«Την τελευταία δεκαετία παρατηρούμε ότι ο κίνδυνος ξηρασίας εξαπλώνεται όλο και περισσότερο προς τον βορρά», δηλώνει η Gisela Elsner, ειδικός σε θέματα περιβάλλοντος, κλιματικής αλλαγής και πολιτικής βιωσιμότητας στο Ίδρυμα Konrad Adenauer.
Η Elsner, η οποία παρακολουθεί εδώ και χρόνια τα μέτρα που λαμβάνει η Ευρωπαϊκή Ένωση για τη διαχείριση των υδάτων, προσθέτει:
«Εκτός από την Κεντρική και τη Δυτική Ευρώπη, και οι χώρες της Νοτιοανατολικής Ευρώπης βρίσκονται όλο και περισσότερο αντιμέτωπες με κινδύνους εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής».
Δορυφορικές εικόνες από τον Αύγουστο δείχνουν ότι σε περιοχές που φτάνουν μέχρι τη Δανία και τη Σουηδία καταγράφονται επίπεδα ακραίας ξηρασίας, τα οποία συνήθως συναντώνται σε περιοχές της Αφρικής, όπως το Σαχέλ.
Οι επιπτώσεις είναι πλέον πολύ έντονες για να αγνοηθούν. Στον Ρήνο και τον Δούναβη, δύο από τους μεγαλύτερους ποταμούς της ηπείρου, η στάθμη του νερού έχει υποχωρήσει σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα, προκαλώντας προβλήματα στις μεταφορές μέσω των εσωτερικών πλωτών οδών.
Από τη Γερμανία έως την Ουκρανία, οι αγρότες αναφέρουν ότι οι σοδειές τους είναι χαμηλότερες από το κανονικό. Σε περιοχές από το Ηνωμένο Βασίλειο έως την Ελβετία και τη Γερμανία έχουν επίσης ανακοινωθεί περιορισμοί στη χρήση νερού από τα νοικοκυριά.
Οι ειδικοί εκτιμούν ότι, λόγω της επίδρασης του καιρικού φαινομένου El Niño, το 2027 ενδέχεται να είναι ακόμη θερμότερο και ξηρότερο.
Η Elsner προειδοποιεί ότι η Ευρώπη πρέπει να προσαρμοστεί σε αυτή την πραγματικότητα:
«Πρέπει να καθορίσουμε προτεραιότητες και να χρησιμοποιούμε αποτελεσματικά τους υδάτινους πόρους μας».
Τι μπορούν, λοιπόν, να κάνουν οι ευρωπαϊκές χώρες; Πού και πόσο νερό χρησιμοποιεί η Ευρώπη;
Τα νοικοκυριά ευθύνονται για σχετικά μικρό μέρος της συνολικής κατανάλωσης νερού. Ανάλογα με τη χώρα, κάθε άτομο χρησιμοποιεί κατά μέσο όρο από 50 έως 300 λίτρα νερού την ημέρα. Η ποσότητα αυτή αντιστοιχεί σε λιγότερο από το 20% της συνολικής κατανάλωσης νερού.
Τα δύο τρίτα περίπου της συνολικής κατανάλωσης νερού στην Ευρώπη κατευθύνονται στη γεωργία, κυρίως για άρδευση, αλλά και στην ψύξη πυρηνικών και θερμοηλεκτρικών μονάδων που λειτουργούν με ορυκτά καύσιμα.
Σε χώρες όπως η Ελλάδα, η Ισπανία και η Τουρκία, οι οποίες είναι ήδη ιδιαίτερα ευάλωτες στην ξηρασία, το μεγαλύτερο μέρος της άντλησης περίπου 2.000 λίτρων νερού ανά άτομο την ημέρα χρησιμοποιείται για τη γεωργία.
Στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, όπως η Βουλγαρία και η Ουγγαρία, αλλά και σε χώρες όπως η Ολλανδία και η Εσθονία, αντλούνται από 1.000 έως 2.000 λίτρα νερού ανά άτομο ημερησίως. Εκεί, το μεγαλύτερο μέρος του νερού χρησιμοποιείται για την ψύξη των ηλεκτροπαραγωγικών μονάδων.
Από πού μπορούν να προκύψουν οι μεγαλύτερες εξοικονομήσεις;
«Δεν υπάρχει μία και μοναδική λύση που να μπορεί να αντιμετωπίσει αυτό το πρόβλημα. Χρειάζεται ένα σύνολο μέτρων», λέει η Elsner.
