(εδώ: https://kourdistoportocali.com/economy/ey-mytilinaios-gt-i-geopolitiki-den-einai-pleon-thoryvos-sto-paraskinio-tora-diamorfonei-tis-agores-energeias-tis-emporikes-roes-tis-ependytikes-apofaseis-kai-ti-viomichaniki-epiviosi/):
– "Η γεωπολιτική δεν είναι πλέον “θόρυβος στο παρασκήνιο”. Τώρα, διαμορφώνει τις αγορές ενέργειας, τις εμπορικές ροές, τις επενδυτικές αποφάσεις και τη βιομηχανική επιβίωση. "
Η νεκρολογία για τον «θάνατο της γεωπολιτικής» είχε προκύψει τις τελευταίες δεκαετίες σχεδόν σε όλες τις μελέτες της διεθνούς πολιτικής. Ο Francis Fukuyama το 1992 είχε υπονοήσει το τέλος της γεωπολιτικής με εορταστικό τρόπo στο βιβλίο του «The End of History and the Last Man». Μαζί με τον Fukuyama, και άλλοι είχαν υπονοήσει έμμεσα ή άμεσα το θάνατο της γεωπολιτικής με την επικράτηση της παγκοσμιοποίησης και του νεοφιλελευθερισμού. Το Μάρτιο του 2014 ο γράφων αναφέρθηκε στoυς Resource Wars και στην «γεωπολτική-ζόμπι» για να καταδείξει πως ουσιαστικά η γεωπολιτική δεν είχε πεθάνει ποτέ, αλλά ούτε και αναγεννήθηκε ποτέ, καθώς ήταν απέθαντη! Σήμερα διαπιστώνεται η μεγάλη διάψευση… The return of the zombie… το ζούμε μέσα στην καρδιά της Ευρώπης, στην Ουκρανία. Αν πρέπει να μπει ένας τίτλος λοιπόν στη σημερινή περίοδο είναι: Η περίοδος της Μεγάλης Διάψευσης. Ουσιαστικά η γεωπολιτική δεν είχε πεθάνει ποτέ, αλλά ούτε και αναγεννήθηκε ποτέ, καθώς ήταν απέθαντη! Η γεωπολιτική από το 1945 και εντεύθεν απλώς μετάλλασε διαρκώς τη μορφή της. Άλλοτε είχε πιο συγκρουσιακή μορφή (Westbindung), και άλλοτε είχε πιο συνεργατική μορφή (Ostpolitik). Βρισκόμαστε λοιπόν στην περίοδο της νεο-γεωπολιτικής. Η νεο-γεωπολιτική ως όρος δεν υφίσταται. Για ορισμένους αποτελεί νεολογισμό. Φευ! Για τον γράφοντα η νεο-γεωπολιτική αποτελεί την έκφανση/μετεξέλιξη της κλασσικής γεωπολιτικής όπως αυτή διαμορφώνεται από τις νέες προκλήσεις που αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα εν όψει του έτους 2050 λόγω της έντονης πληθυσμιακής αύξησης σε συνδυασμό με την αύξηση της παγκόσμιας ζήτησης σε ολοένα περισσότερους φυσικούς και ορυκτούς πόρους. Σε τι διαφέρει η «νεο-γεωπολιτική» από την κλασική γεωπολιτική; Η γεωπολιτική πηγάζει από την ανάγκη σε πλουτοπαραγωγικές πηγές που είχαν οι παλαιού τύπου κρατικές δυνάμεις και ελίτ: ανάγκες συνυφασμένες με την Ισχύ της καθεστηκυίας τάξης. H «νεο-γεωπολιτική» πηγάζει από την ανάγκη κάλυψης των αναγκών των επιπλέον 3 δισ. κατοίκων που θα έχει ο πλανήτης το 2050. Όταν δημιουργήθηκε ο όρος «γεωπολιτική» οι πλουτοπαραγωγικές πηγές συνδέονταν με την ισχύ της καθεστηκυίας τάξης. Την ισχύ των κρατών-αυτοκρατοριών και των κάθε είδους ελίτ. Σήμερα οι πλουτοπαραγωγικές πηγές συνδέονται με