τη συνεργασία με τους Γάλλους και προχώρησε σε συγκεκριμένες διεκδικήσεις: Απαίτηση για αδειοδότηση, πρόταση για συνδιαχείριση - προωθώντας κατ’ αυτόν τον τρόπο την ιδέα του «συντονισμού» και της συνδιαχείρισης στην Ανατολική Μεσόγειο- και γεωπολιτική πίεση ευρύτερα.
Η επαναλαμβανόμενη αυτή απαίτηση δεν αποτελεί μια απλή διαδικαστική ή τεχνική ένσταση. Είναι πλέον καταφανές ότι εντάσσεται σε μια συνεπή στρατηγική: τη σταδιακή μετατροπή του Τουρκολιβυκού Μνημονίου από μονομερή γεωπολιτική διεκδίκηση σε φαινομενικά κανονική άσκηση κρατικής δικαιοδοσίας.
Σε τμήμα της περιοχής από την οποία προβλέπεται να διέλθει το καλώδιο, η Ελλάς ασκεί κυριαρχικά δικαιώματα βάσει της Συμφωνίας μερικής οριοθετήσεως ΑΟΖ Ελλάδας–Αιγύπτου του 2020. Η Τουρκία, αντιθέτως, θεωρεί την ίδια θαλάσσια περιοχή τμήμα της δικής της υφαλοκρηπίδας, επικαλούμενη το φερόμενο ως «Τουρκολιβυκό Μνημόνιο». Ένα κείμενο το οποίο παραγνωρίζει πλήρως την ύπαρξη και τα δικαιώματα των ελληνικών νησιών και δεν μπορεί να παράγει έννομα αποτελέσματα εις βάρος της Ελλάδας, η οποία δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος.
Εδώ, όμως, απαιτείται μία κρίσιμη νομική διευκρίνιση. Στην υφαλοκρηπίδα το παράκτιο κράτος δεν ασκεί πλήρη κυριαρχία, όπως στην αιγιαλίτιδα ζώνη. Διαθέτει αποκλειστικά κυριαρχικά δικαιώματα συγκεκριμένου σκοπού: για την έρευνα και την εκμετάλλευση των φυσικών πόρων του βυθού και του υπεδάφους. Δεν διαθέτει, επομένως, μια γενική εξουσία απαγορεύσεως κάθε δραστηριότητος τρίτων κρατών.
Το άρθρο 79 της Συμβάσεως των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS) είναι σαφές: όλα τα κράτη δικαιούνται να ποντίζουν υποβρύχια καλώδια και αγωγούς στην υφαλοκρηπίδα. Το παράκτιο κράτος δεν μπορεί, κατ’ αρχήν, να εμποδίσει την πόντιση ή τη συντήρησή τους, διατηρώντας μόνο το δικαίωμα λήψεως εύλογων μέτρων για την έρευνα και εκμετάλλευση των φυσικών του πόρων και, ειδικώς για τους αγωγούς, για την πρόληψη της ρυπάνσεως.
Ακόμη σημαντικότερη είναι η διάκριση μεταξύ καλωδίων και αγωγών. Η χάραξη της διαδρομής ενός αγωγού στην υφαλοκρηπίδα υπόκειται στη συναίνεση του παράκτιου κράτους. Η Σύμβαση, όμως, δεν επιβάλλει αντίστοιχη συναίνεση για τη χάραξη και την πόντιση ενός διερχόμενου υποβρύχιου καλωδίου. Είναι σαφώς διακριτές από την μία η τεχνική ενημέρωση και ο αναγκαίος συντονισμός για την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας ή την προστασία υφιστάμενων εγκαταστάσεων και από την άλλη η αίτηση «αδείας», η οποία προϋποθέτει αναγνώριση αρμοδιότητας.
Διαφορετικό ζήτημα μπορεί να αποτελέσουν ορισμένες έρευνες του βυθού που προηγούνται της ποντίσεως, αναλόγως του χαρακτήρα, της μεθόδου και του σκοπού τους. Ούτε όμως αυτή η τεχνική και νομική συζήτηση επιτρέπει στην Τουρκία να εμφανίζεται αυτομάτως ως το αρμόδιο παράκτιο κράτος σε περιοχές που έχει μονομερώς εντάξει στους χάρτες της «Γαλάζιας Πατρίδας».
