Η Ελλάδα ενστερνίστηκε ίσως πιο δογματικά, τουλάχιστον τα πρώτα χρόνια, από πολλές άλλες ευρωπαϊκές χώρες τη λογική της ταχείας απολιγνιτοποίησης. Μέσα σε λίγα χρόνια ο λιγνίτης, που επί δεκαετίες αποτελούσε τον πυλώνα της ηλεκτροπαραγωγής, περιορίστηκε σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα. Αναμφίβολα, αυτή η εξέλιξη συνέβαλε στη σημαντική μείωση των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα, αλλά και στη βελτίωση της ποιότητας της ατμόσφαιρας στις (πρώην) λιγνιτικές περιοχές.
Το περιβαλλοντικό ισοζύγιο, ωστόσο, δεν είναι τόσο μονοδιάστατο όσο συχνά παρουσιάζεται. Η απολιγνιτοποίηση δεν συνοδεύτηκε με την ίδια ταχύτητα από την ανάπτυξη μεγάλων μονάδων αποθήκευσης ηλεκτρικής ενέργειας, επαρκών δικτύων μεταφοράς, νέων διασυνδέσεων και τεχνολογιών ευελιξίας. Το αποτέλεσμα ήταν η εγχώρια παραγωγή να αντικατασταθεί σε μεγάλο βαθμό από εισαγόμενο φυσικό αέριο και, σε αρκετές περιπτώσεις, από αυξημένες εισαγωγές ηλεκτρικής ενέργειας από γειτονικές χώρες. Με άλλα λόγια, η Ελλάδα περιόρισε μεν, τις εκπομπές στο εσωτερικό της, χωρίς όμως να εξαλείψει πλήρως την εξάρτησή της από τα ορυκτά καύσιμα ή από την ηλεκτρική ενέργεια που παράγεται ακόμη από θερμικούς σταθμούς.
Τα τελευταία χρόνια, οι ΑΠΕ κυριαρχούν στο εγχώριο ενεργειακό μείγμα, και καλύπτουν ολοένα και μεγαλύτερο ποσοστό της ηλεκτροπαραγωγής. Ωστόσο, η αυξημένη συμμετοχή τους, συνοδεύεται από νέες προκλήσεις. Οι μεγάλες διακυμάνσεις της παραγωγής από τον ήλιο και τον άνεμο, οι συχνές περικοπές πράσινης ενέργειας λόγω κορεσμού των δικτύων και η ανάγκη διατήρησης μονάδων φυσικού αερίου σε κατάσταση ετοιμότητας δείχνουν ότι η μετάβαση απέχει παρασσάγγας από το να θεωρηθεί περαιωμένη.
Ταυτόχρονα, οι λιγνιτικές περιοχές της Δυτικής Μακεδονίας και της Μεγαλόπολης εξακολουθούν να αναζητούν ένα νέο παραγωγικό μοντέλο. Η Δίκαιη Αναπτυξιακή Μετάβαση προχωρά με αργούς ρυθμούς, ενώ οι επενδύσεις που θα μπορούσαν να υποκαταστήσουν την οικονομική δραστηριότητα της λιγνιτικής εποχής δεν έχουν ακόμη αποδώσει τα αναμενόμενα αποτελέσματα. Η ενεργειακή μετάβαση δεν κρίνεται μόνο από τους δείκτες εκπομπών, αλλά και από την ικανότητά της να δημιουργεί βιώσιμες θέσεις εργασίας, ανταγωνιστική βιομηχανία και περιφερειακή ανάπτυξη.
Η εμπειρία της τελευταίας πενταετίας αποδεικνύει ότι η απολιγνιτοποίηση δεν μπορεί να αποτελεί αυτοσκοπό. Ο πραγματικός στόχος οφείλει να είναι η δημιουργία ενός ηλεκτρικού συστήματος χαμηλών εκπομπών, οικονομικά προσιτού, τεχνολογικά ανθεκτικού και ενεργειακά ασφαλούς. Αυτό προϋποθέτει επιτάχυνση των επενδύσεων στην αποθήκευση ενέργειας, στις ηλεκτρικές διασυνδέσεις, στα δίκτυα, στην ευελιξία του συστήματος, αλλά και αξιοποίηση όλων των διαθέσιμων εγχώριων ενεργειακών πόρων με τεχνολογική ουδετερότητα.
Το πραγματικό δίλημμα, επομένως, δεν είναι «λιγνίτης ή ΑΠΕ», ούτε «κλίμα ή ανάπτυξη». Το ζητούμενο είναι μια ενεργειακή πολιτική που θα συνδυάζει την περιβαλλοντική προστασία με την ασφάλεια εφοδιασμού, την ανταγωνιστικότητα και την κοινωνική συνοχή. Η εμπειρία τόσο της Ελλάδας όσο και της Ευρώπης δείχνει ότι η πράσινη μετάβαση δεν αποτυγχάνει επειδή είναι υπερβολικά φιλόδοξη. Αποτυγχάνει επειδή ο πολιτικός σχεδιασμός δεν λαμβάνει υπόψη την τεχνολογική και οικονομική πραγματικότητα. Και αυτή είναι ίσως η σημαντικότερη διόρθωση που καλείται πλέον να κάνει η Ευρώπη, αν δεν θέλει να είναι αμετροεπής στις επιδιώξεις της.