Η Ελλάς Δομεί Επισφαλή Οικονομία Τουριστικής Μονοκαλλιέργειας Πριν Οργανώσει Κυριαρχία

Η Ελλάς Δομεί Επισφαλή Οικονομία Τουριστικής Μονοκαλλιέργειας Πριν Οργανώσει Κυριαρχία
της Στέλλας Σοφία Κυβέλου*
Τρι, 26 Μαΐου 2026 - 15:43

Η προώθηση του νέου Ειδικού Χωροταξικού Πλαισίου για τον Τουρισμό σε μια χρονική στιγμή κατά την οποία τα Θαλάσσια Χωροταξικά Σχέδια παραμένουν ουσιαστικά ανολοκλήρωτα, δεν αποτελεί απλώς μία διοικητική ή τεχνική ασυμμετρία. Αντιθέτως, συνιστά βαθύ στρατηγικό πρόβλημα με σοβαρές αναπτυξιακές, γεωπολιτικές και κυριαρχικές συνέπειες για την Ελλάδα και ιδιαιτέρως για τον νησιωτικό χώρο του Αιγαίου και της Ανατολικής Μεσογείου

Το υπό διαβούλευση Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τον Τουρισμό αναγνωρίζει ορθά ότι ο χωρικός σχεδιασμός αποτελεί τη «χωρική έκφραση των προγραμμάτων οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης» και ότι απαιτείται ολοκληρωμένος σχεδιασμός για τη διαχείριση συγκρούσεων χρήσεων και πόρων. Ωστόσο, πίσω από τη ρητορική της βιωσιμότητας και της φέρουσας ικανότητας αναδεικνύεται μια κρίσιμη αντίφαση: η Ελλάς επιχειρεί να οργανώσει την τουριστική και επενδυτική εκμετάλλευση των νησιών της χωρίς να έχει προηγουμένως οργανώσει θεσμικά τον θαλάσσιο χώρο που τα περιβάλλει και τα καθιστά αναπτυξιακά και γεωπολιτικά κρίσιμα.

Η αντιστροφή αυτή της λογικής του σχεδιασμού είναι εξαιρετικά προβληματική. Διότι ο ελληνικός νησιωτικός χώρος δεν αποτελεί μόνον οικονομικό πόρο ή τουριστικό προϊόν. Αποτελεί, ταυτοχρόνως, θεμέλιο της θαλάσσιας κυριαρχίας της χώρας, της επήρειας των νησιών σε θαλάσσιες ζώνες δικαιοδοσίας, κυριαρχίας και κυριαρχικών δικαιωμάτων, καθώς και της γεωστρατηγικής παρουσίας της Ελλάδος στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο.

Στο διεθνές δίκαιο της θάλασσας, και ειδικότερα στη United Nations Convention on the Law of the Sea (UNCLOS), η έννοια της «οικονομικής ζωής» των νησιών συνδέεται άμεσα με τη δυνατότητα των νησιών να παράγουν πλήρη δικαιώματα θαλασσίων ζωνών. Δεν αποτελεί, συνεπώς, μία αφηρημένη νομική διατύπωση. Η Τουρκία εδώ και δεκαετίες επιχειρεί να αποδυναμώσει ακριβώς αυτή τη λογική της UNCLOS, προβάλλοντας την αντίληψη ότι τα ελληνικά νησιά αποτελούν περιορισμένες χωρικές εξαιρέσεις χωρίς πλήρη προβολή στον θαλάσσιο χώρο.

Εντός αυτού του πλαισίου, ο χωρικός σχεδιασμός αποκτά σαφή γεωπολιτική διάσταση. Δεν είναι ουδέτερος ούτε αφορά μόνο χρήσεις γης ή τουριστικές επενδύσεις. Αφορά στη λειτουργική βιωσιμότητα των νησιών, τη δημογραφική και οικονομική ανθεκτικότητά τους - η οποία επ’ ουδενί δεν μπορεί να στηρίζεται στη μονοκαλλιέργεια του τουρισμού -  τη διαφοροποίηση της οικονομικής τους βάσης και, τελικά, την ίδια την παρουσία της Ελλάδος στον θαλάσσιο χώρο της Ανατολικής Μεσογείου.