την ισχύ των καταναλωτών. Την ισχύ των gadgets. Των γκατζετάκηδων. Πρόκειται για τη «γεωπολιτική των smartphones» και των ηλεκτρικών πατινιών. Μέχρι και πριν από 100 χρόνια, τότε δηλαδή που πρωτοχρησιμοποιήθηκε ο όρος «γεωπολιτική», λιγότερα από μια ντουζίνα υλικά ήταν σε ευρεία χρήση για την κάλυψη των τότε βασικών ανθρώπινων αναγκών, ήτοι: το ξύλο, το τούβλο, το ασήμι, ο χρυσός, ο χαλκός, ο σίδηρος, και ορισμένα πλαστικά. Αυτά τα λίγα υλικά αρκούσαν για την κάλυψη των βασικών αναγκών. Πάνω σε αυτά τα βασικά υλικά χτίστηκαν οι τότε αποικιοκρατίες και οι πολιτικές ελίτ. Σήμερα, το μικροτσίπ ενός ηλεκτρονικού υπολογιστή περιέχει 60 περίπου διαφορετικά υλικά. Τι θα μπορούσαν να σηματοδοτήσουν όλα αυτά; Ίσως μπαίνουμε σε ένα νέο κύκλο παγκόσμιας ασταθούς πλεύσης με καταληκτική ημερομηνία το έτος 2050, έτος στο οποίο θα σταθεροποιηθεί ο παγκόσμιος πληθυσμός. Το 2014, σε άλλο άρθρο του γράφοντα, αυτός ο νέος κόσμος είχε περιγραφεί με το σχήμα ενός ψαλιδιού (https://www.capital.gr/me-apopsi/2082303/2050-enas-kosmos-se-sxima-psalidiou/). Ας ελπίσουμε το «ψαλίδι» να κλείσει χωρίς περαιτέρω «Ουκρανίες». Είμαστε ακόμη στην αρχή δυστυχώς της μεταβατικής κατάστασης, η οποία δεν ξέρουμε τι θα φέρει. Το 2016, ο γράφων ανέφερε σχτεικά "από το 2006 κυοφορούνταν μεγάλες κοινωνικές, οικονομικές, και πολιτικές αλλαγές. Αυτές οι αλλαγές σήμερα πλέον πραγματοποιούνται και θα φέρουν με τη σειρά τους και επιχειρηματικές αλλαγές. Μία ελίτ φεύγει, μία άλλη θα δημιουργηθεί. Τα κενά πάντα αναπληρούνται από κάτι νέο, διαφορετικό. Ας οπλιστούμε με θάρρος και αισιοδοξία και ας εξασκήσουμε όση διορατικότητα και προσαρμοστικότητα διαθέτουμε για να καλλιεργήσουμε το καινούριο...Το οφείλουμε στα παιδιά μας." Το 2017 ο Fukuyama αναθεώρησε ριζικά την άποψή του για το τέλος της γεωπολιτικής αναγνωρίζοντας την λάθος πρόβλεψή του. Το 2017, ο γράφων στη Διδακτορική του Διατριβή τόλμησε και εισήγαγε τη γεωπολιτική ως επιπλέον πυλώνα (pillar) υποστήριξης αποφάσεων (decision making) για go-no-go κριτήρια για τη βιώσιμη εξόρυξη των Σπάνιων Γαιών. To World Economic Forum έπραξε το ίδιο το 2021 (εδώ: https://www.capital.gr/me-apopsi/3539094/spanies-gaies-kai-i-nea-geopolitiki-pragmatikotita/). Το 2023, το ΔΝΤ διέβλεψε ότι η παγκόσμια οικονομία και οι επενδύσεις πλέον θα πραγματοποιούνται με βάση τη γεωπολιτική ασφάλεια (εδώ: https://www.imerisia.gr/kosmos/diethnis–oikonomia/70205_dnt–allazei–i–pagkosmia–oikonomia–me–basi–ti–geopolitiki–asfaleia).
- "Οι αλυσίδες εφοδιασμού χρησιμοποιούνται ως μοχλός. Η ενέργεια έχει καταστεί στρατηγικό πλεονέκτημα. Και η βιομηχανική ικανότητα γίνεται για άλλη μια φορά κατανοητή ως αυτό που είναι: πηγή ενέργειας.