Και οι λύσεις υπάρχουν.
Σύμφωνα με πρόσφατη έκθεση του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος (ΕΟΠ), οι χώρες της ΕΕ θα μπορούσαν, εφαρμόζοντας στοχευμένα μέτρα, να εξοικονομούν από 10% έως 40% νερό ετησίως.
Η μετάβαση σε καθαρές μορφές ενέργειας θα μπορούσε να κάνει μεγάλη διαφορά τόσο στις χώρες της Δυτικής όσο και της Ανατολικής Ευρώπης. Η παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας μέσω πυρηνικής ενέργειας, αλλά και μέσω της καύσης πετρελαίου, φυσικού αερίου και άνθρακα, δεν συμβάλλει μόνο στην υπερθέρμανση του πλανήτη, αλλά απαιτεί επίσης τεράστιες ποσότητες νερού.
Αντίθετα, η αιολική και η ηλιακή ενέργεια δεν έχουν αντίστοιχες ανάγκες σε νερό.
Οι ΑΠΕ βοηθούν στην εξοικονόμηση νερού
Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας αντικαθιστούν σταδιακά τα ορυκτά καύσιμα. Δεν αποτελούν πλέον μόνο τις φθηνότερες μορφές παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας, αλλά μπορούν επίσης να βοηθήσουν τις χώρες να εξοικονομήσουν νερό.
Τα τελευταία είκοσι χρόνια η Ευρώπη έχει μειώσει τη χρήση νερού κατά περίπου ένα τέταρτο. Ο βασικός λόγος είναι η μείωση της ποσότητας νερού που απαιτείται για την ψύξη των ηλεκτροπαραγωγικών μονάδων.
Σε χώρες όπως η Γαλλία, η Ισπανία και η Σουηδία, οι πυρηνικοί σταθμοί εξακολουθούν να χρειάζονται νερό για την ψύξη τους. Ωστόσο, το περιθώριο εξοικονόμησης είναι πολύ μεγάλο.
Ο ΕΟΠ εκτιμά ότι, με την επέκταση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και τη βελτίωση των συστημάτων ψύξης, θα μπορούσε να επιτευχθεί επιπλέον σημαντική εξοικονόμηση νερού της τάξης του 45% έως 95% στις χώρες της ΕΕ. Αυτό αντιστοιχεί σε εκατοντάδες λίτρα ανά άτομο και ανά ημέρα.
Η αιολική ενέργεια συγκαταλέγεται στις επιλογές που συμβάλλουν στην εξοικονόμηση νερού, καθώς περιορίζει σημαντικά τις ανάγκες σε νερό για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας.
Καλύτερα συστήματα άρδευσης
Στη Νότια Ευρώπη η γεωργία αποτελεί έναν από τους μεγαλύτερους καταναλωτές νερού. Η έκθεση του ΕΟΠ περιλαμβάνει διάφορες προτάσεις για τον συγκεκριμένο τομέα.
Για παράδειγμα, προτείνεται η αντικατάσταση των ανοιχτών αρδευτικών καναλιών με κλειστά συστήματα αγωγών, ώστε να περιορίζεται η εξάτμιση του νερού κατά τις θερμές περιόδους.
Συνιστάται επίσης η μετάβαση από την επιφανειακή άρδευση σε συστήματα καταιονισμού ή στάγδην άρδευσης, καθώς και, όπου είναι δυνατόν, η καλλιέργεια φυτών που απαιτούν λιγότερο νερό.
Απώλειες στα δίκτυα ύδρευσης
Σύμφωνα με την EurEau, την ευρωπαϊκή ένωση που εκπροσωπεί τους εθνικούς φορείς ύδρευσης, περίπου ένα στα τέσσερα λίτρα νερού που περνά από τους αγωγούς των δημόσιων δικτύων δεν φτάνει ποτέ στον προορισμό του, εξαιτίας διαρροών ή εξάτμισης.
Στη Ρουμανία και την Ιταλία το ποσοστό αυτό ξεπερνά το 40%.
Σύμφωνα με την έκθεση του ΕΟΠ, ο περιορισμός αυτών των απωλειών αποτελεί τη μεγαλύτερη πηγή δυνητικής εξοικονόμησης νερού στον τομέα της υδροδότησης.