Το πρόβλημα γίνεται ακόμη κρισιμότερο όταν η τουριστική ανάπτυξη εξελίσσεται μονοδιάστατα. Η επέκταση των βραχυχρόνιων μισθώσεων, η πίεση στη στέγαση, η σταδιακή εκτόπιση μόνιμου πληθυσμού, η καταπίεση έως και εκδίωξη των αλιέων, η μετατροπή μικρών νησιών σε εποχικούς τουριστικούς τόπους και η αυξανόμενη εξάρτηση από εξωγενή κεφάλαια ενδέχεται μεσοπρόθεσμα να υπονομεύσουν εκείνη ακριβώς την κοινωνική και οικονομική δυναμική που προσδίδει στα νησιά λειτουργική ισχύ και γεωπολιτικό βάθος. Με άλλα λόγια, κινδυνεύει να διαβρωθεί η ίδια η βιώσιμη ανθρώπινη παρουσία στα νησιά.

Την ίδια στιγμή, η Τουρκία προχωρά μεθοδικώς στη συγκρότηση ενός ολοκληρωμένου θαλάσσιου γεωπολιτικού αφηγήματος. Η λεγόμενη «Γαλάζια Πατρίδα» - την οποία ορισμένοι ενδεχομένως εξακολουθούν να εκλαμβάνουν ως απλό ιδεολογικό σύνθημα - αποτελεί στην πραγματικότητα απόπειρα επιβολής θεσμικής και λειτουργικής κανονικότητας στον θαλάσσιο χώρο, μέσω χαρτογραφήσεων, ενεργειακών σχεδιασμών, αλιευτικών πολιτικών, πολιτικών προστασίας της βιοποικιλότητας, θαλάσσιων κρίσιμων υποδομών, αγωγών και καλωδίων, καθώς και διεκδικήσεων επιρροής στην Ανατολική Μεσόγειο.

Η στρατηγική αυτή δεν περιορίζεται πλέον σε θεωρητικές ή ρητορικές διατυπώσεις. Σύμφωνα με πληροφορίες και δημόσιες τοποθετήσεις που διακινούνται στην τουρκική πολιτική και ακαδημαϊκή σφαίρα, η Άγκυρα επεξεργάζεται νομοθετικές και θεσμικές πρωτοβουλίες μέσω των οποίων επιχειρείται να αποκτήσει εσωτερική «νομική» υπόσταση η αμφισβήτηση της ελληνικής κυριαρχίας σε δεκάδες νησιά και νησίδες του Αιγαίου. Η αναφορά ακόμη και σε αριθμό 152 ελληνικών νησιών και νησίδων ως δήθεν «αμφισβητούμενων» συνιστά ευθεία αναθεωρητική αμφισβήτηση της ελληνικής επικράτειας και μετατόπιση της τουρκικής στρατηγικής από την αμφισβήτηση θαλασσίων ζωνών στην αμφισβήτηση εδάφους καθαυτού. Πρόκειται για εξέλιξη εξαιρετικά σοβαρή, διότι επιχειρεί να δημιουργήσει σταδιακώς ένα παράλληλο καθεστώς πολιτικής και θεσμικής κανονικοποίησης αναθεωρητικών διεκδικήσεων στο Αιγαίο.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η ελληνική καθυστέρηση στον Θαλάσσιο Χωροταξικό Σχεδιασμό, αλλά και η ιεραρχική υπαγωγή των Θαλάσσιων Χωροταξικών Σχεδίων στο τομεακό Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τον Τουρισμό - μέσω των επιλογών των νόμων 4546/2018 και 4759/2020, οι οποίοι τοποθέτησαν τα θαλάσσια χωροταξικά σχέδια στο περιφερειακό επίπεδο σχεδιασμού - δημιουργούν ένα εξαιρετικά επισφαλές κενό. Ο θαλάσσιος χώρος παραμένει θεσμικά ασαφής, αποσπασματικός και διοικητικά «αόρατος», τη στιγμή κατά την οποία η χερσαία τουριστική ανάπτυξη επιταχύνεται. Και μάλιστα επιταχύνεται με ελάχιστη έως ανύπαρκτη προστιθέμενη αξία για τις τοπικές κοινωνίες και χωρίς ουσιαστική διασύνδεση με άλλες δραστηριότητες της γαλάζιας οικονομίας.

