Την ίδια ώρα, η πίεση για την εκταμίευση 90 δισ. ευρώ έως το τέλος του 2026 εντείνει τους φόβους για παρατυπίες στη διαχείριση των ευρωπαϊκών κονδυλίων. Το ευρωπαϊκό χρέος μπορεί να φτάσει το 1 τρισ. ευρώ έως το τέλος του 2027, ενώ η Ευρωπαϊκή Ένωση εξακολουθεί να μην έχει συμφωνήσει πώς θα αποπληρώσει τα 750 δισ. ευρώ που δανείστηκε για την ανάκαμψη από την πανδημία. Την ίδια ώρα, η ανάγκη να ολοκληρωθούν πληρωμές ύψους 90 δισ. ευρώ έως το τέλος του 2026 δημιουργεί πρόσθετες πιέσεις στους μηχανισμούς ελέγχου, με τον κίνδυνο παρατυπιών και απάτης να βρίσκεται στο επίκεντρο των προειδοποιήσεων του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου.
«Μιλάμε για 1 τρισ. ευρώ έως το τέλος του 2027. Είναι ένα σημαντικό ποσό», επισημαίνει ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου, Τόνι Μέρφι, παρομοιάζοντας την κατάσταση με «χύτρα ταχύτητας».
Η ανησυχία δεν αφορά μόνο το ύψος του χρέους, αλλά κυρίως το κόστος που θα πρέπει να καλυφθεί τα επόμενα χρόνια και τον χώρο που θα απομένει στον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό για άλλες πολιτικές και προτεραιότητες.
Χρέος 738,9 δισ. ευρώ το 2025
Σύμφωνα με την ετήσια έκθεση του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου για τον προϋπολογισμό του 2025, το συνολικό χρέος της ΕΕ ανήλθε σε 738,9 δισ. ευρώ, από περίπου 600 δισ. ευρώ το 2024. Με βάση τις εκτιμήσεις για τον δανεισμό των επόμενων ετών, το ποσό ενδέχεται να προσεγγίσει το 1 τρισ. ευρώ έως το τέλος του 2027.
Η εξέλιξη αυτή δημιουργεί ένα δύσκολο δημοσιονομικό περιβάλλον για την επόμενη επταετία. Στην αρχική πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τον προϋπολογισμό της περιόδου 2028-2034, περίπου το 8% των διαθέσιμων πόρων προβλέπεται να κατευθυνθεί στην αποπληρωμή του χρέους του προγράμματος NextGenerationEU (NGEU).
«Κάποια στιγμή πρέπει να το αποπληρώσεις. Δεν είναι δωρεάν χρήματα. Υπάρχει μερικές φορές η αντίληψη ότι πρόκειται για εικονικό χρήμα. Είναι πραγματικά χρήματα που πρέπει να επιστραφούν», τονίζει ο Μέρφι.Στην επιβάρυνση προστίθενται οι τόκοι. Σύμφωνα με την εκτίμησή του, το κόστος των τόκων που συνδέονται με τις επιχορηγήσεις του NGEU θα μπορούσε να φτάσει τα 93 δισ. ευρώ κατά την περίοδο 2028-2034.
Το πρόγραμμα κοινού δανεισμού συμφωνήθηκε το 2020, με στόχο να στηριχθεί η ευρωπαϊκή οικονομία απέναντι στις συνέπειες της πανδημίας. Η αποπληρωμή του χρέους αναμένεται να εκτείνεται έως το 2058, ωστόσο τα κράτη-μέλη δεν έχουν καταλήξει σε κοινή συμφωνία για τον τρόπο με τον οποίο θα καλυφθεί το κόστος.
Ορισμένες κυβερνήσεις προκρίνουν τη μετακύλιση μέρους του δανεισμού στο μέλλον, αντί της άμεσης αποπληρωμής του. Μια τέτοια επιλογή, ωστόσο, δεν εξαφανίζει την υποχρέωση, αλλά μεταφέρει το βάρος στα επόμενα χρόνια.
«Πώς θα αποπληρώσετε αυτά τα χρήματα;»
Ο Μέρφι επισημαίνει ότι το ζήτημα της αποπληρωμής ήταν γνωστό από την αρχή. Όταν συμφωνήθηκε ο κοινός δανεισμός, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή είχε προτείνει τη δημιουργία νέων ιδίων πόρων, μεταξύ άλλων μέσω εισφοράς σε πολυεθνικές επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται στην ΕΕ.
Τα νέα έσοδα θα συνέβαλλαν στην κάλυψη των τόκων και στην αποπληρωμή του χρέους. Η πρόταση, όμως, δεν προχώρησε.
«Λέγαμε: “Κοιτάξτε, πώς θα αποπληρώσετε αυτά τα χρήματα;”», αναφέρει ο πρόεδρος του Ελεγκτικού Συνεδρίου, θυμίζοντας ότι η Επιτροπή διαμαρτυρόταν για τις επανειλημμένες προειδοποιήσεις τους. «Επιμέναμε στο ζήτημα. Μας έλεγαν ότι υπάρχει αυτή η πρόταση για ίδιους πόρους, μέσω εισφορών. Δεν υλοποιήθηκε ποτέ. Και τώρα βλέπουμε ουσιαστικά το αποτέλεσμα», προσθέτει.
