Ο διεθνής ανταγωνισμός για την εγκατάσταση μόνιμων βάσεων και τον έλεγχο των φυσικών πόρων της Σελήνης παγιώνεται. Οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Κίνα δεν επιδιώκουν πλέον μόνο την επιστροφή αστροναυτών στην επιφάνειά της, αλλά τη διασφάλιση μακροχρόνιας παρουσίας και πρόσβασης σε περιοχές στρατηγικής αξίας.

Παράλληλα, στον ΟΗΕ εξελίσσεται μια λιγότερο προβεβλημένη, αλλά εξίσου σημαντική αναμέτρηση: ποιος θα καθορίσει τους κανόνες της μελλοντικής σεληνιακής οικονομίας και πώς θα αποτραπεί η αποκλειστική εκμετάλλευση περιοχών στρατηγικής αξίας.

Τον Μάρτιο του 2026, η NASA ανακοίνωσε, στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας Artemis για την επιστροφή αστροναυτών και τη μακροχρόνια ανθρώπινη παρουσία στη Σελήνη, αναθεωρημένο σχέδιο δημιουργίας σεληνιακής βάσης, με σταδιακή ανάπτυξη ρομποτικών αποστολών, ενεργειακών εγκαταστάσεων και υποδομών διαβίωσης. Τον Οκτώβριο παρουσίασε την πρόοδο του ρομποτικού οχήματος VIPER, που προγραμματίζεται να εξερευνήσει το 2027 τους μόνιμα σκιερούς κρατήρες του νότιου πόλου αναζητώντας νερό. Παράλληλα, οι εταιρείες Astrolab και Lunar Outpost αναπτύσσουν οχήματα για τη μετακίνηση αστροναυτών και τη χαρτογράφηση περιοχών μελλοντικής εγκατάστασης. Στις 23 Οκτωβρίου, η NASA ανακοίνωσε επίσης αλλαγές στον σχεδιασμό των σεληνακάτων της SpaceX και της Blue Origin, που θα αξιοποιηθούν στην προσπάθεια για επανδρωμένη προσελήνωση το 2028.

Απέναντι στο αμερικανικό πρόγραμμα Artemis, η Κίνα, σε συνεργασία με τη Ρωσία και άλλες χώρες, προωθεί τον Διεθνή Σεληνιακό Ερευνητικό Σταθμό (ILRS), ενώ προετοιμάζει την πρώτη κινεζική επανδρωμένη προσελήνωση έως το 2030.

Ο ανταγωνισμός αυτών των δύο σχημάτων διεθνούς συνεργασίας επικεντρώνεται – προς το παρόν – στον νότιο πόλο της Σελήνης. Εκεί, μόνιμα σκιεροί κρατήρες διατηρούν πιθανότατα αποθέματα πάγου νερού, που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για ύδρευση, παραγωγή οξυγόνου και καυσίμων. Ωστόσο, οι κατάλληλες τοποθεσίες είναι περιορισμένες και η πραγματική εκμεταλλευσιμότητα των αποθεμάτων παραμένει αβέβαιη.

Όποιος εγκατασταθεί πρώτος μπορεί επομένως να αποκτήσει αποφασιστικό πλεονέκτημα έναντι των άλλων.
Εδώ ανακύπτει το ζήτημα της συμβατότητας των σχεδιασμών αυτών με τη Διεθνή Συνθήκη του Διαστήματος του 1967 (OST), η οποία απαγορεύει την εθνική ιδιοποίηση της Σελήνης και άλλων διαστημικών σωμάτων και κατοχυρώνει την ελεύθερη πρόσβαση σε αυτά όλων των κρατών. Η λογική αυτών των διατάξεων παραπέμπει στην έννοια των κοινών (commons): ελεύθερη χρήση από όλους, χωρίς δικαίωμα εθνικής ιδιοποίησης. Οι ΗΠΑ όμως υποστηρίζουν ότι η απαγόρευση αφορά την κυριαρχία επί του εδάφους και όχι την απόκτηση δικαιωμάτων επί των εξορυσσόμενων πόρων. Αυτή την ερμηνεία υιοθετούν και τα Artemis Accords, στα οποία συμμετέχει και η Ελλάδα.

