωπολιτικών προκλήσεων.
Ο μετασχηματισμός έχει ήδη ξεκινήσει
Παρά τις πολύπλευρε προκλήσεις, ο κλάδος έχει ήδη ξεκινήσει τον μετασχηματισμό του.
Τα ευρωπαϊκά διυλιστήρια ήδη επενδύουν σε ανανεώσιμα και χαμηλών εκπομπών καύσιμα, όπως τα προηγμένα βιοκαύσιμα και τα Βιώσιμα Αεροπορικά Καύσιμα (SAF).
Επενδύουν σε μετατροπή συμβατικών διυλιστηρίων σε βιοδιυλιστήρια, σε συμπαραγωγή συμβατικών και ανανεώσιμων καυσίμων στα υπάρχοντα διυλιστήρια, σε νέες μονάδες ανανεώσιμων καυσίμων, σε πράσινο υδρογόνο, σε αποθήκευση άνθρακα, σε πιλοτικές μονάδες συνθετικών καυσίμων (e-fuels).
Ήδη η υπάρχουσα παραγωγική δυναμικότητα ανανεώσιμων καυσίμων των ευρωπαϊκών διυλιστηρίων, καλύπτει τις ανάγκες που προκύπτουν από τους στόχους της Ευρωπαϊκής Οδηγίας για τα Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (REDIII). Επίσης, τροφοδοτεί 100% ανανεώσιμο ντίζελ σε περισσότερα από 6.000 πρατήρια σε όλη την Ευρώπη, ένα καύσιμο που μπορεί να χρησιμοποιηθεί στα υπάρχοντα οχήματα για τη άμεση μείωση των εκπομπών άνθρακα. Σε ό,τι αφορά τα Βιώσιμα Αεροπορικά Καύσιμα (SAF), η σημερινή ευρωπαϊκή δυναμικότητα υπερκαλύπτει τους υποχρεωτικούς στόχους για την περίοδο 2025-2029, ενώ με βάση τα έργα που έχουν ανακοινωθεί και ξεκινήσει, και οι στόχοι του 2030 αναμένεται επίσης να υπερκαλυφθούν.
Οι προϋποθέσεις για κλιμάκωση των επενδύσεων και βιώσιμα επιχειρηματικά πλάνα στην Ευρώπη
Τα στοιχεία αυτά αποδεικνύουν ξεκάθαρα ότι ο μετασχηματισμός δεν είναι θεωρητικός; έχει ήδη ξεκινήσει. Είναι όμως αυτό αρκετό?
Η απάντηση είναι πως όχι. Πρόκειται για τα πρώτα βήματα. Οι επενδύσεις κλίμακας που θα απαιτηθούν για την περίοδο μετά το 2030 θα απαιτήσουν πολύ μεγαλύτερα κεφάλαια, που εκτιμάται ότι θα φτάσουν στα 400 δισεκατομμύρια μέχρι το 2050, στο οικονομικότερο σενάριο αξιοποίησης των υπαρχουσών διυλιστηρίων, ενώ θα απαιτηθούν και άλλες προϋποθέσεις, όπως η δημιουργία νέων αλυσίδων αξίας για την πρόσβαση σε νέες βιώσιμες πρώτες ύλες.
