Οι δορυφόροι, η στρατιωτικοποίηση, οι ιδιωτικές εταιρείες και ο ανταγωνισμός ΗΠΑ-Κίνας διαμορφώνουν ένα νέο πεδίο ισχύος

Υπάρχει μια παράδοξη εικόνα στη σύγχρονη γεωπολιτική. Την ώρα που οι μεγάλες δυνάμεις επιστρέφουν στη λογική του σκληρού ανταγωνισμού και των εξοπλισμών, ένα σημαντικό μέρος αυτής της αντιπαράθεσης μεταφέρεται σε έναν χώρο που, σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο, δεν μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο εθνικής κυριαρχίας: το Διάστημα.

Για δεκαετίες, η διαστημική δραστηριότητα παρουσιαζόταν ως σύμβολο επιστημονικής προόδου και ανθρώπινης εξερεύνησης. Σήμερα, όμως, το Διάστημα έχει εξελιχθεί σε κρίσιμη υποδομή της ισχύος στη Γη. Οι Ένοπλες Δυνάμεις, οι τηλεπικοινωνίες, η πλοήγηση, η συλλογή πληροφοριών και πολλές οικονομικές δραστηριότητες εξαρτώνται από συστήματα που βρίσκονται εκατοντάδες ή χιλιάδες χιλιόμετρα πάνω από τον πλανήτη.

Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι πλέον ποιος θα φτάσει πρώτος στο Διάστημα. Είναι ποιος θα μπορεί να έχει σταθερή πρόσβαση σε αυτό, να προστατεύει τις υποδομές του και να διατηρεί τις υπηρεσίες του σε συνθήκες κρίσης ή σύγκρουσης.

Η ιστορία του Διαστήματος ήταν εξ αρχής ιστορία ισχύος. Η εκτόξευση του Sputnik από τη Σοβιετική Ένωση το 1957 απέδειξε ότι η Μόσχα διέθετε τεχνολογία πυραύλων ικανή να τοποθετεί αντικείμενα σε τροχιά και ανέδειξε τις στρατηγικές δυνατότητες της σοβιετικής τεχνολογίας. Η αμερικανική απάντηση οδήγησε σε τεράστια κινητοποίηση επιστημονικών και βιομηχανικών πόρων. Η προσελήνωση του Apollo 11 το 1969 υπήρξε επιστημονικός θρίαμβος, αλλά και επίδειξη τεχνολογικής και βιομηχανικής ισχύος.

Σήμερα, όμως, η διαστημική ισχύς δεν κρίνεται από μία εκτόξευση ή ένα ταξίδι στη Σελήνη. Εξαρτάται από ένα ολόκληρο οικοσύστημα: πυραύλους, υποδομές εκτόξευσης, δορυφόρους, επίγεια δίκτυα, λογισμικό, αισθητήρες, δεδομένα και εξειδικευμένο ανθρώπινο δυναμικό.

Η στρατιωτικοποίηση του Διαστήματος δεν σημαίνει ότι επιτρέπεται η τοποθέτηση πυρηνικών ή άλλων όπλων μαζικής καταστροφής σε τροχιά. Η Συνθήκη για το Διάστημα του 1967 απαγορεύει τέτοιες ενέργειες, καθώς και στρατιωτικές εγκαταστάσεις και δοκιμές όπλων στη Σελήνη και σε άλλα ουράνια σώματα. Δεν απαγορεύει, όμως, τη στρατιωτική χρήση του Διαστήματος.

Οι σύγχρονες στρατιωτικές επιχειρήσεις εξαρτώνται όλο και περισσότερο από διαστημικές υπηρεσίες. Η επικοινωνία, η συλλογή πληροφοριών, η πλοήγηση και η παρακολούθηση αντιπάλων συνδέονται με δορυφορικές δυνατότητες που δύσκολα αντικαθίστανται πλήρως από επίγεια συστήματα.

Το Διάστημα αποτελεί έτσι ένα ακόμη κρίσιμο επιχειρησιακό πεδίο, μαζί με την ξηρά, τη θάλασσα, τον αέρα και τον κυβερνοχώρο.

Αυτό δημιουργεί ένα νέο στρατηγικό δίλημμα. Όσο περισσότερο ένας στρατός εξαρτάται από το Διάστημα, τόσο μεγαλύτερη αξία αποκτούν οι δορυφόροι του, αλλά ταυτόχρονα αυξάνεται η ευπάθειά τους. Γι’ αυτό οι μεγάλες δυνάμεις επενδύουν στην προστασία των συστημάτων τους, αλλά και σε δυνατότητες που μπορούν να διαταράξουν τις υπηρεσίες ενός αντιπάλου.

