δεν μπορούμε πλέον να τις αποδώσουμε μόνο σε παράγοντες όπως η εκτίναξη της ισοτιμίας του δολαρίου, η ακραία ακρίβεια σε προϊόντα και υπηρεσίες και η δυσαρέσκεια απέναντι στο πολιτικό σύστημα. Αυτή τη φορά, το ζήτημα ξεπερνά το «πώς να ζούμε»· είναι ζήτημα «δυνατότητας να ζήσουμε». Στην πράξη, αυτό που βλέπουμε σήμερα στους δρόμους είναι μια συμμαχία της μεσαίας τάξης που έχασε το μέλλον της στην οικονομία και των φτωχών που βλέπουν τη βιολογική τους επιβίωση να απειλείται σε ένα κατεστραμμένο γεωγραφικό περιβάλλον.
Στο σημερινό Ιράν, η γεωγραφία και το περιβάλλον δεν είναι πια ουδέτερο υπόβαθρο· το περιβάλλον έχει μετατραπεί σε μια «αντίθετη δύναμη». Η καθίζηση του εδάφους στην Ισφαχάν και την Τεχεράνη, η πλήρης ξήρανση των υγροτόπων και η επέλαση της σκόνης δημιουργούν ένα νέο στρώμα «απουσίας μέλλοντος». Διότι η χώρα αντιμετωπίζει μια «πολυμέτωπη κλιματική καταστροφή», όπου οι περιβαλλοντικές συμφορές, σαν αλυσιδωτή αντίδραση, μετατρέπουν την πολιτική αναποτελεσματικότητα σε κάτι κοντά σε υπαρξιακό αδιέξοδο:
Ο θάνατος των υπόγειων υδάτων και η καθίζηση του εδάφους
Σύμφωνα με δηλώσεις αξιωματούχων και εκθέσεις του Οργανισμού Χαρτογράφησης, η υπερβολική και σχεδόν ληστρική κατανάλωση των υπόγειων υδατικών πόρων έχει οδηγήσει τις πεδιάδες του Ιράν σε «οριστικό θάνατο». Το έδαφος δεν υποχωρεί κατά μερικά χιλιοστά, αλλά σε ορισμένες περιοχές ανοίγει με τρομακτικό ρυθμό 20 έως 30 εκατοστά τον χρόνο· ρυθμός 40 φορές πάνω από τον μέσο όρο των αναπτυγμένων χωρών και ο υψηλότερος που έχει καταγραφεί στον κόσμο.
Η καθίζηση έχει πλέον ξεπεράσει τις αγροτικές πεδιάδες και έφτασε στον ιστορικό ιστό της Ισφαχάν. Βαθιές ρωγμές στο κτίσμα του Μεγάλου Τζαμιού του Αμπάς και στις ιστορικές γέφυρες πάνω από τον Ζαγιάντε-Ρουντ δείχνουν τη φυσική κατάρρευση της πολιτιστικής ταυτότητας του Ιράν. Στην Ισφαχάν, η καθίζηση έχει μετατραπεί σε «υπαρξιακή κρίση» και πρακτικά έκανε τμήματα της πόλης μη κατοικήσιμα.
Στη μεγαλούπολη της Τεχεράνης και στις γύρω περιοχές (όπως Βαραμίν και Σαχριάρ), η καθίζηση έχει πλησιάσει σε διεθνή αεροδρόμια, σιδηροδρομικές γραμμές και διυλιστήρια. Σύμφωνα με επίσημα στοιχεία, το Ιράν αντιμετωπίζει αρνητικό ισοζύγιο 130 δισ. κυβικών μέτρων στα υπόγεια υδροφόρα στρώματα· αυτό σημαίνει ότι ακόμη κι αν οι βροχές επιστρέψουν σε φυσιολογικά επίπεδα, οι υπόγειες δεξαμενές δεν έχουν πλέον χώρο να αποθηκεύσουν νερό.
Όταν ο πολίτης βλέπει ότι το σπίτι του ραγίζει επειδή το νερό αποστραγγίζεται από τη βιομηχανία ή από αναποτελεσματική, επιβεβλημένη αγροτική χρήση, η διαμαρτυρία του παύει να είναι πολιτικό αίτημα και γίνεται «ένστικτο αυτοάμυνας για το καταφύγιό του».