Το ίδιο το νέο Ειδικό Χωροταξικό πλαίσιο αναγνωρίζει ήδη συγκρούσεις μεταξύ τουρισμού, υδατοκαλλιεργειών, ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, εξορύξεων και άλλων θαλάσσιων δραστηριοτήτων. Όμως, η ελαχιστοποίηση των συγκρούσεων και η μετατροπή τους σε συνέργειες δεν μπορούν να πραγματοποιηθούν χωρίς ολοκληρωμένο Θαλάσσιο Χωροταξικό Σχεδιασμό. Οι μαρίνες, οι θαλάσσιες μεταφορές, οι λιμενικές υποδομές, τα υποθαλάσσια καλώδια, οι προστατευόμενες περιοχές, οι υδατοκαλλιέργειες, οι υπεράκτιες ΑΠΕ και οι θαλάσσιοι διάδρομοι ασφαλείας δεν αποτελούν απλές τομεακές δραστηριότητες. Συνιστούν, αναντίρρητα , στοιχεία εθνικής χωρικής κυριαρχίας.

Ακόμη και η έννοια της «φέρουσας ικανότητας», που ορθώς εισάγεται στο νέο πλαίσιο μέσω Εκθέσεων Εκτίμησης Φέρουσας Ικανότητας, παραμένει ελλιπής, καθώς περιορίζεται κυρίως στη χερσαία διάσταση. Η πραγματική φέρουσα ικανότητα των νησιών είναι πρωτίστως θαλάσσια: αφορά στην ύδρευση, στην ενέργεια, στα λιμάνια, στην ακτοπλοΐα, στη διάβρωση των ακτών, στην υποβάθμιση των οικοσυστημάτων, στις θαλάσσιες μεταφορές, ακόμη και στη στρατηγική επιτήρηση του χώρου.

Η Ελλάδα βρίσκεται πλέον μπροστά σε μια κρίσιμη επιλογή. Είτε θα συνεχίσει να αντιμετωπίζει τα νησιά ως τουριστικά «assets» προς οικονομική αξιοποίηση, είτε θα τα επανανοηματοδοτήσει ως γεωπολιτικές οντότητες θαλάσσιας παρουσίας, κυριαρχίας και βιώσιμης ανάπτυξης.

Ο Θαλάσσιος Χωροταξικός Σχεδιασμός δεν αποτελεί απλώς μια τεχνική υποχρέωση προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Είναι μηχανισμός θαλάσσιας πολιτικής της χώρας, στην οποία υπάγεται και ο τουρισμός και δεν την υπερβαίνει. Είναι εργαλείο γεωοικονομικής συνοχής. Είναι μέσο μετατροπής της νησιωτικότητας σε λειτουργική θαλάσσια ισχύ και σε θεσμικά κατοχυρωμένη παρουσία στον θαλάσσιο χώρο.

Και γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο, η καθυστέρησή του, τη στιγμή που προωθούνται μεγάλης κλίμακας τουριστικές και επενδυτικές χωρικές πολιτικές, συνιστά στρατηγικό κίνδυνο, τον οποίον η πολιτεία οφείλει να αντιμετωπίσει άμεσα - θα λέγαμε ακόμη και με τη διαδικασία του επείγοντος - πριν η επεκτατική στρατηγική της «Γαλάζιας Πατρίδας» αποκτήσει ακόμη πιο συγκροτημένη θεσμική, νομοθετική και γεωπολιτική μορφή μέσω της συστηματικής αμφισβήτησης ελληνικών νησιών, νησίδων και κυριαρχικών δικαιωμάτων από πλευράς Τουρκίας.

*Καθηγήτρια Θαλάσσιου Χωροταξικού Σχεδιασμού στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, εμπειρογνώμων στον Ευρωπαϊκό Μηχανισμό Στήριξης για τον ΘΧΣ και σύμβουλος στην ΕΟΚΕ για τις πολιτικές για τα ευρωπαϊκά νησιά

(από την εφημερίδα «ΕΣΤΙΑ»)

Ακολουθήστε το energia.gr στο Google News!Παρακολουθήστε τις εξελίξεις με την υπογραφη εγκυρότητας του energia.gr
Απόρρητο