Το αποτέλεσμα είναι ότι το κόστος του ηλεκτρικού ρεύματος αυξάνεται ταχύτερα από τις αυξήσεις στα εισοδήματα. Και όταν οι λογαριασμοί τρέχουν πιο γρήγορα από τους μισθούς, η ενεργειακή φτώχεια παύει να αφορά μόνο στους πιο ευάλωτους και αρχίζει να αγγίζει τη μεσαία τάξη.
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η μέση τιμή οικιακού ρεύματος προβλέπεται να είναι περίπου 37% υψηλότερη το 2026 σε σχέση με το 2020. Το στοιχείο που μετρά περισσότερο δεν είναι μόνο η αύξηση, αλλά το γεγονός ότι οι τιμές της ηλεκτρικής ενέργειας έχουν ξεπεράσει τόσο τον πληθωρισμό όσο και την αύξηση των μισθών. Αυτό μεταφράζεται σε αυξανόμενες ληξιπρόθεσμες οφειλές, περισσότερες αναγκαστικές διακοπές στην ηλεκτροδότηση, λόγω αδυναμίας πληρωμής των λογαριασμών και έντονη πολιτική πίεση προς τις ρυθμιστικές αρχές και τις κυβερνήσεις.
Αυτή η τάση αποτυπώνεται καθαρά και στην Ευρώπη. Παρά τη σχετική αποκλιμάκωση των τιμών χονδρικής, μετά το σοκ του 2022, οι τελικοί λογαριασμοί παραμένουν υψηλοί, καθώς ενσωματώνουν το κόστος παλαιότερων συμβολαίων, επενδύσεων στα δίκτυα και μηχανισμών στήριξης της ενεργειακής μετάβασης.
Στην Ελλάδα, το πρόβλημα αποκτά ιδιαίτερη ένταση λόγω της χαμηλότερης αγοραστικής δύναμης σε σύγκριση με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Ακόμη και όταν οι ονομαστικές τιμές ρεύματος κινούνται εγγύς του μέσου όρου της Ε.Ε., το πραγματικό βάρος για τα νοικοκυριά είναι δυσανάλογο.
Οι αυξήσεις στα «πράσινα» τιμολόγια, η κατάργηση ή η συρρίκνωση των οριζόντιων επιδοτήσεων και η επιστροφή σε πιο κανονικές συνθήκες αγοράς, σημαίνουν ότι ολοένα και περισσότερα νοικοκυριά αφιερώνουν σημαντικό ποσοστό του εισοδήματός τους για βασικές ενεργειακές ανάγκες. Το φαινόμενο των ανεξόφλητων λογαριασμών και των ρυθμίσεων οφειλών έχει γίνει μόνιμο στοιχείο της αγοράς.
Η ηλεκτρική ενέργεια μπορεί να «πρασινίζει», αλλά τα δίκτυα παραμένουν ακριβά. Η αναβάθμιση και η ενίσχυση των δικτύων μεταφοράς και διανομής είναι απαραίτητη τόσο για την ασφάλεια εφοδιασμού όσο και για την ένταξη περισσότερων ΑΠΕ. Αυτό το κόστος μετακυλίεται σταδιακά στους λογαριασμούς.
Καύσωνες, πλημμύρες και πυρκαγιές αυξάνουν τις βλάβες, τις διακοπές ρεύματος και τα κόστη ασφάλισης και αποκατάστασης. Στην πράξη, η κλιματική κρίση μετατρέπεται σε ένα ιδιότυπο μόνιμο φόρο που επιβαρύνει τους καταναλωτές.
Παρά τη ραγδαία ανάπτυξη των ΑΠΕ, το φυσικό αέριο συνεχίζει να καθορίζει τις τιμές στην αγορά ηλεκτρισμού. Η αυξημένη ζήτηση διεθνώς και η εξάρτηση από εισαγωγές διατηρούν τη μεταβλητότητα, με άμεσο αντίκτυπο στους λογαριασμούς.
Σε πολλές χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας, το ρυθμιστικό πλαίσιο εξακολουθεί να ευνοεί επενδύσεις κεφαλαίου με εγγυημένες αποδόσεις, χωρίς όμως αυτό να έχει ουσιαστικό αντίκρισμα στην τσέπη των καταναλωτών.
Η αυξανόμενη ζήτηση ηλεκτρικής ενέργειας και ο στόχος του πλήρους εξηλεκτρισμού της οικονομίας μπορεί να έχει διπλό αντίκτυπο. Από τη μία, ωθεί ανοδικά τις τιμές και από την άλλη, εφόσον σχεδιαστεί σωστά, μπορεί να εξισορροπήσει το σταθερό κόστος της ενέργειας για όσο το δυνατό περισσότερους καταναλωτές και, τελικά, να συγκρατήσει τις χρεώσεις.
Το πρόβλημα, όπως επισημαίνουν οι αναλυτές, δεν είναι η ίδια η ζήτηση, αλλά ο τρόπος με τον οποίο αυτή ενσωματώνεται στο σύστημα.
Παράλληλα, η ακρίβεια στην ενέργεια εξελίσσεται σε κυρίαρχο πολιτικό ζήτημα. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, έχει ενταθεί ο διάλογος για την προώθηση πιο στοχευμένων κοινωνικών τιμολογίων, την προστασία των ευάλωτων καταναλωτών από αναγκαστικές διακοπές στην ηλεκτροδότηση των κατοικιών τους καθώς και την αναθεώρηση του τρόπου τιμολόγησης και απόσβεσης των επενδύσεων.
Στην Ελλάδα, το ερώτημα δεν είναι μόνο πώς θα μειωθούν οι τιμές, αλλά πώς θα διασφαλιστεί ότι η ενεργειακή μετάβαση δεν θα μετατραπεί σε μόνιμο βάρος για όσους έχουν τη χαμηλότερη οικονομική αντοχή.
Όπως δείχνει η διεθνής εμπειρία, κρυφά κόστη που μπορούν εύκολα να εξαλειφθούν, απλώς δεν υπάρχουν. Οι περισσότερες δαπάνες του ενεργειακού συστήματος είναι μακροχρόνιες και ενσωματώνονται στο τελικό κόστος. Αυτό σημαίνει ότι η άμβλυνση των αρνητικών συνεπειών για τα νοικοκυριά δεν θα επιτευχθεί από ένα μόνο μέτρο, αλλά από ένα συνδυασμό πολιτικών, μεταξύ των οποίων, έξυπνες επιδοτήσεις, ενεργειακή εξοικονόμηση, καλύτερη ρύθμιση της αγοράς και, κυρίως, χρόνο.
Έως τότε, η ακρίβεια στο ρεύμα θα παραμένει μια από τις πιο βασικές παραμέτρους του πώς οι παγκόσμιες ενεργειακές αναταράξεις αποτυπώνονται σε ολοένα και μεγαλύτερες πιέσεις για τα ελληνικά και ευρωπαϊκά νοικοκυριά.