Το κλείσιμο ενός στρατηγικού υδάτινου δρόμου από ένα πολιορκημένο κράτος κατατάσσεται στα σπανιότερα και πιο κρίσιμα γεγονότα στην ιστορία της παγκόσμιας οικονομίας. Έχει συμβεί μόλις δύο φορές στην μεταπολεμική εποχή

Το 1956, η Αίγυπτος έκλεισε τη Διώρυγα του Σουέζ για πέντε μήνες, μια ενέργεια που κατέρριψε το βρετανικό νομισματικό καθεστώς και εγκαινίασε την εποχή του πετροδολαρίου. Δείχνει για πρώτη φορά ότι μια μικρή χώρα μπορεί να προκαλέσει σοβαρή ζημιά στην οικονομική τάξη που την είχε υποτάξει.

(το Β΄μέρος: Ο Παγκόσμιος Νότος και η Πράσινη Μετάβαση)

Τώρα, το Ιράν έχει ουσιαστικά αποκλείσει το Στενό του Ορμούζ, από όπου διέρχεται το ένα τέταρτο του παγκόσμιου θαλάσσιου πετρελαίου. Το ερώτημα είναι αν αυτή η κρίση σηματοδοτεί το τέλος της αμερικανικής ηγεμονίας και την αρχή του αγώνα για το ποιος ή τι θα την αντικαταστήσει.

Ο πόλεμος ΗΠΑ-Ισραήλ κατά του Ιράν έχει εγκλωβίσει περισσότερα από 3.000 πλοία στον Περσικό Κόλπο και έχει αφήσει τον κόσμο με έλλειμμα πάνω από 11.000.000 βαρέλια πετρελαίου ημερησίως. Ολόκληρες αλυσίδες υδρογονανθράκων έχουν διακοπεί: όχι μόνο εξαγωγές πετρελαίου και φυσικού αερίου αλλά και προμήθειες ουρίας για λιπάσματα, ηλίου για ημιαγωγούς και θείου για εξοπλισμό άμυνας. Το Ιράν, που εδώ και καιρό υπέφερε από δυτικές κυρώσεις, χρησιμοποιεί τώρα το ίδιο το οικονομικό όπλο.

Οι συνέπειες είναι καταστροφικές και αλυσιδωτές. Στο βόρειο ημισφαίριο, τα λιπάσματα εξαντλούνται καθώς οι αγρότες ετοιμάζονται για τη σπορά της άνοιξης. Το ίδιο ισχύει και για το Σουδάν, που πλήττεται από λιμό. Η Αίγυπτος και η Σρι Λάνκα έχουν εφαρμόσει πολιτικές τηλεργασίας για να μειώσουν τη χρήση πετρελαίου. Στο Κάιρο, τα καταστήματα και τα εστιατόρια υποχρεώνονται να κλείνουν στις 21:00. Τα νομίσματα σε όλη την Ασία, από το γουόν έως τη ρουπία, υποχωρούν λόγω εκροών κεφαλαίων. Η Τουρκία έχει ξοδέψει δισεκατομμύρια δολάρια για να σταθεροποιήσει τη λίρα.

Οι αναταράξεις εκτείνονται πέρα από τις φτωχές χώρες. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, μεγάλο εισαγωγέα ενέργειας, οι αποδόσεις των κρατικών ομολόγων έχουν ανέλθει σε επίπεδα που δεν είχαν παρατηρηθεί από τη χρηματοπιστωτική κρίση του 2008. Οι ΗΠΑ, που είναι ο μεγαλύτερος εξαγωγέας πετρελαίου και φυσικού αερίου στον κόσμο, μπορεί να είναι πιο προστατευμένες, αλλά προβλέπεται ότι ο πληθωρισμός θα υπερβεί το 4% εντός του έτους. Οι επενδυτές έχουν ρευστοποιήσει αμερικανικά κρατικά ομόλογα σε τέτοιο όγκο που κάποια χρηματοπιστωτικά ιδρύματα της Wall Street αναγκάστηκαν να επιστρέψουν σε παραδοσιακές συναλλαγές από άνθρωπο σε άνθρωπο. Η Κίνα, που διαθέτει τεράστια ενεργειακά αποθέματα, αποτελεί εξαίρεση, καθώς οι αποδόσεις των ομολόγων της παραμένουν σταθερές.

