Παγκόσμια Οικονομία σε Μετάβαση: Δύση και Ευρωπαϊκή Ένωση Αναζητούν Απεγνωσμένα Πρώτες Ύλες

Παγκόσμια Οικονομία σε Μετάβαση: Δύση και Ευρωπαϊκή Ένωση Αναζητούν Απεγνωσμένα Πρώτες Ύλες
της Μαρίας Δεναξά
Τετ, 6 Μαΐου 2026 - 16:24

Πώς παγιδεύτηκαν στην δική τους λογική, σε αντίθεση με το Πεκίνο, που δεν εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από άλλες χώρες

Η αναζωπύρωση των γεωπολιτικών εντάσεων από την Νότια Σινική Θάλασσα έως τα Στενά του Ορμούζ με την σύγκρουση στο Ιράν φέρνει ξανά στο προσκήνιο ένα ζήτημα που η Ευρώπη και συνολικά η Δύση προτιμούσαν επί δεκαετίες να αγνοούν: τους υλικούς πόρους ή πρώτες ύλες που αποτελούσαν τα θεμέλια της οικονομικής τους ισχύος.

Πέρα από το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο, η σύγχρονη δυτική βιομηχανία, που περιλαμβάνει φυσικά την ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης αλλά και ό,τι έχει να κάνει με τα «θεμέλια» της ενεργειακής μετάβασης, εξαρτάται όλο και περισσότερο από κρίσιμα ορυκτά, όπως είναι το λίθιο, ο χαλκός και οι σπάνιες γαίες, που η έλλειψή τους δημιουργεί ένα νέο πεδίο ανταγωνισμού.

Ο πόλεμος στο Ιράν υπενθυμίζει σήμερα, κυρίως στους Ευρωπαίους, πως άργησαν για άλλη μια φορά να αντιμετωπίσουν κι αυτό το κρίσιμο πρόβλημα, και μάλιστα σε μια εποχή που η παγκόσμια οικονομία λειτουργεί πλέον ως ένα υπερσυνδεδεμένο σύστημα, με το 90% της αξίας του παγκόσμιου εμπορίου να διακινείται διά θαλάσσης, γεγονός που καθιστά την σταθερότητα των εμπορικών οδών κρίσιμο παράγοντα. Κρίσεις σαν κι αυτές που συγκλονίζουν τον κόσμο μας από την εποχή του κορωνοϊού αποκαλύπτουν πόσο εύθραυστος είναι.

Για παράδειγμα, η Covid-19 και η επακόλουθη έλλειψη ημιαγωγών έδειξαν πόσο εξαρτημένη είναι η ευρωπαϊκή βιομηχανία από αδιάλειπτες ροές πρώτων υλών και ότι ακόμη και μικρές διαταραχές μπορούν να προκαλέσουν αλυσιδωτές επιπτώσεις. Στις μέρες μας η Ευρώπη, εγκλωβισμένη μεταξύ υπερδυνάμεων, όπως είναι οι ΗΠΑ, η Κίνα και η Ρωσσία, βλέπει να συγκλίνουν οι ευπάθειές της: η ενεργειακή εξάρτηση από εισαγωγές αλλά και η ορυκτή της εξάρτηση από κρίσιμα υλικά. Σε αντίθεση με την Ευρώπη, η Κίνα έχει οικοδομήσει εδώ και δεκαετίες μια ολοκληρωμένη παραγωγική αλυσίδα αξίας χωρίς να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από άλλες χώρες ή υπερδυνάμεις. Ελέγχει περίπου το 69-70% της παγκόσμιας εξόρυξης σπάνιων γαιών και πάνω από το 90%, ή και περισσότερο, της επεξεργασίας και του ραφφιναρίσματός τους σε μορφή που μπορούν να χρησιμοποιηθούν στην βιομηχανία (π.χ. μαγνήτες, ηλεκτρονικά κτλ.).