Σήμερα στην ΕΕ δεν υπάρχουν οι ευνοϊκές συνθήκες που να δικαιολογούν επενδυτικές αποφάσεις αυτής της κλίμακας. Πέρα από τις ανταγωνιστικές προκλήσεις, που όπως αναφέρθηκε προηγουμένως αντιμετωπίζουν τα ευρωπαϊκά διυλιστήρια, και θα πρέπει να αντιμετωπισθούν επειγόντως, μια συνεκτική βιομηχανική στρατηγική και άλλα κρίσιμα στοιχεία εκλείπουν επίσης από το ευρωπαϊκό νομοθετικό και επενδυτικό πλαίσιο:
· Έλλειψη προβλεψιμότητας της μελλοντικής ζήτησης και του μεγέθους της αγοράς,
Έλλειψη ενός ολιστικού, προβλέψιμου, επιστημονικά τεκμηριωμένου και τεχνολογικά ουδέτερου πλαισίου πολιτικής, που να δίνει τις ίδιες προοπτικές και ευκαιρίες σε όλες τις τεχνολογίες με βάση το δυναμικό μείωσης άνθρακα,
· Έλλειψη της αναγνώρισης ότι η παραγωγή ανανεώσιμων καυσίμων αποτελεί ένα ενιαίο οικοσύστημα που παράγει ένα μίγμα προϊόντων, αεροπορικό και ναυτιλιακό καύσιμο, ντίζελ, βενζίνη, νάφθα και άλλα προϊόντα, που όλα χρειάζεται να βρουν τον δρόμο τους προς τις αγορές. Η ύπαρξη αγοράς για όλα τα ανανεώσιμα προϊόντα δε δημιουργεί ανταγωνισμό ανάμεσα στους κλάδους, αντιθέτως διευρύνει το μέγεθος της αγοράς και ενισχύει το επενδυτικό κίνητρο για ανανεώσιμα καύσιμα για όλες τις χρήσεις,
Έλλειψη δημιουργίας βιώσιμων αγορών για ανανεώσιμα και χαμηλών εκπομπών καύσιμα και μηχανισμών μείωσης κινδύνου για την κινητοποίηση μεγάλων επενδύσεων
· Έλλειψη πλαισίου για τη δημιουργία των νέων αλυσίδων αξίας για την αξιοποίηση του τεράστιου εγχώριου δυναμικού βιώσιμης βιομάζας της Ευρώπης από υπολειμματικές πρώτες ύλες από τον αγροτικό, δασικό τομέα και τον τομέα των αστικών αποβλήτων.
Μια στιγμή αποφάσεων για την Ευρώπη
Η Ευρώπη βρίσκεται σε μια στιγμή κρίσιμων αποφάσεων. Η παραγωγή καυσίμων είναι στρατηγική όχι μόνο για όσα προσφέρει σήμερα, αλλά και για όσα μπορεί να καταστήσει δυνατά αύριο. Χωρίς εγχώρια παραγωγή ανανεώσιμων καυσίμων στις επόμενες δεκαετίες, ο στόχος της κλιματικής ουδετερότητας της ΕΕ δεν μπορεί να επιτευχθεί.
Η βιομηχανία παραγωγής καυσίμων διαθέτει τις υποδομές, την τεχνογνωσία και τη βιομηχανική ολοκλήρωση που απαιτούνται για την ανάπτυξη ανανεώσιμων καυσίμων σε μεγάλη κλίμακα.
Ωστόσο τα περιθώρια δράσης στενεύουν. Η μείωση της παραγωγικής δυναμικότητας έχει ήδη ξεκινήσει. Εάν η ρυθμιστική αβεβαιότητα και το χάσμα ανταγωνιστικότητας διευρυνθούν, και η έλλειψη βιώσιμου επιχειρηματικού πλαισίου συνεχιστεί, οι επενδύσεις θα κατευθυνθούν αλλού.
Το ερώτημα για την Ευρώπη δεν είναι αν όντως χρειάζεται μια ανταγωνιστική βιομηχανία καυσίμων για να ανταποκριθεί στις ανάγκες για ενεργειακή ασφάλεια, για ανανεώσιμα καύσιμα και προϊόντα στο δρόμο προς τη κλιματική ουδετερότητα και τη στρατηγική αυτονομία. Το ερώτημα είναι αν θα δράσει έγκαιρα και κατάλληλα ώστε να μην διακινδυνεύσει να την χάσει.
Η περίπτωση της Ελλάδας:
Η χώρα διαθέτει σήμερα 4 σύγχρονα και αποδοτικά διυλιστήρια σε λειτουργία, που εκσυγχρονίζονται συνεχώς με επενδύσεις δισεκατομμυρίων, με μία παραγωγική ικανότητα που ξεπερνά κατά πολύ τις ανάγκες μιας χώρας 10 εκατομμυρίων κατοίκων. Έτσι τα ελληνικά διυλιστήρια είναι ισχυρά εξαγωγικά, με τα επίπεδα εξαγωγών να φτάνουν το 60-70 % της παραγωγής τους, αποτελώντας τον πρώτο και σημαντικότερο πυλώνα του εμπορικού ισοζυγίου της χώρας.