Ασφυξία από σκόνη και μαζούτ
Ενώ στα δυτικά και νότια, οι αποξηραμένοι υγρότοποι και λίμνες έχουν μετατραπεί σε τεράστιες εστίες παραγωγής σωματιδίων σκόνης, στις μεγαλουπόλεις η αδυναμία παροχής καθαρού καυσίμου έχει οδηγήσει σε εκτεταμένη «καύση μαζούτ» σε μονάδες ηλεκτροπαραγωγής και βιομηχανίες. Τα τελευταία χρόνια, οι Ιρανοί έχουν εγκλωβιστεί στο απάνθρωπο δίλημμα «κρύο ή δηλητήριο». Παρά τα δεύτερα μεγαλύτερα αποθέματα φυσικού αερίου στον κόσμο, το Ιράν, λόγω φθαρμένων υποδομών και έλλειψης επενδύσεων, έχει αρνητικό ισοζύγιο αερίου. Για να αποτραπεί η διακοπή του οικιακού αερίου τον χειμώνα, οι μονάδες ωθήθηκαν να καίνε μαζούτ (βαρύ πετρέλαιο) με υψηλή περιεκτικότητα σε θείο.
Τα επίσημα στοιχεία δείχνουν ότι οι εκπομπές οξειδίων του θείου στις μεγαλουπόλεις, στις περιόδους καύσης μαζούτ, αυξάνονται έως και 10 φορές πάνω από το επιτρεπτό όριο.
Σε αντίθεση με τις προηγούμενες δεκαετίες, όπου η ρύπανση περιοριζόταν στον χειμώνα, τώρα ο αέρας των μεγαλουπόλεων και την άνοιξη και το καλοκαίρι βρίσκεται σε κρίσιμη κατάσταση λόγω θυελλών σκόνης από αποξηραμένους υγροτόπους και λόγω σχηματισμού «δευτερογενούς ρύπου όζον» που δημιουργείται από την έντονη ηλιακή ακτινοβολία πάνω σε τοξικά αέρια. Σύμφωνα με τα δεδομένα των σταθμών παρακολούθησης, ο αριθμός των καθαρών ημερών σε πόλεις όπως η Τεχεράνη, το Αράκ και η Ισφαχάν έχει πέσει σε ορισμένα χρόνια κάτω από τις 5 σε ολόκληρο το έτος. Αυτό σημαίνει στέρηση του δικαιώματος στην αναπνοή για 86 εκατομμύρια ανθρώπους.
Τα στοιχεία του υπουργείου Υγείας δείχνουν ότι οι θάνατοι που αποδίδονται στην ατμοσφαιρική ρύπανση στο Ιράν πλησιάζουν τον τρομακτικό αριθμό των 30.000 ετησίως. Πρόκειται για μια «σταδιακή σφαγή» που δεν εξαρτάται ούτε από την εποχή ούτε από τη γεωγραφία· όλη η επικράτεια έχει μετατραπεί σε επίκεντρο τραύματος.
Καταστροφή της βιοποικιλότητας και της επισιτιστικής ασφάλειας
Η ξήρανση χιλιάδων δρυών στην οροσειρά του Ζάγκρος και η μετατροπή των λιβαδιών σε άγονες ερήμους δεν οδηγούν μόνο το οικοσύστημα του Ιράν στην καταστροφή, αλλά φέρνουν και την επισιτιστική ασφάλεια της χώρας στα πρόθυρα κατάρρευσης. Σύμφωνα με τις εκθέσεις των δασικών υπηρεσιών, πάνω από 1,5 εκατ. εκτάρια (σχεδόν το 30%) των δρυοδασών του Ζάγκρος έχουν υποστεί ξήρανση και παρακμή· αυτό σημαίνει τον αφανισμό του φυσικού φίλτρου νερού και εδάφους στη μισή χώρα.
Κάθε χρόνο περίπου 100.000 εκτάρια γεωργικής γης και λιβαδιών κινδυνεύουν να μετατραπούν σε απόλυτη έρημο. Επιπλέον, σύμφωνα με τους ειδικούς, η υποβάθμιση του εδάφους (Erosion) στο Ιράν έχει φτάσει πλέον σε κρίσιμο επίπεδο, καθώς ο ρυθμός διάβρωσης είναι περίπου τριπλάσιος από τον παγκόσμιο μέσο όρο και ο υψηλότερος μεταξύ των χωρών της Μέσης Ανατολής.
Υδατικές εντάσεις και ενδοκρατικές συγκρούσεις
Αν και δεν έχει ακόμη σημειωθεί μαζική μετακίνηση πληθυσμών προς τις πιο υδροφόρες βόρειες περιοχές, οι σπίθες «διαπεριφερειακών εντάσεων» για τους περιορισμένους υδατικούς πόρους έχουν ανάψει. Τα έργα μεταφοράς νερού μεταξύ λεκανών, σχεδιασμένα για να κρατήσουν όρθιες αναποτελεσματικές βιομηχανίες στο κεντρικό οροπέδιο, έχουν πλέον μετατραπεί σε εστίες σύγκρουσης μεταξύ επαρχιών.