Αδιαμφισβήτη είναι η κυριαρχία της Κίνας σε γραφίτη, κοβάλτιο και στην επεξεργασία του λιθίου. Αυτή η κυριαρχία δεν είναι τυχαία: η ασιατική χώρα επένδυσε μακροπρόθεσμα σε υποδομές, ενέργεια (με παραγωγή ηλεκτρισμού πάνω από 9.800 TWh το 2024) και διεθνείς συνεργασίες μέσω των «Νέων Δρόμων του Μεταξιού» σε Αφρική (Κονγκό), Λατινική Αμερική, Κεντρική Ασία και Ινδονησία. Η Δύση ωστόσο, στην οποία συμπεριλαμβάνεται και η Ευρώπη, προτίμησε για χρόνια την «δημιουργική καταστροφή» της αποβιομηχάνισης: μετέφερε τις πιο ρυπογόνες φάσεις παραγωγής (εξόρυξη και ραφφινάρισμα) των σπάνιων γαιών σε τρίτες χώρες και επικεντρώθηκε σε ό,τι έχει να κάνει με τις υπηρεσίες, τα δεδομένα, τους αλγόριθμους και την οικονομία υψηλής πνευματικής προστιθέμενης αξίας. Το αποτέλεσμα είναι μια οικονομία που παράγει λογισμικό και καινοτομία, αλλά εξαρτάται από υλικά που δεν ελέγχει. Όπως σημειώνει ο Ζαν Πιέρρ Κορνιού, Γάλλος σύμβουλος επιχειρήσεων και αναλυτής θεμάτων τεχνολογίας, οικονομίας και στρατηγικής, η κατοχή πρώτων υλών από μόνη της δεν αρκεί. Η αξία δημιουργείται σε ολόκληρη την αλυσίδα παραγωγής: εξόρυξη, επεξεργασία, ραφφινάρισμα, μετατροπή σε προϊόντα υψηλής τεχνολογίας.

Ιστορικό πλαίσιο και υποτίμηση του κινδύνου

Η ιστορία δείχνει ότι η βιομηχανική υπεροχή μιας χώρας συνδέεται πάντα με τον συνδυασμό πόρων και τεχνογνωσίας. Ο 19ος αιώνας ήταν η εποχή του άνθρακα και της ευρωπαϊκής κυριαρχίας. Ο 20ός του πετρελαίου, με τις ΗΠΑ και αργότερα τον ΟΠΕΚ να διαμορφώνουν τις διεθνείς ισορροπίες. Ο 21ος αιώνας είναι η εποχή των ηλεκτρονικών και της ψηφιακής μετάβασης με το λίθιο για τις μπαταρίες, τον χαλκό για τα ηλεκτρικά δίκτυα, τις σπάνιες γαίες (που δεν είναι τίποτε άλλο από 17 στοιχεία με ευρεία γεωλογική κατανομή) για τους μαγνήτες σε κινητήρες ηλεκτρικών οχημάτων, τις ανεμογεννήτριες και τα ηλεκτρονικά. Η Δύση, όπως προαναφέρθηκε, απέφυγε το ραφφινάρισμά τους, που είναι ενεργοβόρο, περιβαλλοντικά επιβαρυντικό και τεχνικά απαιτητικό, αφήνοντας την επίπονη δουλειά στον ασιατικό γίγαντα, που σε βάθος δεκαετιών μετατράπηκε στην νέα βιομηχανική υπερδύναμη του πλανήτη. Το αποτέλεσμα: ακόμα και αν ανοίξουν σήμερα γνωστά ορυχεία (π.χ. το Mountain Pass στις ΗΠΑ), τα ορυκτά που θα εξορύσσονται είναι πολύ πιθανό να καταλήγουν στην Κίνα για επεξεργασία ενισχύοντας την γεωπολιτική δυναμική της.

Κατά συνέπεια, σε έναν κόσμο όπου οι πολυμερείς θεσμοί αποδυναμώνονται, ο έλεγχος ή η επεξεργασία των ορυκτών μετατρέπεται σε μοχλό πίεσης και ισχύος σε μια περίοδο που η ζήτηση για λίθιο αυξήθηκε κατά σχεδόν 30% το 2024, πολύ πάνω από τον μέσο όρο της δεκαετίας του 2010, κι αυτό λόγω της ηλεκτροκίνησης και της αποθήκευσης ενέργειας.