Η στήριξη του μετασχηματισμού τους για επενδύσεις κλίμακας, αφενός για την διατήρηση της ανταγωνιστικότητάς τους και αφετέρου για τον μετασχηματισμό τους για την παραγωγή ανανεώσιμων καυσίμων και άλλων βιομηχανικών προϊόντων, πρέπει να αποτελέσει στρατηγική προτεραιότητα για την Ελλάδα.
Με δεδομένη τη σημασία της ελληνικής ναυτιλίας και του τουρισμού, η Ελλάδα μπορεί να εξελιχθεί σε κέντρο παραγωγής ανανεώσιμων ναυτιλιακών και αεροπορικών καυσίμων για την ευρύτερη περιοχή. Παράλληλα με τις ευκαιρίες για προηγμένα ανανεώσιμα βιοκαύσιμα, η γεωγραφική θέση της χώρας και η γειτνίαση με περιοχές με δυναμικό ανανεώσιμου ηλεκτρισμού χαμηλού κόστους, μπορεί να την καταστήσει κόμβο πράσινου υδρογόνου αλλά και συνθετικών καυσίμων στις επόμενες δεκαετίες.
Τα παραπάνω αποτελούν μοναδική ευκαιρία για την Ελλάδα, όχι μόνο να δώσει στρατηγική προτεραιότητα στον κλάδο διύλισης και τον μετασχηματισμό του, αλλά και να αναλάβει πρωτοβουλίες και έναν ηγετικό ρόλο για την στήριξή του.
Τέλος, οι γεωπολιτικές εξελίξεις των τελευταίων ετών στα σύνορα της Ευρώπης και σήμερα στη Μέση Ανατολή, οι αμυντικές ανάγκες και η ανάγκη στρατιωτικής ετοιμότητας ενισχύουν τη σημασία τέτοιων πρωτοβουλιών από την Ελλάδα για τη στήριξη και το μετασχηματισμό του κλάδου σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
*Λίγα λόγια για την κα. Λιάνα Γούτα, Γενική Διευθύντρια Fuels Europe & Concawe
Η Λιάνα Γούτα είναι Γενική Διευθύντρια του Ευρωπαϊκού Συνδέσμου Βιομηχανιών Καυσίμων (European Fuel Manufacturers Association). Διαθέτει πολυετή εμπειρία στους τομείς ενεργειακής πολιτικής, επιχειρησιακής στρατηγικής, επικοινωνίας, σχεδιασμού διεργασιών και τεχνικών έργων, διαχείρισης αλλαγής μεγάλων έργων και οργανωτικών αλλαγών.
Είναι χημικός μηχανικός, MSc, αριστούχος με σημαντικές διακρίσεις στη διάρκεια των σπουδών της στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, και με περισσότερα από 30 χρόνια επαγγελματικής εμπειρίας στον Όμιλο HELLENiQ ENERGY. Ξεκίνησε την καριέρα της ως μηχανικός διεργασιών σε διυλιστήρια και πετροχημικές εγκαταστάσεις και στη συνέχεια ανέλαβε διευθυντικούς ρόλους ηγούμενη σημαντικών στρατηγικών έργων και πρωτοβουλιών μετασχηματισμού. Πριν αναλάβει τη σημερινή της θέση, ήταν Διευθύντρια Ενεργειακής Πολιτικής και Διεθνών Σχέσεων του Ομίλου.
Έχει επίσης εργαστεί ως σύμβουλος πολιτικής και επικοινωνίας στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο σε θέματα ενέργειας, περιβάλλοντος, βιομηχανίας, έρευνας και περιφερειακής ανάπτυξης.
Είναι εταίρος στο Ινστιτούτο Ενέργειας Νοτιοανατολικής Ευρώπης (ΙΕΝΕ) και διετέλεσε Πρόεδρος της Επιτροπής Διύλισης. Συμμετείχε ενεργά επί σειρά ετών σε επαγγελματικούς και κοινωνικούς φορείς, εκλεγμένη σε ηγετικές θέσεις, με έμφαση σε θέματα περιβάλλοντος, ενεργειακής μετάβασης, επιχειρηματικότητας, ηγεσίας και γυναικείας ενδυνάμωσης.