Η κρίση του Ορμούζ αποτελεί τόσο οικονομικό τεστ αντοχής όσο και γεωπολιτική αναμέτρηση. Θα μπορούσε να σημάνει το τέλος της κυριαρχίας του δολαρίου ως παγκόσμιου αποθεματικού νομίσματος και ως καθολικού μέτρου αξίας, ένα καθεστώς που έχει στηρίξει την αμερικανική ηγεμονία για επτά δεκαετίες. Σ’ αυτή την περίοδο, το δολάριο έχει ορίσει την διεθνή τιμή του πετρελαίου (του οποίου το εμπόριο ξεπέρασε το 1 τρισ. δολάρια το 2024) και το μεγαλύτερο μέρος του παγκόσμιου χρέους, που υπερβαίνει τα 100 τρισ. δολάρια. Τα τελευταία χρόνια, οι αυξήσεις τιμών ενέργειας ενίσχυαν το δολάριο, μεταφέροντας πλούτο στις ΗΠΑ και μακριά από χώρες που δεν μπορούσαν να αντέξουν τη ζημιά.

Το Ορμούζ δεν σηματοδοτεί ακόμη το τέλος του υδρογονανθρικού δολαρίου, που πάντα συνδύαζε δύναμη και αστάθεια. Αποκαλύπτει όμως τις δομικές αλλαγές που απαιτούνται για μια μετάβαση ηγεμονίας. Το Ιράν επιτρέπει τη διέλευση πλοίων από «μη εχθρικά» κράτη – με διέλευση έως 2 εκατ. δολάρια, κατά προτίμηση σε γιουάν. Αν ο κόσμος μεταβεί από το υδρογονανθρικό δολάριο στο πετρογιουάν, θα είναι ανάλογο της κρίσης του Σουέζ, που έβαλε τέλος στην κυριαρχία της στερλίνας. Όμως, σε αντίθεση με το 1956, οι χώρες του Παγκόσμιου Νότου έχουν πλέον σημαντική πολιτική επιρροή για να διαμορφώσουν τη νέα παγκόσμια οικονομική τάξη.

Η φθίνουσα πορεία της αμερικανικής ηγεμονίας

Η αμερικανική ηγεμονία είχε ήδη αρχίσει να φθίνει πριν από την κρίση του Ορμούζ. Οι λόγοι είναι πολλαπλοί: η αυξανόμενη δυσαρέσκεια για την κυριαρχία του δολαρίου, η άνοδος της Κίνας ως συστημικού ανταγωνιστή, η προσπάθεια μείωσης της εξάρτησης από ορυκτά καύσιμα και η ενίσχυση της γεωπολιτικής αυτονομίας στον Παγκόσμιο Νότο.

Σημαντικό σημείο καμπής αποτέλεσε η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία πριν από τέσσερα χρόνια. Σε αντίδραση, οι ΗΠΑ συγκρότησαν μεγάλο μπλοκ κρατών για να επιβάλουν κυρώσεις στη Μόσχα. Ο Πούτιν ανταπάντησε περιορίζοντας την ενέργεια προς την Ευρώπη, όπου οι τιμές φυσικού αερίου εκτοξεύτηκαν. Σε απόγνωση, οι ευρωπαίοι ηγέτες επένδυσαν έντονα σε καθαρή ενέργεια και στράφηκαν σε εναλλακτικές πηγές ορυκτών καυσίμων, συμπεριλαμβανομένου του αμερικανικού υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG). 