Η Διεθνής Υπηρεσία Ενέργειας (IEA) προβλέπει πως η ζήτηση του λιθίου θα πενταπλασιαστεί έως το 2040. Για τον χαλκό, προβλέπονται ελλείψεις λόγω των ηλεκτρικών δικτύων και των ηλεκτρικών οχημάτων. Παρ’ όλα αυτά, η αγορά την ώρα που γράφονται αυτές οι γραμμές φαίνεται να προσαρμόζεται στην αύξηση των τιμών των τόσο κρίσιμων πρώτων υλών και δεν υπάρχει σοβαρή έλλειψη, ώστε να εμποδίζεται η τεχνολογική πρόοδος. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, το μεγαλύτερο εμπόδιο για την τεχνητή νοημοσύνη και την πράσινη μετάβαση παραμένει η ηλεκτρική ενέργεια, όχι τα μέταλλα.

Είναι αναστρέψιμη αυτή η καθυστέρηση;

Παρά την δυσμενή εικόνα, η κατάσταση δεν είναι απαραίτητα μη αναστρέψιμη, παρ’ όλο που η Ευρωπαϊκή Ένωση αναγνώρισε κάπως αργά την «αχίλλειο πτέρνα» της βιομηχανικής της πολιτικής. Στις Βρυξέλλες εκτιμούν πως η υποτίμηση της σημασίας των πρώτων υλών μπορεί να διορθωθεί, εφ’ όσον υπάρξουν πολιτική βούληση και επενδύσεις. Η ευρωπαϊκή νομοθεσία για τις κρίσιμες πρώτες ύλες (CRMA 2024) θέτει φιλόδοξους στόχους για το 2030, όπου θα επιχειρηθεί να καλυφθεί το χαμένο έδαφος μέσω στρατηγικών έργων εξόρυξης, ραφφιναρίσματος, ανακύκλωσης και συνεργασιών με χώρες όπως ο Καναδάς και η Αυστραλία. Τον Μάρτιο, η Κομμισσιόν ενέκρινε 47 στρατηγικά έργα σε 13 κράτη μέλη, με επενδύσεις περίπου 22,5 δισ. ευρώ, καλύπτοντας την εξόρυξη, την επεξεργασία και την ανακύκλωση 14 κρίσιμων υλικών. Εννέα από αυτά αφορούν στην Γαλλία.

Στο επίκεντρο βρίσκεται το γαλλικό έργο EMILI της πολυεθνικής Imerys, που ειδικεύεται σε βιομηχανικά ορυκτά και υλικά υψηλής τεχνολογίας στον νομό Αλλιέ. Πρόκειται για ένα από τα μεγαλύτερα ευρωπαϊκά κοιτάσματα λιθίου και το τέταρτο μεγαλύτερο παγκοσμίως που βρέθηκε δίπλα σε ένα παλιό ορυχείο καολινίτη. Στόχος της πολυεθνικής είναι η εξόρυξη 34.000 τόννων υδροξειδίου του λιθίου ετησίως, που είναι αρκετοί για 700.000 ηλεκτρικά αυτοκίνητα, με διάρκεια ζωής του ορυχείου που μπορεί να φτάσει τα 30-50 έτη, αν βρεθεί πυκνότερο κοίτασμα, ενισχύοντας την ενεργειακή και βιομηχανική αυτονομία της Ευρώπης. Η γαλλική κυβέρνηση έχει ήδη κινητοποιηθεί, προσφέροντας ισχυρά κίνητρα στην Imerys. Η συνολική χρηματοδότηση υπολογίζεται σε περίπου 200 εκατ. ευρώ, η οποία περιλαμβάνει και πρόσφατη έγκριση από την γαλλική κυβέρνηση επί πλέον χρηματοδοτικού πακέττου 50 εκατ. ευρώ για εκτεταμένη ερευνητική δραστηριότητα πάνω στο κοίτασμα, που αναμένεται να ολοκληρωθεί εντός του επόμενου έτους.