Αντιδορυφορικές τεχνολογίες, ηλεκτρονικές παρεμβολές και κυβερνοεπιθέσεις αποκτούν έτσι αυξανόμενη στρατηγική σημασία. Η προσπάθεια ενός κράτους να προστατεύσει τις διαστημικές του υποδομές μπορεί να οδηγήσει τον αντίπαλο στην ανάπτυξη νέων δυνατοτήτων αντιμετώπισής τους.

Στον νέο ανταγωνισμό, οι Ηνωμένες Πολιτείες διαθέτουν ένα ιδιαίτερα ανεπτυγμένο οικοσύστημα κρατικών και ιδιωτικών διαστημικών δυνατοτήτων, προηγμένες υποδομές εκτόξευσης, ισχυρή βιομηχανική βάση και μεγάλη εμπειρία στη στρατιωτική αξιοποίηση του Διαστήματος.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η σχέση κράτους και ιδιωτικού τομέα. Η αμερικανική διαστημική ισχύς δεν παράγεται μόνο από τη NASA και τις Ένοπλες Δυνάμεις, αλλά και από εταιρείες που δραστηριοποιούνται στις εκτοξεύσεις, στους δορυφόρους, στις επικοινωνίες και στην παρατήρηση της Γης.

Απέναντι βρίσκεται η Κίνα, η οποία αντιμετωπίζει το Διάστημα ως μέρος της προσπάθειας για τεχνολογική και στρατηγική αυτονομία. Το BeiDou, οι δορυφορικές επικοινωνίες, η γεωεπισκόπηση, οι επανδρωμένες αποστολές και η εξερεύνηση της Σελήνης αποτελούν στοιχεία συστηματικής ανάπτυξης αυτόνομων δυνατοτήτων.

Ο ανταγωνισμός Ουάσινγκτον-Πεκίνου στο Διάστημα αποτελεί τμήμα της ευρύτερης αντιπαράθεσης για την τεχνολογική, βιομηχανική και στρατηγική ισχύ του 21ου αιώνα.

Η Ρωσία βρίσκεται σε διαφορετική θέση. Δεν διαθέτει την οικονομική ισχύ των Ηνωμένων Πολιτειών ή της Κίνας, διατηρεί όμως σημαντική τεχνολογική κληρονομιά από το σοβιετικό διαστημικό πρόγραμμα και εξειδικευμένες δυνατότητες με στρατηγική σημασία. Ιδιαίτερη βαρύτητα έχουν οι αντιδιαστημικές δυνατότητες, οι οποίες μπορούν να απειλήσουν διαστημικές υποδομές αντιπάλων. Η περίπτωση της Ρωσίας δείχνει ότι η στρατηγική επαρκώς/επιρροή δεν εξαρτάται αποκλειστικά από το μέγεθος μιας οικονομίας. Εξειδικευμένες τεχνολογικές ικανότητες μπορούν να έχουν μεγάλη στρατηγική αξία, ακόμη και όταν οι διαθέσιμοι πόροι είναι περιορισμένοι.

Μία από τις σημαντικότερες αλλαγές είναι η είσοδος των ιδιωτικών εταιρειών.

Η SpaceX αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η επαναχρησιμοποίηση πυραύλων συνέβαλε στη μείωση του κόστους πρόσβασης στο Διάστημα, ενώ η εταιρεία δημιούργησε τον μεγάλο δορυφορικό αστερισμό Starlink, προσφέροντας υπηρεσίες δορυφορικής συνδεσιμότητας.

Ο πόλεμος στην Ουκρανία ανέδειξε τη γεωπολιτική διάσταση αυτής της εξέλιξης. Οι δορυφορικές επικοινωνίες χρησιμοποιήθηκαν από ουκρανικές στρατιωτικές και κρατικές δομές, καθώς και από κρίσιμες υπηρεσίες, όταν οι επίγειες υποδομές αντιμετώπιζαν προβλήματα.

Αυτό δημιουργεί ένα νέο ερώτημα: ποιος αποφασίζει για μια υποδομή που βρίσκεται σε ιδιωτικά χέρια, αλλά έχει στρατηγική σημασία για ένα κράτος, όταν οι προτεραιότητες ιδιώτη και κυβέρνησης δεν ταυτίζονται;

Η εμπορευματοποίηση του Διαστήματος δημιουργεί έτσι μια νέα μορφή εξάρτησης: η εθνική ασφάλεια μπορεί να συνδέεται με υποδομές που δεν βρίσκονται αποκλειστικά υπό κρατικό έλεγχο.

Το κρίσιμο στοιχείο της επόμενης φάσης δεν θα είναι μόνο πόσους δορυφόρους διαθέτει ένα κράτος, αλλά πόσο ανθεκτικό είναι το σύστημά του.