Ο ίδιος διευκρινίζει ότι ο δανεισμός δεν είναι από μόνος του προβληματικός, εφόσον είναι βιώσιμος και υπάρχει σαφής σχεδιασμός για την αποπληρωμή του. Αυτό που θεωρεί απαραίτητο είναι να εξασφαλιστούν σταθερά έσοδα και προβλεψιμότητα, ώστε η εξυπηρέτηση του χρέους να μην εξαρτάται από προσωρινές λύσεις ή από συνεχείς διαπραγματεύσεις. Χωρίς νέες πηγές εσόδων, προειδοποιεί, ο επόμενος ευρωπαϊκός προϋπολογισμός θα αντιμετωπίσει σημαντικό χρηματοδοτικό κενό. Η εξεύρεση νέων πόρων, μεταξύ άλλων μέσω της φορολογίας, αναμένεται έτσι να αποτελέσει ένα από τα δύσκολα ζητήματα των διαπραγματεύσεων για την περίοδο 2028-2034.
Πίεση για πληρωμές 90 δισ. ευρώ έως το τέλος του έτους
Παράλληλα με το πρόβλημα του χρέους, το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο ανησυχεί για τον όγκο των χρημάτων που πρέπει να εκταμιευθούν στο πλαίσιο του NextGenerationEU, το οποίο ολοκληρώνεται το 2026.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή καλείται να επεξεργαστεί και να καταβάλει περίπου 90 δισ. ευρώ έως το τέλος Δεκεμβρίου. Ο Μέρφι χαρακτηρίζει «τρελή» την πίεση που δημιουργεί αυτή η προθεσμία και προειδοποιεί ότι η ανάγκη να ολοκληρωθούν εγκαίρως οι πληρωμές μπορεί να οδηγήσει σε χαλάρωση των κανόνων χρηματοδότησης και λογοδοσίας.
Η ανησυχία είναι ότι, όσο πλησιάζει η καταληκτική ημερομηνία, οι αρμόδιοι φορείς ενδέχεται να δώσουν μεγαλύτερη προτεραιότητα στην ταχύτητα των εκταμιεύσεων παρά στην επαρκή επαλήθευση των όρων και των αποτελεσμάτων των προγραμμάτων.
Τα στοιχεία της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας (EPPO) ενισχύουν αυτούς τους φόβους. Σύμφωνα με τα στοιχεία που επικαλείται το δημοσίευμα, την άνοιξη ο Μηχανισμός Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (RRF), ο οποίος αντιστοιχεί στο 90% του NGEU, συνδεόταν με το 21% των υποθέσεων απάτης που χειρίζονταν οι εισαγγελείς.
Ο Μέρφι εκτιμά ότι το ποσοστό αυτό ενδέχεται να αυξηθεί καθώς διοχετεύονται νέα μεγάλα ποσά.
«Αυτό συμβαίνει πριν ακόμη από το τσουνάμι χρημάτων που εκταμιεύεται τώρα», σημειώνει.
Όπως εξηγεί, η εμπειρία από προηγούμενα προγράμματα δείχνει ότι όταν πλησιάζουν οι προθεσμίες και τα κράτη-μέλη πιέζονται να δαπανήσουν τα διαθέσιμα κονδύλια, αυξάνεται ο κίνδυνος σφαλμάτων και πιθανής απάτης.
Το στοίχημα του επόμενου προϋπολογισμού
Οι προειδοποιήσεις του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου αναδεικνύουν δύο προβλήματα που συνδέονται μεταξύ τους: από τη μία πλευρά, η ΕΕ πρέπει να διαχειριστεί το αυξανόμενο κόστος του κοινού δανεισμού και να αποφασίσει πώς θα τον αποπληρώσει. Από την άλλη, καλείται να ολοκληρώσει ένα μεγάλο πρόγραμμα χρηματοδότησης μέσα σε ασφυκτικά χρονικά περιθώρια, χωρίς να υπονομεύσει τους ελέγχους και τη λογοδοσία.
Η αποπληρωμή του χρέους θα διεκδικεί πλέον μεγαλύτερο μερίδιο από τους διαθέσιμους ευρωπαϊκούς πόρους, την ώρα που η Ένωση θα πρέπει να χρηματοδοτήσει και τις υπόλοιπες πολιτικές της. Χωρίς συμφωνία για νέες πηγές εσόδων, οι επιλογές θα είναι περιορισμένες: είτε θα χρειαστεί να αυξηθούν οι διαθέσιμοι πόροι είτε θα ενταθεί η πίεση σε άλλες δαπάνες.
Για τον Μέρφι, το κρίσιμο ζήτημα είναι να υπάρξει σαφής και αξιόπιστος σχεδιασμός πριν το κόστος του δανεισμού περιορίσει ακόμη περισσότερο τα περιθώρια του προϋπολογισμού. Η πρόκληση δεν είναι μόνο να αποπληρωθούν τα χρήματα που δανείστηκε η ΕΕ, αλλά να γίνει αυτό με τρόπο που να επιτρέπει στην Ένωση να συνεχίσει να χρηματοδοτεί τις προτεραιότητές της, διατηρώντας παράλληλα αποτελεσματικούς ελέγχους στη διαχείριση των κονδυλίων.