Πέρα από τις επαρχιακές αντιθέσεις, η «υδατική ένταση» έχει τώρα εισβάλει μέσα στα σπίτια των μεγαλουπόλεων. Οι συχνές διακοπές και η ανεπίσημη διανομή του πόσιμου νερού με δελτίο, η δραματική πτώση της πίεσης και η ανησυχητική υποβάθμιση της ποιότητας (αύξηση αλάτων και νιτρικών) έχουν γίνει ένα εξαντλητικό καθημερινό μοτίβο για τους πολίτες.
Ο Ιρανός πολίτης, σε πιο υποβαθμισμένες περιοχές αλλά και στην καρδιά της πρωτεύουσας, νιώθει ότι όχι μόνο το μέλλον του, αλλά και το «δικαίωμα στο νερό» της πατρίδας του λεηλατείται. Στην πράξη, όταν η βρύση σε ένα διαμέρισμα στερεύει, οι τελευταίες κλωστές εμπιστοσύνης ανάμεσα στον πολίτη και την εξουσία κόβονται.
Αυτή η κατάσταση έχει υψηλή πιθανότητα να μετατραπεί σε τοπικές και εθνοτικές συγκρούσεις. Ο κίνδυνος το Ιράν να γίνει ένα αρχιπέλαγος από «κρίσιμα σημεία» όπου οι άνθρωποι αντιπαρατίθενται για μια γουλιά νερό είναι μια «επικείμενη κρίση» (Imminent Crisis) που αμφισβητεί τη νομιμοποίηση της κεντρικής διοίκησης.
Επιβεβλημένο σκοτάδι: Κατάρρευση του δικτύου ηλεκτρισμού και παράλυση της ψηφιακής ζωής
Πλάι στην κρίση νερού και αέρα, το ενεργειακό έλλειμμα έχει κάνει τις προγραμματισμένες και μακράς διάρκειας διακοπές ρεύματος να μην περιορίζονται πια στο καλοκαίρι αλλά να επεκτείνονται σε όλες τις εποχές. Αυτό το επιβεβλημένο σκοτάδι είναι κάτι πολύ περισσότερο από σβηστά φώτα. Στις πολυκατοικίες των μεγαλουπόλεων, η διακοπή ρεύματος σημαίνει ταυτόχρονη διακοπή των αντλιών νερού, ακινητοποίηση των ανελκυστήρων και πλήρη παράλυση της καθημερινής ζωής. Για τα πιο ευάλωτα στρώματα, αυτές οι διακοπές σημαίνουν το χάλασμα των μοναδικών προμηθειών τροφίμων στα ψυγεία και βαριές οικονομικές απώλειες.
Για μια γενιά της οποίας ο βιότοπος ορίζεται στον ψηφιακό χώρο, η διακοπή ρεύματος σημαίνει διακοπή πρόσβασης στο διαδίκτυο και στα VPN· εργαλεία που αποτελούν το μοναδικό τους άνοιγμα προς τον έξω κόσμο.
Η υποχρεωτική παύση βιομηχανιών και παραγωγικών μονάδων για να καλυφθεί το έλλειμμα οικιακού ρεύματος έχει προκαλέσει νέο κύμα ανεργίας και διακοπής παραγωγής.
Η σύνδεση της οικολογικής χρεοκοπίας με τη διάβρωση των κοινωνικών τάξεων
Η οικολογική χρεοκοπία δεν είναι απλώς μια περιβαλλοντική καταστροφή· είναι ο βασικός καταλύτης για την «αποταξικοποίηση» (De-classing) της ιρανικής κοινωνίας. Όταν η διάβρωση του εδάφους καταπίνει κάθε χρόνο ισοδύναμο 10 έως 15% του ΑΕΠ του Ιράν, σημαίνει ότι ο εθνικός πλούτος δεν χάνεται στις διεθνείς αγορές, αλλά ξεπλένεται από τα εδάφη και θάβεται σε φράγματα γεμάτα ιζήματα. Ο ιδιοκτήτης-αγρότης, άλλοτε ραχοκοκαλιά της παραδοσιακής μεσαίας τάξης, έχει πλέον χάσει νερό και γη και ωθείται στην περιθωριοποίηση.