Ένα κράτος πρέπει να μπορεί να συνεχίσει να λειτουργεί ακόμη και αν ορισμένοι δορυφόροι καταστραφούν ή τεθούν εκτός λειτουργίας. Αυτό εξηγεί την τάση προς μεγαλύτερους δορυφορικούς αστερισμούς και την ενσωμάτωση κρατικών και ιδιωτικών υποδομών.

Ένας μεμονωμένος δορυφόρος αποτελεί ευάλωτο στόχο. Ένα πολυπληθές και διασυνδεδεμένο δίκτυο είναι δυσκολότερο να εξουδετερωθεί. Η διαστημική ισχύς μετατρέπεται έτσι από αγώνα επίδειξης σε αγώνα αντοχής.

Για την Ευρώπη, το ζήτημα συνδέεται άμεσα με τη στρατηγική αυτονομία. Η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει σημαντικές δυνατότητες μέσω του Galileo και του Copernicus, ενώ επιδιώκει να ενισχύσει την ασφαλή δορυφορική συνδεσιμότητα μέσω του IRIS.

Η ευρωπαϊκή στρατηγική πρέπει πλέον να περιλαμβάνει και το Διάστημα, με στόχο ένα αυτόνομο και ανθεκτικό ευρωπαϊκό οικοσύστημα.

Για την Ελλάδα, το ζήτημα έχει επίσης γεωπολιτικό ενδιαφέρον. Η θέση της Ανατολικής Μεσογείου, η ασφάλεια των θαλάσσιων οδών, η επιτήρηση μεγάλων περιοχών, η διαχείριση φυσικών καταστροφών και η προστασία κρίσιμων υποδομών δημιουργούν ανάγκες για αξιόπιστες διαστημικές υπηρεσίες.

Η Ελλάδα δεν χρειάζεται να ανταγωνιστεί τις ΗΠΑ ή την Κίνα στον αριθμό των δορυφόρων. Μπορεί να επενδύσει σε τεχνογνωσία, ανθρώπινο δυναμικό, έρευνα, διαστημική βιομηχανία και συμμετοχή σε ευρωπαϊκά προγράμματα. Η διαστημική πολιτική μπορεί έτσι να συνδεθεί με την εθνική ασφάλεια, την τεχνολογική εξέλιξη και τη βιομηχανική ανάπτυξη.

Ενώ η Γη εξαρτάται όλο και περισσότερο από τους δορυφόρους, οι μεγάλες δυνάμεις κοιτάζουν ήδη προς τη Σελήνη. Η επιστροφή σε αυτήν έχει επιστημονική διάσταση, αλλά μπορεί να αποκτήσει και οικονομική και γεωπολιτική σημασία.

Η δημιουργία μόνιμων υποδομών, η πρόσβαση σε συγκεκριμένες περιοχές και η πιθανή αξιοποίηση σεληνιακών πόρων θα μπορούσαν στο μέλλον να αποκτήσουν στρατηγική αξία. Είναι πρόωρο να μιλάμε για «διαστημικές αποικίες», αν και ήδη υφίστανται διαμορφωμένα προγράμματα για συνεχή ανθρώπινη παρουσία στη Σελήνη ή για πόλεμο για τους πόρους της. Δεν είναι όμως πρόωρο να συζητούμε ποιοι κανόνες θα διέπουν τον ανταγωνισμό.

Για αιώνες, η γεωπολιτική βασίστηκε στην κατοχή εδαφών, θαλασσών και φυσικών πόρων. Ο 20ός αιώνας πρόσθεσε την αεροπορική ισχύ και τα πυρηνικά όπλα. Ο 21ος αιώνας προσθέτει τη γεωπολιτική των δικτύων.

Το Διάστημα δεν είναι πλέον ένας ουδέτερος χώρος ανάμεσα στα κράτη. Είναι μέρος της κρίσιμης υποδομής πάνω στην οποία στηρίζεται η οικονομική, τεχνολογική και στρατιωτική ισχύς.

Το μεγάλο ερώτημα δεν είναι ποιος θα «κατακτήσει» το Διάστημα. Είναι ποιος θα μπορεί να παραμείνει εκεί, να χρησιμοποιεί τις υποδομές του και να εξασφαλίζει ότι η πρόσβαση σε αυτές δεν θα εξαρτάται από τη βούληση ενός αντιπάλου – ή ακόμη και ενός ιδιώτη.

(από  την εφημερίδα   «ΕΣΤΙΑ»)

 

Ακολουθήστε το energia.gr στο Google News!Παρακολουθήστε τις εξελίξεις με την υπογραφη εγκυρότητας του energia.gr
Απόρρητο