Το 2017, με αφορμή την τότε επίσκεψη του Γάλλου Προέδρου κ. Μακρόν στην Αθήνα κατατέθηκε από τον γράφοντα πρώτη φορά η πρόταση για δημιουργία διακρατικού συνεταιρισμού σπάνιων γαιών για το χτίσιμο της αλυσίδας αξίας των εν λόγω ορυκτών. ήταν η πρώτη φορά που ακούσθηκε σε Ευρωπαϊκό επίπεδο η φράση "αλυσίδα αξίας" όσο αφορά την αξιοποίηση των κρίσιμων ορυτκών. Πιο συγκεκριμένα ο υπογράφων είχε αναφέρει: "Η αναζήτηση συνεργειών (1+1=3) και η δημιουργία συνεταιρισμών μεταξύ ΕΕ και ΗΠΑ ώστε να δημιουργηθεί αλυσίδα παραγόμενης αξίας (value chain) καθετοποιημένης παραγωγής, κατεργασίας, πώλησης/διακίνησης προϊόντων υψηλής τεχνολογίας με πρώτη ύλη τις Σπάνιες Γαίες είναι αναγκαία συνθήκη για δημιουργία θέσεων εργασίας σε τομείς υψηλής τεχνολογίας. Οι τελικοί χρήστες αυτών των προϊόντων (πχ. μεγάλες πολυεθνικές υψηλής τεχνολογίας) θα μπορούσαν και αυτές να συμμετέχουν σε αυτήν την συνεταιριστική αλυσίδα (value chain). Σε κάθε περίπτωση, η λέξη κλειδί την οποία θα πρέπει να κρατήσουν στο μυαλό τους οι αναγνώστες όσο αφορά το θέμα των Σπάνιων Γαιών σε παγκόσμιο επίπεδο είναι η λέξη "συνεταιρισμός". Όσο αφορά τη φράση του κ. Μυτιληναίου "Η ενέργεια έχει καταστεί στρατηγικό πλεονέκτημα" ας επισημανθούν τα εξής: 1. Ο στόχος της δημιουργίας της Ε.Ε. ήταν το σταμάτημα των συχνών και αιματηρών πολέμων στην Ευρώπη. Για να πραγματοποιηθεί αυτός ο στόχος, το πρώτο και βασικότερο βήμα που έγινε ήταν η πολιτική και οικονομική ένωση μέσω των ορυκτών πόρων/πρώτων υλών, με τη δημιουργία της Ένωσης Άνθρακα και Χάλυβα. Αυτό είναι το “ζουμί” της ευρωπαϊκής υπόθεσης, η ταμπακέρα: Η ειρήνη στην Ευρώπη διατηρείται μόνο μέσω της ασφαλούς προμήθειας φθηνής ενέργειας και ορυκτών πόρων. 2. Το 1955 τα έξι κράτη-μέλη της τότε Ευρωπαϊκής Κοινότητας Άνθρακα και Χάλυβα (ΕΚΑΧ) υιοθέτησαν ένα Ψήφισμα στο τέλος της Διάσκεψης των υπουργών Εξωτερικών των Έξι. Το ψήφισμα των έξι υπουργών Εξωτερικών υποστήριξε τις συνεχείς προσπάθειες για την ίδρυση μιας ενωμένης Ευρώπης, με την ανάπτυξη κοινών θεσμών, τη σταδιακή συγχώνευση των εθνικών οικονομιών, την ίδρυση κοινής αγοράς και τη σταδιακή εναρμόνιση των εθνικών κοινωνικών πολιτικών. Τι ανακοίνωσαν τότε οι Έξι υπουργοί; "Περισσότερη και φθηνότερη ενέργεια που τίθεται στη διάθεση των ευρωπαϊκών οικονομιών αποτελεί θεμελιώδη αναγκαιότητα για την οικονομική πρόοδο. Επομένως, θα πρέπει να ληφθούν όλα τα μέτρα για την ανάπτυξη της ανταλλαγής αερίου (gas) και ηλεκτρικού ρεύματος, προκειμένου να αυξηθεί η κερδοφορία των επενδύσεων και να μειωθεί το κόστος προμηθειών". Πριν από 71 χρόνια λοιπόν, οι τότε υπουργοί Εξωτερικών των κρατών-μελών της Ένωσης Άνθρακα και Χάλυβα αναφέρθηκαν σε μία φράση- “κλειδί”: «Η περισσότερη και φθηνότερη ενέργεια που τίθεται στη διάθεση των ευρωπαϊκών οικονομιών αποτελεί θεμελιώδη αναγκαιότητα για την οικονομική πρόοδο». Συνεπώς, η ενέργεια ποτέ δεν έπαψε να είναι στρατηγικό πλεονέκτημα. Δυστυχώς, μετά από 71 χρόνια, η Ευρώπη βρίσκεται εν μέσω μίας τρομακτικής ενεργειακής κρίσης, η οποία τείνει να μετατραπεί σε ενεργειακή καταστροφή, εν μέσω ενεργειακής φτώχιας και εν μέσω μίας απίστευτης ακρίβειας, σχετιζόμενη με τον σούπερ-πράσινο πληθωρισμό (hyper greenflation), η οποία ίσως προκαλέσει σοβαρή οικονομική ύφεση, αποδυνάμωση της μεσαίας τάξης της Ευρώπης με τεράστιες (γεω)πολιτικές συνέπειες.
