Ασφαλώς, πρόκειται για ερωνία, μια μονάδα που σχεδιάστηκε πριν από περίπου δύο δεκαετίες, με μοναδική αποστολή να διασφαλίσει την ενεργειακή κυριαρχία της χώρας μέσω της αξιοποίησης των εγχώριων λιγνιτικών αποθεμάτων για τουλάχιστον τέσσερις δεκαετίες, να ανακατευθύνεταιστη χρήση άλλου ορυκτού καυσίμου. Η απόφαση για την κατασκευή της ελήφθη σε μια περίοδο κατά την οποία ο λιγνίτης αποτελούσε ακόμη τον πυλώνα της ηλεκτροπαραγωγής στη χώρα, ενώ η επένδυση του περίπου 1,5 δισ. ευρώ θεωρήθηκε ως η μεγαλύτερη ενεργειακή επένδυση της ΔΕΗ των τελευταίων δεκαετιών. Τα αρχικά σχέδια προέβλεπαν μια υπερσύγχρονη λιγνιτική μονάδα ισχύος περίπου 660 MW, υψηλής απόδοσης και σημαντικά χαμηλότερων εκπομπών σε σχέση με τις παλαιότερες μονάδες, με ορίζοντα λειτουργίας έως και τα μέσα της δεκαετίας του 2050.
Ωστόσο, η επιτάχυνση της ευρωπαϊκής πολιτικής για την απανθρακοποίηση, η εκτόξευση του κόστους των δικαιωμάτων εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα και η απόφαση για πρόωρη απολιγνιτοποίηση άλλαξαν πλήρως τον σχεδιασμό. Έτσι, μια μονάδα που τέθηκε σε εμπορική λειτουργία μόλις το 2024 ως λιγνιτική, καλείται λίγα μόλις χρόνια αργότερα να αλλάξει καύσιμο, αποτελώντας ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα του πόσο γρήγορα μεταβάλλεται ο ενεργειακός χάρτης στην Ευρώπη.
(Το energia.gr έχει επισημάνει επί σειρά ετών, με επίκαιρα άρθρα του, το πρόβλημα, εδώ και εδώ)
Το επιχειρησιακό σχέδιο της ΔΕΗ προβλέπει ότι η μετατροπή θα πραγματοποιηθεί σε δύο διακριτές φάσεις. Η πρώτη αφορά στη μετατροπή της εγκατάστασης σε μονάδα φυσικού αερίου ανοικτού κύκλου (OCGT), μέσω της εγκατάστασης νέου αεριοστροβίλου μεικτής ονομαστικής ισχύος 294,95 MW και μεικτού βαθμού απόδοσης 39,77%. Η καθαρή ισχύς της μονάδας θα διαμορφωθεί στα 292,95 MW, με καθαρή απόδοση 39,5%. Η ολοκλήρωση αυτής της φάσης τοποθετείται χρονικά στο τέλος του 2027.
Η δεύτερη και πιο ουσιαστική φάση προβλέπει την ολοκλήρωση της μετατροπής σε μονάδα φυσικού αερίου συνδυασμένου κύκλου (CCGT), μέσω της εγκατάστασης λέβητα ανάκτησης θερμότητας (HRSG) και νέου ατμοστροβίλου ισχύος 144,05 MW. Με την ολοκλήρωση του έργου, στο τέλος του 2029, η Πτολεμαΐδα 5 θα διαθέτει μεικτή ισχύ 438,6 MW και καθαρή ισχύ περίπου 430 MW, ενώ ο καθαρός βαθμός απόδοσης θα προσεγγίζει το 58,44%, καθιστώντας την μία από τις πλέον αποδοτικές θερμικές μονάδες της χώρας.

Η λειτουργία της νέας μονάδας θα βασίζεται αποκλειστικά στο φυσικό αέριο, το οποίο θα μεταφέρεται μέσω νέας σύνδεσης με το Εθνικό Σύστημα Μεταφοράς Φυσικού Αερίου.
Παράλληλα με τις εργασίες της ΔΕΗ, ο ΔΕΣΦΑ προχωρά στην ωρίμανση του έργου που θα εξασφαλίσει την τροφοδοσία της νέας μονάδας με φυσικό αέριο.
Η μελέτη περιβαλλοντικών επιπτώσεων βρίσκεται ήδη σε διαδικασία αδειοδότησης και αφορά την κατασκευή νέου αγωγού υψηλής πίεσης, ονομαστικής διαμέτρου 30 και 12 ιντσών, συνολικού μήκους περίπου 11,55 χιλιομέτρων. Το έργο περιλαμβάνει επίσης βαλβιδοστάσιο, δύο σταθμούς αποστολής και παραλαβής ξέστρου, καθώς και νέο μετρητικό σταθμό που θα εξυπηρετεί τη σύνδεση της μονάδας με το ΕΣΜΦΑ. Ο αγωγός εκτιμάται ότι θα ολοκληρωθεί μέσα σε περίπου ένα έτος από την έναρξη των εργασιών. Το κόστος της συγκεκριμένης υποδομής εντάσσεται στη συνολική επένδυση των 400-420 εκατ. ευρώ που απαιτείται για τη μετατροπή της Πτολεμαΐδας 5 σε μονάδα φυσικού αερίου.

Η μετατροπή της μονάδας αποτελεί μόνο ένα τμήμα του ευρύτερου σχεδίου της ΔΕΗ για τον μετασχηματισμό του οικονομικού μοντέλου της Δυτικής Μακεδονίας. Ο όμιλος έχει ανακοινώσει επενδυτικό πρόγραμμα ύψους περίπου 5,8 δισ. ευρώ για την επόμενη πενταετία, με στόχο τη δημιουργία ενός νέου ενεργειακού και βιομηχανικού οικοσυστήματος στις πρώην λιγνιτικές περιοχές.
Στο επίκεντρο του σχεδιασμού βρίσκονται μεγάλης κλίμακας φωτοβολταϊκά πάρκα, συστήματα αποθήκευσης ηλεκτρικής ενέργειας, νέα δίκτυα, αλλά και η ανάπτυξη υποδομών για κέντρα δεδομένων (data centers), αξιοποιώντας τις εκτάσεις που αποκαθίστανται μετά την εξόρυξη λιγνίτη.
Η Πτολεμαΐδα 5 μετατρέπεται κατ' αυτό τον τρόπο, από το τελευταίο μεγάλο σύμβολο της λιγνιτικής εποχής, σε κεφαλαιώδη παράμετρο της πορείας της χώρας προς την ενεργειακή μετάβαση. Αν και το φυσικό αέριο εξακολουθεί να θεωρείται μεταβατικό καύσιμο στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής ενεργειακής πολιτικής, η νέα μονάδα αναμένεται να διαδραματίσει καίριο ρόλο για την ευστάθεια του ηλεκτρικού συστήματος τα επόμενα χρόνια, αφού θα καλύψει τις ανάγκες ευελιξίας που δημιουργεί η ολοένα μεγαλύτερη διείσδυση των ΑΠΕ.