Η έναρξη λειτουργίας του ορυχείου αναμένεται μεταξύ 2028 και 2030, ενώ το κόστος της λειτουργίας του έχει αυξηθεί από 1 δισ. ευρώ σε περίπου 1,8 δισ. ευρώ, λόγω των αυξημένων απαιτήσεων για περιβαλλοντική προστασία, γεγονός που φαίνεται πως αποτελεί σημαντικό πονοκέφαλο για τις γαλλικές αρχές, που έχουν να αντιμετωπίσουν μια ιδιαίτερα άσχημη οικονομική κατάσταση. Το κυρίως έργο περιλαμβάνει δύο βασικές υποδομές:

1.   Το ορυχείο, με εξόρυξη σε βάθος έως 350 μέτρα.

2.   Μια μονάδα διύλισης ορυκτών και μετατροπής σε υδροξείδιο του λιθίου, σε απόσταση μικρότερη των 100 χιλιομέτρων από το ορυχείο.

Η κατασκευή αυτών των υποδομών αναμένεται να δημιουργήσει περίπου 1.000 άμεσες και έμμεσες θέσεις εργασίας, ενισχύοντας την τοπική οικονομία. Ωστόσο, το έργο έχει προκαλέσει και αντιδράσεις. Κάτοικοι και περιβαλλοντικές οργανώσεις εκφράζουν ανησυχίες για τις επιπτώσεις στους υδάτινους πόρους, καθώς η περιοχή συνδέεται με τον ποταμό Αλλιέ, σημαντικό παραπόταμο του Λίγηρα, με πλούσιο υδρογραφικό δίκτυο, λίμνες και υγροτόπους.

Η επένδυση στο κοίτασμα αυτό αναδεικνύει το στρατηγικό ενδιαφέρον της Ευρώπης για την ανεξαρτησία της στην ηλεκτροκίνηση και την παραγωγή κρίσιμων πρώτων υλών, θέτοντας παράλληλα νέες προκλήσεις σε θέματα βιώσιμης ανάπτυξης και περιβαλλοντικής προστασίας. Παρόμοια έργα υπάρχουν σε Πορτογαλία, Τσεχία, Φινλανδία και αλλού. Η ΕΕ επιδιώκει συνεργασίες με φιλικές χώρες, όπως είναι ο Καναδάς, η Αυστραλία, η Ινδονησία ή η Ινδία, για απεξάρτηση από την Κίνα. Συνεπώς, η Δύση αλλά κυρίως η Ευρώπη δεν έχουν χάσει εντελώς το τραίνο της βιομηχανικής ανάπτυξης του 21ου αιώνα. Χρόνος για την ανατροπή της κατάστασης φαίνεται πως υπάρχει, αλλά απαιτείται ρεαλισμός για την αποδοχή του κόστους και των περιβαλλοντικών συμβιβασμών που πρέπει να γίνουν. Το EMILI και άλλα στρατηγικά έργα της ίδιας υπόστασης είναι βήματα προς την σωστή κατεύθυνση.

Η μετάβαση στην πράσινη και ψηφιακή εποχή δεν είναι μόνο τεχνολογική. Είναι γεωλογική, γεωπολιτική και βιομηχανική. Η Ευρώπη, με την ιστορική της εμπειρία σε καινοτομία και περιβαλλοντική ευαισθησία, μπορεί να χτίσει μια πιο ανθεκτική οικονομία, αρκεί να μην αργήσει κι άλλο. Εν ολίγοις, η σημερινή «ηγεμονία» στους φυσικούς πόρους δεν ασκείται με στρατούς, αλλά με υπομονετική στρατηγική, επενδύσεις και διπλωματία. Ίσως η ώρα της ΕΕ για ρεαλιστική επανεκκίνηση έχει ήδη φτάσει.

(από την εφημερίδα «ΕΣΤΙΑ»)

Ακολουθήστε το energia.gr στο Google News!Παρακολουθήστε τις εξελίξεις με την υπογραφη εγκυρότητας του energia.gr
Απόρρητο