Η ένταση των αναταράξεων ξυπνά μνήμες από τις πρώτες εβδομάδες μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, τον Φεβρουάριο του 2022. Τότε, ο φόβος απώλειας μεγάλου μέρους της ρωσικής προσφοράς πετρελαίου προκάλεσε ισχυρό σοκ στις αγορές.
Το κυρίως θέμα: Στις 8 Μαρτίου εκείνου του έτους, το Brent πλησίασε τα 128 δολάρια το βαρέλι, ενώ τα συμβόλαια μελλοντικής εκπλήρωσης άγγιξαν ενδοσυνεδριακά τα 140 δολάρια. Ο μέσος όρος της χρονιάς διαμορφώθηκε στα 100,93 δολάρια, από 70,86 δολάρια το 2021.
Η σημερινή κρίση έχει ωστόσο, διαφορετική αφετηρία. Δεν αφορά πρωτίστως στην απομάκρυνση ενός μεγάλου παραγωγού (του μεγαλύτερου) από την αγορά, αλλά την πιθανή παρεμπόδιση της διέλευσης από έναν στρατηγικό θαλάσσιο διάδρομο, μέσω του οποίου διακινείται περίπου το ένα πέμπτο της παγκόσμιας κατανάλωσης πετρελαίου και αντίστοιχο ποσοστό του διεθνούς εμπορίου LNG. Περίπου 20 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου ημερησίως διέρχονται από το Ορμούζ. Επομένως, ακόμη και αν η παραγωγή παραμένει διαθέσιμη, η αδυναμία ασφαλούς και έγκαιρης μεταφοράς της μπορεί να δημιουργήσει συνθήκες έλλειψης και νέες ανατιμήσεις.
Σύμφωνα με το Joint Maritime Information Center (JMIC), στις 25 Οκτωβρίου περίπου 492 πλοία βρίσκονταν συγκεντρωμένα σε αγκυροβόλια γύρω από τα Στενά. Το μέγεθος της συμφόρησης, σε συνδυασμό με την περιορισμένη εμπορική κυκλοφορία, αποτυπώνει τη σοβαρότητα της διαταραχής. Το JMIC χρησιμοποιεί ως ιστορικό σημείο αναφοράς περίπου 138 διελεύσεις ημερησίως, ενώ ανεξάρτητες καταγραφές AIS από την πλατφόρμα hormuz.now έδειξαν μόλις πέντε εμπορικές διελεύσεις στις 28 Οκτωβρίου. Οι μεθοδολογίες διαφέρουν, ωστόσο το συμπέρασμα είναι κοινό: η ναυσιπλοΐα απέχει πολύ από την προ κρίσης κανονικότητα.
Η ακινητοποίηση εκατοντάδων πλοίων δεν συνεπάγεται μόνο καθυστερήσεις. Κάθε ημέρα αναμονής δημιουργεί λειτουργικά έξοδα, ενώ στερεί από τη ναυτιλιακή αγορά διαθέσιμη μεταφορική χωρητικότητα. Το αποτέλεσμα είναι η άσκηση πρόσθετων πιέσεων στους ναύλους, ιδιαίτερα στην αγορά των μεγάλων δεξαμενόπλοιων μεταφοράς αργού.
Σύμφωνα με το Reuters, μέσα στον Οκτώβριο οι ναύλοι για μεταφορές αργού με υπερδεξαμενόπλοια ξεπέρασαν ακόμη και το 1 εκατομμύριο δολάρια ημερησίως. Δεν πρόκειται για ενιαίο κόστος ναύλωσης ή αναμονής όλων των πλοίων, αλλά για χαρακτηριστική ένδειξη του πόσο ακριβή έχει γίνει η εξασφάλιση μεταφορικής χωρητικότητας υπό συνθήκες αυξημένου κινδύνου.
Οι επιθέσεις σε βάρος εμπορικών πλοίων επιτείνουν την αβεβαιότητα. Στις 23 Οκτωβρίου, το διεθνές πρακτορείο μετέδωσε ότι είχαν καταγραφεί 28 επιβεβαιωμένες ή αναφερθείσες επιθέσεις μέσα στον μήνα, σύμφωνα με στοιχεία του Washington Institute for Near East Policy. Παράλληλα, ο Διεθνής Ναυτιλιακός Οργανισμός (IMO) είχε καταγράψει έως τις 27 Οκτωβρίου 121 επιβεβαιωμένα περιστατικά στην ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής από την έναρξη της κρίσης, με 24 επιβεβαιωμένους θανάτους ναυτικών.
Για πλοιοκτήτες, ναυλωτές και ασφαλιστικές εταιρείες, κάθε διέλευση απαιτεί πλέον σύνθετη αξιολόγηση κινδύνου. Ακόμη και αν επιτευχθεί διπλωματική συμφωνία, η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης δεν θα είναι αυτόματη.