Ταυτόχρονα, το καταστροφικό ενεργειακό ανισοζύγιο και οι συνεχείς διακοπές ρεύματος δίνουν το τελειωτικό χτύπημα στην ήδη ημιθανή μικρή παραγωγή και στις μικρές επιχειρήσεις· εκεί όπου οι «υποχρεωτικές διακοπές» σε βιοτεχνίες και καταστήματα σημαίνουν στην πράξη σταδιακή αφαίρεση του ημερομισθίου των εργατών και εξόντωση του ελάχιστου κεφαλαίου που απέμεινε στους επιχειρηματίες της μεσαίας τάξης. Στην πράξη, ένα κράτος που αδυνατεί να εξασφαλίσει σταθερή «ενέργεια» μεταθέτει το κόστος της αναποτελεσματικότητάς του στη διακοπή του βιοπορισμού των πολιτών.
Στις μεγάλες πόλεις, η μεσαία τάξη των λευκών κολάρων βλέπει την καθίζηση της αξίας των σπιτιών της (το μόνο περιουσιακό στοιχείο που σώθηκε από την καταιγίδα του πληθωρισμού). Οι ρωγμές στους τοίχους των σπιτιών στην Ισφαχάν είναι ταυτόχρονα ρωγμές στην οικονομική και ψυχική ασφάλεια των ιρανικών οικογενειών.
Σε αυτή την αλληλουχία, η «καθίζηση του εδάφους», η «έλλειψη νερού» και οι «διακοπές ρεύματος» είναι οι τρεις πλευρές ενός τριγώνου κοινωνικής πτώσης: η καθίζηση καταπίνει την αξία του μοναδικού φυσικού περιουσιακού στοιχείου (της κατοικίας), η έλλειψη νερού απειλεί την ασφάλεια της κατοίκησης και της επιβίωσης, και το σκοτάδι βγάζει εκτός τροχιάς την εργασία και την οικονομική δραστηριότητα. Το αποτέλεσμα αυτής της σύμπτωσης είναι η κατάρρευση των προτύπων ζωής της μεσαίας τάξης και η ώθηση των φτωχών στον πάτο της φτώχειας.
Αδιέξοδο διακυβέρνησης: Το παράδοξο ανάμεσα στην ιδεολογία και την επιβίωση
Εδώ γίνεται γυμνό το παράδοξο του Ιράν του 2026. Η επίλυση των κλιματικών κρίσεων απαιτεί μεγάλες διεθνείς επενδύσεις, διπλωματία για το νερό και αποδοχή των παγκόσμιων περιβαλλοντικών προτύπων. Όμως η πολιτική δομή έχει δείξει ότι προτιμά, αντί για συνεννόηση με τον κόσμο, άρση κυρώσεων και αποκλιμάκωση για την προσέλκυση κεφαλαίων, να θυσιάζει την καθημερινή ζωή των πολιτών στον βωμό ιδεολογικών στόχων. Η εξουσία μπορεί να επιχειρήσει να κατευνάσει την οργή των φτωχών με «ελεημοσύνη νερού» ή αιφνίδια σχέδια χωρίς υπόβαθρο, αλλά δεν μπορεί να γεμίσει με συνθήματα την πραγματικότητα του αρνητικού ισοζυγίου αερίου ή των άδειων υδροφόρων στρωμάτων. Έτσι το περιβάλλον μετατρέπεται σε δεύτερο μέτωπο του πολέμου· εκεί όπου ο εχθρός δεν είναι πια οι ξένες συνωμοσίες, αλλά οι αμετάβλητοι νόμοι της φυσικής και της φύσης.
Η γέννηση της «πολιτικής της ζωής»
Ό,τι συμβαίνει στους δρόμους του Ιράν το 2026 δεν είναι επανάληψη προηγούμενων κύκλων αναταραχής· είναι η γέννηση ενός νέου πολιτικού υποδείγματος. Όταν οι διαδηλωτές φωνάζουν, δεν αγωνίζονται μόνο για ψωμί ή πολιτικές ελευθερίες, αλλά για το δικαίωμα να αναπνέουν, το δικαίωμα να στέκονται σε στέρεο έδαφος και το δικαίωμα σε ένα κατοικήσιμο μέλλον. Η συμμαχία διαφορετικών κοινωνικών ομάδων και τάξεων έχει τώρα έναν αμείλικτο σύμμαχο: την καμένη γη.
Το κόστος της σιωπής δεν είναι πια μόνο η φτώχεια, αλλά ο βιολογικός θάνατος σε μια γεωγραφία που γίνεται μη κατοικήσιμη. Για τον σημερινό Ιρανό, η διαμαρτυρία είναι το μόνο μέσο που απομένει για να υπερασπιστεί το δικαίωμα στο είναι. Η αντικατάσταση μιας ολοκληρωτικής ιδεολογίας με τη δυνατότητα μιας απλής καθημερινής ζωής δεν είναι πλέον πολιτική επιλογή· είναι αναγκαιότητα για την επιβίωση του πολιτισμού.
(Από το Euronews)