Μια σημαντική θεσμική εξέλιξη σημειώθηκε στην Επιτροπή του ΟΗΕ για τις Ειρηνικές Χρήσεις του Διαστήματος (COPUOS), όπου τον Σεπτέμβριο φέτος δημοσιοποιήθηκε αναθεωρημένο σχέδιο αρχικών συνιστώμενων αρχών για την αξιοποίηση διαστημικών πόρων. Το σχέδιο επιχειρεί έναν δύσκολο συμβιβασμό. Δέχεται ως βάση συζήτησης ότι η εξόρυξη πόρων δεν συνιστά αυτομάτως απαγορευμένη εθνική ιδιοποίηση, εφόσον πραγματοποιείται σύμφωνα με τη Συνθήκη του 1967. Η διάκριση αφορά την κυριαρχία επί μιας περιοχής και τα δικαιώματα επί των πόρων που αφαιρούνται από αυτήν. Ωστόσο, δεν επιλύει το κρίσιμο ερώτημα: πού τελειώνει το δικαίωμα αξιοποίησης των πόρων και πού αρχίζει η έμμεση ιδιοποίησή τους;

Μια αποστολή που συλλέγει περιορισμένες ποσότητες πάγου χωρίς να εμποδίζει άλλους φορείς διαφέρει ουσιαστικά από μια εταιρεία που εκμεταλλεύεται επί δεκαετίες έναν κρατήρα, αποκλείοντας την πρόσβαση ανταγωνιστών. Στη δεύτερη περίπτωση, κινδυνεύει να δημιουργηθεί στην πράξη ένα καθεστώς αποκλειστικού εδαφικού ελέγχου, χωρίς επίσημη διεκδίκηση κυριαρχίας.

Ιδιαίτερο προβληματισμό προκαλούν επομένως οι «ζώνες ασφαλείας» των Artemis Accords. Παρουσιάζονται ως μέτρα αποφυγής ατυχημάτων και παρεμβολών, με διακηρυγμένο σεβασμό στην ελεύθερη πρόσβαση. Ωστόσο, η παρατεταμένη ή καταχρηστική εφαρμογή τους ενδέχεται να οδηγήσει στον πρακτικό αποκλεισμό άλλων αποστολών από περιοχές υψηλής αξίας.

Το σχέδιο της COPUOS εξετάζει επίσης τη διαφάνεια, την περιβαλλοντική προστασία και την κατανομή των ωφελειών. Όμως οι διατυπώσεις παραμένουν γενικές, χωρίς σαφείς δεσμευτικούς μηχανισμούς ελέγχου ή υποχρεωτική αναδιανομή οικονομικών ωφελειών προς τα κράτη που δεν διαθέτουν διαστημικές υποδομές.

Στις 30 Οκτωβρίου, η Τέταρτη Επιτροπή της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ ενέκρινε σχέδιο ψηφίσματος για τη διεθνή συνεργασία στις ειρηνικές χρήσεις του διαστήματος, επιβεβαιώνοντας τον κεντρικό ρόλο της COPUOS.

Ωστόσο, δεν έχει ακόμα επιτευχθεί συμφωνία επί των αρχών για την εκμετάλλευση των διαστημικών πόρων, τις οποίες η αρμόδια ομάδα εργασίας εξακολουθεί να επεξεργάζεται. Οι γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις δυσχεραίνουν την προσπάθεια διαμόρφωσης κοινών κανόνων.

Κλείνοντας αυτή τη σύντομη επικαιροποίηση του θέματος, αξίζει να θυμηθούμε την ιστορία της ευρωπαϊκής αποικιακής επέκτασης. Στον ανταγωνισμό τους για την ιδιοποίηση του πλούτου νέων περιοχών, οι Ευρωπαίοι χρησιμοποίησαν κάθε διαθέσιμο μέσο: αποικιοκρατική βία, γενοκτονίες και οργανωμένη πειρατεία. Η Σελήνη δεν πρέπει να αποτελέσει το επόμενο πεδίο όπου η τεχνολογική και οικονομική ισχύς θα μεταφραστεί σε προνόμια αποκλειστικής εκμετάλλευσης, τα οποία θα επιβάλουν όσοι καταφέρουν να εγκατασταθούν πρώτοι εκεί, σε βάρος της υπόλοιπης ανθρωπότητας. Αυτό μπορεί να αποτραπεί μόνο με σαφείς, δεσμευτικούς διεθνείς κανόνες και αποτελεσματικούς μηχανισμούς εφαρμογής τους.

 

* Ο Μανώλης Πλειώνης είναι Καθηγητής Αστροφυσικής στο ΑΠΘ, Τέως Πρόεδρος Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, και  Μέλος Πολιτικής Επιτροπής και Τομεάρχης Κλιματικής Κρίσης & Πολιτικής Προστασίας ΕΛ.Α.Σ.

(από την εφημερίδα Η Ναυτεμπορική)

 

Ακολουθήστε το energia.gr στο Google News!Παρακολουθήστε τις εξελίξεις με την υπογραφη εγκυρότητας του energia.gr
Απόρρητο