Ακριβώς εδώ βρίσκεται η παγίδα της τουρκικής απαιτήσεως. Η Άγκυρα δεν ενδιαφέρεται μόνο να ενημερωθεί για τις εργασίες. Επιδιώκει να καταγραφεί ότι ένα ξένο πλοίο, ένας ευρωπαϊκός φορέας ή ακόμη και η ίδια η Ελλάς αιτήθηκε την έγκρισή της. Μια τέτοια πράξη θα μπορούσε να προβληθεί πολιτικά ως έμμεση αποδοχή του ισχυρισμού ότι η Τουρκία ασκεί δικαιοδοσία στη συγκεκριμένη περιοχή.
Η αποδοχή μιας τουρκικής αδείας δεν θα ισοδυναμούσε αυτομάτως, από αυστηρά νομική άποψη, με αναγνώριση του Τουρκολιβυκού Μνημονίου. Θα δημιουργούσε, όμως, ένα εξαιρετικά αρνητικό πολιτικό και διοικητικό προηγούμενο. Η Τουρκία θα μπορούσε να το εντάξει σε μια ακολουθία πραγματικών ενεργειών — αντι-NAVTEX, παρουσία πολεμικών πλοίων, παρεμπόδιση ερευνητικών εργασιών, απαίτηση αδειοδοτήσεως— ώστε να εμφανίζει τις διεκδικήσεις της ως εμπεδωμένη πρακτική.
Αυτή είναι άλλωστε η ευρύτερη μέθοδος της Άγκυρας: δεν αρκείται στη διατύπωση διεκδικήσεων. Επιχειρεί να τις συνοδεύσει με χάρτες, διοικητικές πράξεις, θαλάσσια πάρκα, αδειοδοτήσεις, επιτήρηση και επιχειρησιακή παρουσία. Με άλλα λόγια, επιδιώκει να μετατρέψει τη «Γαλάζια Πατρίδα» από πολιτικό δόγμα σε συνεκτικό σύστημα ασκήσεως δικαιοδοσίας.
Η ελληνική απάντηση, επομένως, δεν πρέπει να περιορισθεί στη διαβεβαίωση ότι το έργο θα πραγματοποιηθεί «στον κατάλληλο χρόνο». Πρέπει να είναι νομικώς ευκρινής και επιχειρησιακώς συνεπής: για την πόντιση διερχόμενου καλωδίου δεν αναγνωρίζεται γενικό δικαίωμα προηγούμενης τουρκικής εγκρίσεως. Κάθε αναγκαία ενημέρωση πρέπει να γίνεται με ρητή επιφύλαξη ελληνικών δικαιωμάτων και χωρίς διατύπωση που θα μπορούσε να ερμηνευθεί ως αίτημα αδείας.
Διότι το πραγματικό διακύβευμα δεν είναι μόνον αν θα ποντισθεί ένα καλώδιο και μάλιστα ευρύτερης Ευρωπαϊκής σημασίας (Έργο Κοινού Ενδιαφέροντος της Ευρωπαϊκής Ένωσης — PCI) το οποίο μακροπροθέσμως μπορεί – υπό όρους- να ωφελήσει και την ίδια την Τουρκία. Το πραγματικό διακύβευμα είναι το ποιός εμφανίζεται ότι αποφασίζει, ποιος αδειοδοτεί και τελικώς ποιος ασκεί δικαιοδοσία στην Ανατολική Μεσόγειο. Στο πεδίο αυτό, ακόμη και μία λέξη - η λέξη «άδεια» ! - μπορεί να αποκτήσει βάρος πολύ μεγαλύτερο από ένα κρίσιμο για την ενεργειακή ασφάλεια, υποβρύχιο καλώδιο.
*Η Στέλλα Κυβέλου είναι καθηγήτρια Θαλάσσιου Χωροταξικού Σχεδιασμού στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και εμπειρογνώμων της ΕΕ για τον ΘΧΣ στην Ανατολική Μεσόγειο.
(από την εφημερίδα «ΕΣΤΙΑ»)