- "Πάρτε ως παράδειγμα τις κρίσιμες πρώτες ύλες. Στην Ευρώπη, το “Critical Raw Materials Act” μας δίνει έναν κατάλογο — 34 πρώτες ύλες, 17 από τις οποίες χαρακτηρίζονται στρατηγικές — μαζί με στόχους και διαδικασίες. Αυτό που δεν μας δίνει είναι πραγματική οικονομική υποστήριξη ή στρατηγικά αποθέματα. Το πρόβλημα εντοπίζεται, αλλά δεν διορθώνεται."
Το 2018, ο γράφων σε άρθρο του στο περιοδικό World Economics Journal του Λονδίνου έθεσε τη βάση για την αλλαγή της λίστας των Κρίσιμων Ορυκτών για την Εθνική Ασφάλεια των ΗΠΑ. Πιο συγκεκριμένα, πρότεινε να μην περιλαμβάνονται οι Σπάνιες Γαίες ως ένα ορυκτό αλλά να "σπάσουν" στα επιμέρους 15 ορυκτά. Οι ΗΠΑ το 2021 νομοθέτησαν υπέρ αυτής της πρότασης. Δυστυχώς η ΕΕ επιμένει ακόμη και σήμερα να περιλαμβάνει τις Σπάνιες Γαίες ως μία ομάδα ορυκτών στη λίστα των κρίσιμων ορυκτών. Ο κ. Μυτιληναίος παραδέχθηκε ότι "στις Ηνωμένες Πολιτείες, η προσέγγιση ήταν πολύ διαφορετική. Ανέλυσαν τους κινδύνους εφοδιασμού, αναγνώρισαν τη χειραγώγηση της αγοράς και κατανόησαν τι διακυβεύεται για τη βιομηχανική τους βάση. Και στη συνέχεια ενήργησαν — δεσμεύοντας 12 δισεκατομμύρια δολάρια για τη δημιουργία ενός στρατηγικού αποθέματος ορυκτών, συνδυάζοντας τη δημόσια χρηματοδότηση με την ιδιωτική συμμετοχή, για να εξασφαλίσουν τον εφοδιασμό, να σταθεροποιήσουν τις αγορές και να προστατεύσουν την “downstream” παραγωγή." Σημαντικό: στο ίδιο άρθρο του 2018 στο World Economics Journal ο γράφων είχε αναλύσει τον μηχανισμό χειραγώγησης της αγοράς των Σπάνιων Γαιών από την Κίνα και πρότεινε δύο μηχανισμούς "push pull" όπου η παραγωγή πρώτων υλών (push) ευθυγραμμίζεται με τη ζήτηση τελικών προϊόντων (pull), εξασφαλίζοντας έτσι τη βιώσιμη αξιοποίηση των Σπάνιων Γαιών σε όλη την αλυσίδα αξίας τους (value chain).
* Ο δρ Σωτήρης Καμενόπουλος είναι PhD της Σχολής Μηχανικών Ορυκτών Πόρων του Πολυτεχνείου Κρήτης