Πρωτίστως, η επιστολή λειτουργεί ως πράξη συνολικής «κωδικοποίησης» των ελληνικών θέσεων. Για πρώτη φορά, δηλαδή, συγκεντρώνεται σε ένα ενιαίο κείμενο το σύνολο σχεδόν των προηγουμένων ρηματικών διακοινώσεων και επιστολών, ενώ επαναβεβαιώνεται με σαφήνεια ότι το πλαίσιο της Συνθήκης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της θάλασσας ( UNCLOS ) δεσμεύει το σύνολο της διεθνούς κοινότητος ως εθιμικό δίκαιο. Η ρητή επίκληση του άρθρου 121 της UNCLOS για τα κυριαρχικά δικαιώματα των νησιών δεν αφήνει περιθώρια παρερμηνειών ως προς το διεθνές δίκαιο: η Ελλάς φαίνεται να εγκαταλείπει τη σιωπηρή ανοχή και περνά σε πλήρη και με αποφασιστικό χαρακτήρα, νομική επιχειρηματολογία.
Κατά δεύτερον, η ελληνική παρέμβαση απαντά ευθέως σε μια νέα μορφή τουρκικής στρατηγικής: τη χρήση χαρτών και εργαλείων θαλάσσιου σχεδιασμού ως μέσων παραγωγής τετελεσμένων. Ο θαλάσσιος χωροταξικός σχεδιασμός, που μέχρι πρότινος αντιμετωπιζόταν - κυρίως από την ΕΕ και όχι από την Ελλάδα - ως τεχνικό εργαλείο περιβαλλοντικής και αναπτυξιακής πολιτικής, αναδεικνύεται πλέον σε πεδίο γεωπολιτικής αντιπαράθεσης και δόμησης θέσεων. Η Ελλάδα αναγνωρίζει – έστω και καθυστερημένα αλλά σαφώς- ότι ο θαλάσσιος χωροταξικός σχεδιασμός μπορεί να λειτουργήσει ως μηχανισμός έμμεσης οριοθέτησης και, συνεπώς, ως εργαλείο αμφισβήτησης κυριαρχικών δικαιωμάτων.
Κατά τρίτον, η σύνδεση της ελληνικής θέσης με την Οδηγία 2014/89/ΕΕ δεν είναι απλώς τυπική. Αντιθέτως, αποκαλύπτει μια συνειδητή επιλογή. Το γεγονός ότι η συμμόρφωση προς το Ευρωπαϊκό δίκαιο αξιοποιείται ως μέσο ενίσχυσης της διεθνούς νομιμοποίησης των ελληνικών θέσεων. Οι θαλάσσιες χωροταξικές ενότητες οι οποίες ορίσθηκαν το 2025 ( ΦΕΚ περί καθορισμού Καθορισμού χωρικών ενοτήτων για την εκπόνηση των θαλάσσιων χωροταξικών πλαισίων, Αρ.φύλλου 229, 17/4/2025 ) αποκτούν με τον τρόπο αυτό μια διπλή λειτουργία - αφενός ως εργαλείο διακυβέρνησης, αφετέρου ως «ήπια» αλλά σαφής αποτύπωση ορίων βάσει της μέσης γραμμής.
Τέταρτο σημαντικό σημείο είναι το γεγονός οτι η επιστολή εντάσσει σε ένα ενιαίο αφήγημα το σύνολο των τουρκικών ενεργειών της τελευταίας εξαετίας. Δηλαδή από το Τουρκολιβυκό Μνημόνιο έως τις μονομερείς χαρτογραφήσεις και το Τουρκικό θαλάσσιο χωροταξικό σχέδιο στο Αιγαίο, τις άδειες υδρογονανθράκων και τις ανακηρύξεις θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών (θαλασσίων πάρκων) σε διεθνή ύδατα.
Η σημασία αυτού του στοιχείου είναι καθοριστική: η Ελλάδα δεν αντιμετωπίζει πλέον κάθε κίνηση ως μεμονωμένο επεισόδιο, αλλά ως μέρος μιας συνεκτικής στρατηγικής “διάβρωσης” της δικαιοδοσίας μας, το οποίο επιχειρεί να αναδιαμορφώσει τη γεωγραφία της Ανατολικής Μεσογείου. Και μάλιστα σε μία χρονική συγκυρία που λόγω του Ευρωπαϊκού Συμφώνου για τον Ωκεανό και της συνακόλουθης επικείμενης αναθεώρησης της Οδηγίας για τον θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό, η ευθύνη για την εκπόνηση θαλάσσιων χωροταξικών σχεδίων μετατοπίζεται από το κυρίαρχο κράτος μέλος αποκλειστικά - όπως ισχύει μέχρι σήμερα-, σε επίπεδο θαλάσσιας λεκάνης – εν προκειμένω της λεκάνης της Ανατ. Μεσογείου-, μέσω συνεργασίας με τα όμορα κράτη (εν προκειμένω και με την Τουρκία =). Η χρονική επιλογή με άλλα λόγια της επιστολής προς τον γενικό Γραμματέα του ΟΗΕ δεν είναι κατά την άποψή μας τυχαία. Προσπαθεί να τακτοποιήσει τα του θαλάσσιου χωροταξικού σχεδιασμού μας πριν την έκδοση της νέας Ευρωπαϊκής Οδηγίας (Ocean Act) η οποία ενδεχομένως να επιβάλει συνεργασία με την γείτονα και όλα τα κράτη της Ανατολικής Μεσογείου, για το ζήτημα αυτό.
