Η τοποθέτηση της Κομισιόν έρχεται σε μια συγκυρία κατά την οποία οι δύο χώρες έχουν ήδη αξιοποιήσει σημαντικούς δημοσιονομικούς πόρους από το 2022 για να απορροφήσουν μέρος των αυξήσεων σε ηλεκτρική ενέργεια και καύσιμα. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εκτιμά ότι οι κυβερνήσεις της ΕΕ δαπάνησαν συνολικά 397 δισ. ευρώ για ενεργειακές επιδοτήσεις το 2022, έναντι 213 δισ. το 2021, ενώ το 2023 το ποσό υποχώρησε στα 354 δισ. ευρώ.
Στην Ελλάδα, η κρίση του 2022 αντιμετωπίστηκε με ένα ιδιαίτερα εκτεταμένο πλέγμα παρεμβάσεων: επιδοτήσεις ηλεκτρικού ρεύματος και φυσικού αερίου μέσω του Ταμείου Ενεργειακής Μετάβασης, Power Pass, Fuel Pass, επιδότηση diesel, επίδομα θέρμανσης και ενισχύσεις ευάλωτων νοικοκυριών. Μόνο τον Ιούνιο του 2022 η κυβέρνηση υπολόγιζε σε 7,476 δισ. ευρώ το συνολικό κόστος των τότε μέτρων για την ενεργειακή κρίση και σε 8,441 δισ. ευρώ μαζί με τις πρόσθετες φορολογικές παρεμβάσεις, με το κόστος για τον κρατικό προϋπολογισμό να εκτιμάται στα 3,228 δισ. ευρώ.
Παράλληλα, η Ελλάδα επέλεξε να μεταφέρει μέρος του κόστους της κρίσης από τον κρατικό προϋπολογισμό στα υπερκέρδη της ενεργειακής αγοράς. Εφαρμόστηκε έκτακτη εισφορά 90% στα υπερέσοδα ηλεκτροπαραγωγών για την περίοδο Οκτωβρίου 2021-Ιουνίου 2022, ενώ από τον Ιούλιο του 2022 τέθηκε σε εφαρμογή μηχανισμός ανάκτησης των υπερεσόδων μέσω ανώτατων τιμών ανά τεχνολογία. Η Κομισιόν υπολόγιζε ότι το δημοσιονομικό κόστος των ελληνικών ενεργειακών μέτρων θα έφθανε το 0,9% του ΑΕΠ το 2023, μετά το 4,1% του ΑΕΠ που είχε υπολογιστεί για το 2022.
Η ίδια λογική συνεχίστηκε, με διαφορετική ένταση, τα επόμενα χρόνια και επανέρχεται το 2026. Η κυβέρνηση έχει χρησιμοποιήσει ξανά παρεμβάσεις στα καύσιμα, με Fuel Pass και επιδότηση diesel, ενώ τον Μάιο η Κομισιόν ενέκρινε ελληνικό καθεστώς 405 εκατ. ευρώ για τη μείωση του ενεργειακού κόστους των ενεργοβόρων επιχειρήσεων. Τον Σεπτέμβριο, μάλιστα, παρατάθηκε η έκπτωση στα καύσιμα, ενώ αυξήθηκε προσωρινά η επιδότηση diesel κατά 5 λεπτά το λίτρο.
Ανάλογη, αλλά ακόμη μεγαλύτερης δημοσιονομικής κλίμακας, ήταν η απάντηση των κυβερνήσεων στην Ιταλία. Η Ρώμη χρησιμοποίησε ως εργαλεία άμβλυσης των επιπτώσεων της κρίσης, από το 2022, επιδοτήσεις λογαριασμών, φορολογικές πιστώσεις για ενεργοβόρες επιχειρήσεις, μειώσεις επιβαρύνσεων στους λογαριασμούς ηλεκτρισμού και φυσικού αερίου, μειωμένο ΦΠΑ στο φυσικό αέριο και διεύρυνση των κοινωνικών τιμολογίων. Σύμφωνα με την Κομισιόν, το ακαθάριστο δημοσιονομικό κόστος των ενεργειακών μέτρων στην Ιταλία ανήλθε σε 2,8% του ΑΕΠ το 2022 και προβλεπόταν στο 1,2% το 2023.