Όταν το πόσιμο νερό φτάσει στα νοικοκυριά και τις επιχειρήσεις, τότε αποκτούν σημασία και οι ατομικές συμπεριφορές.
Η έκθεση του ΕΟΠ περιλαμβάνει πολλές προτάσεις για την καθημερινή ζωή: από καζανάκια τουαλετών και αποδοτικά πλυντήρια ρούχων και πιάτων έως τη συλλογή βρόχινου νερού.
Ωστόσο, ακόμη και αν όλοι οι κάτοικοι της ΕΕ εφάρμοζαν όλα αυτά τα μέτρα, η ημερήσια κατανάλωση νερού ανά άτομο στα νοικοκυριά θα μειωνόταν μόλις κατά 10% έως 40%.
Ο Αλέξανδρος Ψωμάς, ειδικός στη διαχείριση υδάτων και ένας από τους συγγραφείς της έκθεσης του ΕΟΠ, επισημαίνει ότι οι πολίτες μπορούν να συμβάλουν στην εξοικονόμηση νερού και μέσω συνειδητών καταναλωτικών επιλογών, λαμβάνοντας υπόψη το υδατικό αποτύπωμα των προϊόντων που αγοράζουν ή καταναλώνουν:
«Οι πολίτες μπορούν επίσης να ασκήσουν πίεση ώστε οι κυβερνήσεις μας να λογοδοτούν περισσότερο για τις ενεργειακές πολιτικές τους και τις επιπτώσεις που αυτές έχουν στο νερό».
Τι μαθήματα μπορεί να αντλήσει η Ευρώπη;
Η ξηρασία και οι καύσωνες δεν αποτελούν πρόβλημα που αφορά μόνο την Ευρώπη. Πολλές περιοχές του κόσμου πλήττονται πολύ σοβαρότερα από την κλιματική κρίση.
Σύμφωνα με στοιχεία των Ηνωμένων Εθνών, περιοχές της Βόρειας Αφρικής, της Μέσης Ανατολής και της Ασίας αντιμετωπίζουν εδώ και πολύ καιρό πολύ σοβαρότερη λειψυδρία.
Αυτό σημαίνει επίσης ότι η Ευρώπη μπορεί να συνεργαστεί με τον υπόλοιπο κόσμο και να αντλήσει διδάγματα σχετικά με την προσαρμογή σε περιορισμένους υδάτινους πόρους.
Η Gisela Elsner αναφέρει ως παράδειγμα μια γερμανική εταιρεία παραγωγής μικροτσίπ στη Σαξονία, η οποία πρόσφατα έλαβε υποστήριξη από τη Σιγκαπούρη σχετικά με τον τρόπο επαναχρησιμοποίησης των λυμάτων για την ψύξη των εργοστασίων της:
«Μπορούμε οπωσδήποτε να μάθουμε από χώρες που διαθέτουν ήδη γνώσεις και τεχνολογία, τις οποίες μπορούμε να εφαρμόσουμε και εδώ».
Αυξάνεται η ευαισθητοποίηση
Η Elsner και ο Ψωμάς διαπιστώνουν ότι τα τελευταία χρόνια έχει αυξηθεί η ευαισθητοποίηση τόσο στην πολιτική όσο και στην κοινή γνώμη:
«Μέχρι το 2022 δεν υπήρχε στην ΕΕ κάποια αξιοσημείωτη ομάδα εργασίας για θέματα λειψυδρίας και ξηρασίας. Σήμερα, πρόκειται για μία από τις ομάδες εργασίας με τη μεγαλύτερη συμμετοχή. Το ενδιαφέρον και η ανησυχία για το ζήτημα αυξάνονται».
Ο Ψωμάς ζητά να διεξάγεται περισσότερη δημόσια συζήτηση για τις στρατηγικές διαχείρισης των υδάτων, ιδιαίτερα πριν από τις εκλογές:
«Όταν μειώνεται το νερό σε μια χώρα, αυτό επηρεάζει τους πάντες. Θα ήθελα οι πολιτικοί να συζητούν ποιες λύσεις θέλουν να εφαρμόσουν, ώστε οι χώρες τους να είναι περισσότερο ανθεκτικές απέναντι στη λειψυδρία σε 10 ή 20 χρόνια από σήμερα».