(Διακύμανση τιμών Brent από Ιανουάριο 2022. Πηγή: FT.com)
Το Brent διολίσθησε στα περίπου 114,05 δολάρια στις 29 Οκτωβρίου, αλλά μία ημέρα αργότερα, χθες Παρασκευή 30 του μήνα η τιμή αναρριχήθηκε εκ νέου πάνω από τα 117 δολάρια το βαρέλι, σε μια απόδειξη του πόσο ευαίσθητες παραμένουν οι αγορές στις γεωπολιτικές εξελίξεις.
Η εμπειρία του 2022 έδειξε ότι οι τιμές μπορούν να κινηθούν απότομα και προς τις δύο κατευθύνσεις, καθώς τις αρχικές ανησυχίες για την προσφορά διαδέχθηκαν οι φόβοι για επιβράδυνση του ρυθμού ανάπτυξης της οικονομίας, για την αξιοποίηση των στρατηγικών αποθεμάτων και για τη αναδιοργάνωση των εμπορικών ροών.
Σήμερα, η διάρκεια της κρίσης και η δυνατότητα αποκατάστασης των διελεύσεων θα καθορίσουν την πορεία των τιμών. Για τους εισαγωγείς, άλλωστε, το τελικό κόστος δεν εξαρτάται μόνο από την τιμή του πετρελαίου ή του φυσικού αερίου, αλλά και από τους ναύλους, τα ασφάλιστρα, τους χρόνους παράδοσης και τη διαθεσιμότητα πλοίων.
Οι επιπτώσεις επεκτείνονται αναπόφευκτα και πέραν της ενέργεια3. Οι επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν δυσκολίες στον προγραμματισμό των παραδόσεων, αυξημένες ανάγκες αποθεματοποίησης και υψηλότερο κόστος μεταφοράς. Η αναζήτηση εναλλακτικών διαδρομών συνεπάγεται περισσότερες ημέρες ταξιδιού και πρόσθετες επιβαρύνσεις. Πρόκειται για μια αλυσίδα επιπτώσεων που θυμίζει την ενεργειακή κρίση του 2022, όταν οι ανατιμήσεις μεταφέρθηκαν σταδιακά στο κόστος παραγωγής, στις μεταφορές και τελικά στις τιμές των προϊόντων.
Η ελληνική διάσταση
Για την Ελλάδα, η κρίση έχει διπλή διάσταση. Η ισχυρή παρουσία της ελληνόκτητης ναυτιλίας στις διεθνείς μεταφορές ενέργειας δημιουργεί πιθανές ευκαιρίες από την αύξηση των ναύλων, αλλά ταυτόχρονα συνεπάγεται αυξημένους κινδύνους, ασφαλιστικές επιβαρύνσεις και επιχειρησιακές δυσκολίες. Η τελική επίπτωση στην κερδοφορία εξαρτάται από τον τύπο των πλοίων, τους όρους των συμβολαίων και την έκθεση κάθε εταιρείας στην επικίνδυνη περιοχή.
Την ίδια στιγμή, η ελληνική οικονομία είναι εκτεθειμένη στις πιθανές αυξήσεις του κόστους εισαγωγής πετρελαίου και φυσικού αερίου, αλλά και στις επιβαρύνσεις που μπορεί να μεταφερθούν στις εφοδιαστικές αλυσίδες.
Ο επίλογος: Ακόμη και αν υπάρξει τάχιστα αποκλιμάκωση, η επιστροφή στην κανονικότητα δεν θα είναι άμεση. Τα πλοία που παραμένουν στα αγκυροβόλια θα πρέπει να επανενταχθούν στα προγράμματα μεταφοράς, οι ασφαλιστικές εταιρείες να επανεκτιμήσουν τους κινδύνους και οι ναυλωτές να αναπροσαρμόσουν τα συμβόλαιά τους. Το προηγούμενο του 2022 δείχνει ότι η αναδιοργάνωση των ενεργειακών ροών απαιτεί χρόνο, νέες εμπορικές συμφωνίες και εναλλακτικές διαδρομές.
Που σημαίνει ότι μια γεωπολιτική κρίση μπορεί να ξεκινήσει από την αγορά πετρελαίου, αλλά οι συνέπειές της εκτείνονται πολύ πέραν αυτής. Τα 500 πλοία πέριξ του Ορμούζ απεικονίζουν την αβεβαιότητα που διακατέχει την παγκόσμια αγορά. Όσο οι θαλάσσιοι εμπορικοί δρόμοι θα παραμένουν αποκλεισμένοι τόσο θα αυξάνεται ο λογαριασμός στην ενέργεια, στα ναύλα, στην παραγωγή και τελικά στην τσέπη του καταναλωτή.