Η ιταλική κυβέρνηση επέλεξε παράλληλα, να φορολογήσει τα "έκτακτα" κέρδη των ενεργειακών εταιρειών. Το 2023 επιβλήθηκε εισφορά 50% στα αυξημένα κέρδη ενεργειακών επιχειρήσεων του 2022, με τα εκτιμώμενα έσοδα να ανέρχονται σε περίπου 2,5 δισ. ευρώ.
Η νέα κρίση που ξέσπασε φέτος, επαναφέρει όμως το ίδιο δίλημμα σε ακόμη πιο δύσκολο δημοσιονομικό περιβάλλον. Η Κομισιόν έχει ήδη διευρύνει τη δυνατότητα χρήσης της εθνικής ρήτρας διαφυγής για μέτρα ενεργειακής ασφάλειας, επιτρέποντας προσωρινές αποκλίσεις από τη δημοσιονομική πορεία υπό την προϋπόθεση ότι δεν τίθεται σε κίνδυνο η μεσοπρόθεσμη βιωσιμότητα των δημόσιων οικονομικών.
Η Ελλάδα αξιοποίησε ήδη τη ρήτρα για αμυντικές δαπάνες και στις 17 Σεπτεμβρίου 2026 έλαβε σύσταση για διεύρυνση της εθνικής ρήτρας διαφυγής. Τώρα ο Κυριάκος Μητσοτάκης, με την επιστολή της 30ής Σεπτεμβρίου προς την Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν και τον πρόεδρο του Eurogroup, ζητά να εξευρεθεί «πρόσθετη αναγκαία ευελιξία» ώστε τα κράτη-μέλη να μπορούν να λάβουν νέα μέτρα στήριξης χωρίς να διακυβεύεται η δημοσιονομική βιωσιμότητα.
Στην ίδια κατεύθυνση κινείται η Τζόρτζια Μελόνι. Η Ιταλία θέλει να αξιοποιήσει την ενεργειακή ρήτρα για πρόσθετο δημοσιονομικό χώρο και σχεδιάζει να διαθέσει περίπου 14 δισ. ευρώ σε βάθος τριετίας για την αντιμετώπιση του ενεργειακού κόστους νοικοκυριών και επιχειρήσεων. Παράλληλα, η Ρώμη εξετάζει πρόσθετες παρεμβάσεις στα καύσιμα, ενώ μεγάλες πετρελαϊκές εταιρείες εφαρμόζουν από 1ης Οκτωβρίου προσωρινά ανώτατα όρια τιμών, με την Eni να έχει ανακοινώσει πλαφόν 2,19 ευρώ/λίτρο στο diesel και 1,99 ευρώ στη βενζίνη.
Το πρόβλημα είναι ότι αυτή τη φορά η Ευρώπη δεν ξεκινά από μηδενική βάση. Οι κυβερνήσεις έχουν ήδη χρησιμοποιήσει μεγάλο μέρος των διαθέσιμων εργαλείων και η Κομισιόν ζητά πλέον οι παρεμβάσεις να είναι προσωρινές, στοχευμένες και δημοσιονομικά βιώσιμες, αντί για οριζόντιες επιδοτήσεις που μεταφέρουν διαρκώς το ενεργειακό κόστος στους προϋπολογισμούς. Για το 2026 η Επιτροπή υπολόγιζε ήδη τον Μάιο ότι τα νέα μέτρα αντιμετώπισης του ενεργειακού σοκ στην ΕΕ ανέρχονταν σε 14,5 δισ. ευρώ, ποσό που θα μπορούσε να φθάσει τα 38,6 δισ. εάν παρατείνονταν έως το τέλος του έτους.
Επομένως, το μήνυμα των Βρυξελλών προς Αθήνα και Ρώμη δεν είναι ότι κλείνει η πόρτα στις παρεμβάσεις. Είναι ότι η πόρτα της δημοσιονομικής εξαίρεσης έχει ήδη ανοίξει αρκετά. Από εδώ και πέρα, κάθε νέα διεύρυνση θα πρέπει να δικαιολογείται από την ένταση και τη διάρκεια του ενεργειακού σοκ, να είναι συμβατή με τους νέους δημοσιονομικούς κανόνες και, κυρίως, να συνοδεύεται από πειστική απάντηση στο ερώτημα ποιος θα πληρώσει τον λογαριασμό όταν η κρίση τελειώσει.