Πέμπτον, η ρητή αναφορά στο casus belli του 1995 επαναφέρει στο προσκήνιο μια διάσταση που συχνά υποβαθμιζόταν: την απειλή χρήσης βίας. Με τον τρόπο αυτό, η Ελλάδα δεν απευθύνεται μόνο στην Τουρκία, αλλά και στη διεθνή κοινότητα, επιχειρώντας να επανατοποθετήσει τη συζήτηση στο πεδίο της διεθνούς νομιμότητας και της ασφάλειας. Και φυσικά δεν είναι τυχαίο ότι επίκειται κυριολεκτικά η επίσκεψη του Γάλλου Προέδρου στη χώρα μας με σκοπό την συζήτηση περί ανανέωσης της αμυντικής συμφωνίας μεταξύ των δύο χωρών.
Τέλος, η συνολική δομή και επιχειρηματολογία της επιστολής παραπέμπει ευθέως στη μεθοδολογία διεθνών δικαιοδοτικών οργάνων, όπως το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης. Η έμφαση στη μέση γραμμή, η αποδόμηση της «ευθυδικίας» και η συστηματική επίκληση της νομολογίας υποδηλώνουν ότι η Ελλάδα δεν αποκλείει - αντιθέτως, προετοιμάζει - το ενδεχόμενο προσφυγής σε διεθνή διαιτησία. Δομεί, κατά την άποψή μας, τον σχετικό φάκελο προσφυγής, με τους δικούς της όρους.
Συνολικώς, η ελληνική παρέμβαση σηματοδοτεί μια πρωτόγνωρη μετατόπιση : από τη διαχείριση της έντασης στη δομημένη αποτροπή διαμέσου επιχειρημάτων τα οποία βασίζονται στο διεθνές δίκαιο και στην διεθνή νομολογία. Σε αυτό το νέο πλαίσιο, ο θαλάσσιος χωροταξικός σχεδιασμός, οι χάρτες και οι διοικητικές πράξεις παύουν να είναι ουδέτερα τεχνικά εργαλεία και μετατρέπονται σε κρίσιμα πεδία άσκησης κυριαρχίας.
Θα μπορούσαμε να ισχυρισθούμε ότι αυτό είναι το σημαντικότερο μήνυμα της επιστολής: ότι η γεωπολιτική της Ανατολικής Μεσογείου δεν διαμορφώνεται πλέον μόνο με επιχειρησιακές αποστολές και δηλώσεις, αλλά και με συντεταγμένο Ευρωπαϊκό σχεδιασμό, βασισμένο σε δεδομένα, χάρτες, νομικά κείμενα και πρωτίστως μέσω στρατηγικής χρήσης του διεθνούς δικαίου.
Θεωρούμε ως απαραίτητα ορισμένα επόμενα βήματα: την άμεση ενημέρωση με βάση και το εν λόγω έγγραφο τόσο της σελίδας μας στην UNESCO (MSPGlobal) όσο και της σελίδας της χώρας μας στην Ευρωπαϊκή Πλατφόρμα Θαλάσσιου Χωροταξικού Σχεδιασμού. Επίσης την επίσπευση της δημοσίευσης του σχεδίου θαλάσσιου χωροταξικού πλαισίου του Βορείου Αιγαίου το οποίο έχει κατατεθεί στον αρμόδιο Ελληνικό φορέα ΘΧΣ (ΥΠΕΝ) και τον άμεσο προγραμματισμό του επόμενου μεγάλου θαλάσσιου χωροταξικού πλαισίου που αντιστοιχεί στην θαλάσσια περιφέρεια ( marine region) η οποία γειτνιάζει με την Λιβύη, την Αίγυπτο και την Κύπρο και ορίζει τα κυριαρχικά δικαιώματά μας και κυρίως την συνέχεια του οικουμενικού ελληνισμού μέσω των θαλασσίων συνόρων της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην Ανατολική Μεσόγειο.
*Η Στέλλα Σοφία Κυβέλου είναι καθηγήτρια Πανεπιστημίου και εμπειρογνώμων στον Ευρωπαϊκό Μηχανισμό Στήριξης των κρατών μελών για τον θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό, εστιακό σημείο για την λεκάνη της Ανατολικής Μεσογείου.