Μέχρι το 2023, σχεδόν το ήμισυ των εισαγωγών φυσικού αερίου της Ευρώπης προέρχονταν από τις ΗΠΑ, με το αμερικανικό πετρελαϊκό και αεριοποιημένο κλάδο να σημειώνει ρεκόρ κερδών. Οι αυξανόμενοι λογαριασμοί ενέργειας ώθησαν τη Federal Reserve να αυξήσει επανειλημμένα τα επιτόκια για τον περιορισμό του πληθωρισμού, ενισχύοντας παράλληλα τα έσοδα των αμερικανικών τραπεζών. Η ανατίμηση του δολαρίου και οι αυξημένες πληρωμές χρεών προκάλεσαν τη μεγαλύτερη ετήσια πτώση των παγκόσμιων συναλλαγματικών αποθεμάτων σε περισσότερες από δύο δεκαετίες.

Η ενεργειακή κρίση του 2022 απέδειξε την εξαιρετική καταναγκαστική δύναμη του..ιμπεριαλιστικού δολαρίου: οι ΗΠΑ μπόρεσαν να αποκόψουν τη Ρωσία από το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα σχεδόν αμέσως. Τα διδάγματα δεν πέρασαν απαρατήρητα από τον Παγκόσμιο Νότο: αν αυτό μπορούσε να συμβεί στη Ρωσία, θα μπορούσε να συμβεί σε οποιονδήποτε. Η αναζήτηση εναλλακτικών στο δολάριο, που συζητείται από καιρό στις συνόδους BRICS, εντάθηκε. Το κινεζικό Cross-Border Interbank Payment System επεκτάθηκε, ενώ οι διμερείς εμπορικές συμφωνίες σε τοπικά νομίσματα πολλαπλασιάστηκαν. Το μπλοκ BRICS, διευρυμένο το 2024 με την Αίγυπτο, την Αιθιοπία, τη Σαουδική Αραβία, τα ΗΑΕ και το Ιράν, άρχισε να συζητά κοινές υποδομές ανεξάρτητες από συστήματα επικεντρωμένα στο δολάριο όπως το SWIFT. Δεν επρόκειτο για πλήρη αντικατάσταση του δολαρίου, αλλά αποτέλεσαν το περίγραμμα μιας εναλλακτικής χρηματοοικονομικής αρχιτεκτονικής.

Η ρωσική εισβολή, αντιθέτως, ενίσχυσε την αμερικανική κυριαρχία στις αγορές ενέργειας. Οι ΗΠΑ παράγουν ήδη το ένα πέμπτο του παγκόσμιου πετρελαίου και φυσικού αερίου, περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη χώρα. Η Ουάσινγκτον χρησιμοποιεί αυτή τη δύναμη με όλο και πιο αυθαίρετο τρόπο, θολώνοντας τη διαχωριστική γραμμή μεταξύ εμπορικών κινήσεων και οικονομικής καταναγκαστικής πίεσης. Για παράδειγμα, οι αμερικανικές συμβάσεις LNG περιλαμβάνουν ρήτρα ευελιξίας προορισμού, επιτρέποντας τη μεταφορά σε πιο επικερδείς αγορές στην Ευρώπη, οδηγώντας σε σοβαρές ελλείψεις στην Ασία.

Παράλληλα, οι πολιτικές βάσεις της αμερικανικής ηγεμονίας άρχισαν να ραγίζουν. Οι απειλές για εγκατάλειψη του NATO, οι επιθέσεις σε συμμάχους όπως ο Καναδάς και η Δανία και οι αυθαίρετοι δασμοί κατέρριψαν την προσποίηση ότι η Αμερική και το υδρογονανθρικό δολάριο θα μπορούσαν να είναι σταθεροποιητικές δυνάμεις. Αν η ηγεμονία απαιτεί συναίνεση, ο Τραμπ την έχει αντικαταστήσει με καθαρή εκμετάλλευση: Πληρώστε ή πληρώστε το τίμημα.

Ακολουθήστε το energia.gr στο Google News!Παρακολουθήστε τις εξελίξεις με την υπογραφη εγκυρότητας του energia.gr
Απόρρητο