εμπορίας δικαιωμάτων εκπομπών που επεκτείνει την τιμολόγηση του διοξειδίου του άνθρακα σε τομείςπου μέχρι σήμερα δεν καλύπτονταν από το υφιστάμενο ευρωπαϊκό σύστημα, κυρίως στις οδικές μεταφορές και στη θέρμανση των κτιρίων.
Η εφαρμογή του συστήματος θα γίνει πλήρως από το 2028, ενώ οι προμηθευτές καυσίμων θα είναι εκείνοι που θα πρέπει να αγοράζουν δικαιώματα για τις εκπομπές CO₂ που συνδέονται με τα καύσιμα που διαθέτουν στην αγορά.
Το θέμα πήρε έντονη πολιτική διάσταση στη Γαλλία μετά τις δηλώσεις του Jordan Bardella, προέδρου του γαλλικού Εθνικού Συναγερμού (RN), ο οποίος υποστήριξε ότι το ευρωπαϊκό σύστημα τιμολόγησης του άνθρακα μπορεί να προσθέσει έως και 15 λεπτά του ευρώ ανά λίτρο στη βενζίνη ή το ντίζελ. Ο ίδιος επέκρινε τους ευρωβουλευτές του κεντρώου και αριστερού χώρου που στήριξαν το σχετικό πλαίσιο, υποστηρίζοντας ότι, ενώ οι τιμές των καυσίμων βρίσκονται σε υψηλά επίπεδα, ψήφισαν υπέρ του ETS2. Ωστόσο, η πρόσφατη ψηφοφορία στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο αφορούσε τον περιορισμό της τιμής του άνθρακα και όχι τη δημιουργία του ίδιου του συστήματος.
Τι είναι το ETS2
Το ETS2 είναι το δεύτερο ευρωπαϊκό Σύστημα Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών.
Αποτελεί ξεχωριστό σύστημα από το υφιστάμενο EU ETS, το οποίο καλύπτει εδώ και χρόνια μεγάλες βιομηχανικές εγκαταστάσεις, την ηλεκτροπαραγωγή και άλλους τομείς. Το νέο σύστημα αφορά τις εκπομπές από την καύση καυσίμων σε οδικές μεταφορές και κτίρια, ενώ καλύπτει και πρόσθετους μικρότερους τομείς που δεν υπάγονται στο υφιστάμενο ETS. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναφέρει ότι το ETS2 είναι σχεδιασμένο ώστε οι εκπομπές στους συγκεκριμένους τομείς να μειωθούν κατά 42% έως το 2030 σε σύγκριση με τα επίπεδα του 2005. Η βασική ιδέα είναι η τιμολόγηση των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα.
Με άλλα λόγια, η κατανάλωση ορυκτών καυσίμων αποκτά ένα πρόσθετο οικονομικό κόστος που συνδέεται με τις εκπομπές CO₂. Στόχος είναι το κόστος αυτό να λειτουργήσει ως κίνητρο για νοικοκυριά και επιχειρήσεις ώστε να στραφούν σταδιακά σε καθαρότερες λύσεις, όπως τα ηλεκτρικά αυτοκίνητα, τα μέσα μαζικής μεταφοράς και οι ηλεκτρικές αντλίες θερμότητας.
Ποιος αγοράζει τα δικαιώματα
Εδώ βρίσκεται μία από τις σημαντικότερες λεπτομέρειες του συστήματος.
Το ETS2 δεν σημαίνει ότι κάθε οδηγός ή κάθε νοικοκυριό θα αγοράζει απευθείας δικαιώματα άνθρακα.
Το σύστημα λειτουργεί «στην ανάντη» της αλυσίδας: υπόχρεοι είναι οι προμηθευτές καυσίμων και όχι οι τελικοί καταναλωτές.
Οι εταιρείες που διαθέτουν καύσιμα στην αγορά θα πρέπει να παρακολουθούν και να δηλώνουν τις σχετικές εκπομπές και να παραδίδουν επαρκή δικαιώματα ώστε να καλύπτουν τις εκπομπές που αντιστοιχούν στα καύσιμα που διαθέτουν. Τα δικαιώματα αυτά αγοράζονται μέσω δημοπρασιών.
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι ο καταναλωτής δεν επηρεάζεται.
Το κόστος των δικαιωμάτων μπορεί να μετακυλιστεί στην αλυσίδα τιμολόγησης και να φτάσει τελικά στην τιμή που πληρώνει ο οδηγός στην αντλία ή το νοικοκυριό για τη θέρμανσή του. Γι' αυτό το ETS2 συνδέεται πλέον άμεσα με τη συζήτηση για τη βενζίνη, το ντίζελ και τα καύσιμα θέρμανσης.
Πώς λειτουργεί η αγορά άνθρακα
Το ETS2 είναι ένα σύστημα «cap and trade», δηλαδή ένα σύστημα ανώτατου ορίου εκπομπών και εμπορίας δικαιωμάτων.
Η ΕΕ καθορίζει συνολικό όριο στις εκπομπές που καλύπτονται από το σύστημα. Τα δικαιώματα δημοπρατούνται και το συνολικό διαθέσιμο απόθεμα μειώνεται σταδιακά, καθώς η Ευρώπη επιδιώκει τη μείωση των εκπομπών.
Κάθε δικαίωμα αντιστοιχεί σε έναν τόνο CO₂ και, μετά τη δημοπράτησή του, μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο εμπορίας. Η τιμή του διαμορφώνεται από την προσφορά και τη ζήτηση. Όσο υψηλότερη είναι η τιμή του δικαιώματος άνθρακα, τόσο μεγαλύτερο είναι το κόστος που συνδέεται με τις εκπομπές από τα καύσιμα.
Και αυτό είναι που μπορεί τελικά να επηρεάσει τις τιμές που πληρώνουν οι καταναλωτές.
Υπάρχει «φρένο» στην τιμή του άνθρακα
Η ΕΕ έχει προβλέψει μηχανισμό ασφαλείας, ώστε μια απότομη άνοδος της τιμής του άνθρακα να μην οδηγήσει σε ξαφνικό σοκ για τα νοικοκυριά.
Εάν η τιμή του άνθρακα ξεπεράσει τα 45 ευρώ ανά τόνο CO₂, με βάση τις τιμές του 2020, ενεργοποιείται μηχανισμός ασφαλείας που μπορεί να διοχετεύσει επιπλέον δικαιώματα στην αγορά.
Το επίπεδο των 45 ευρώ αντιστοιχεί, στις τιμές του 2020, περίπου σε 10 λεπτά του ευρώ ανά λίτρο βενζίνης και 12 λεπτά ανά λίτρο ντίζελ.
Το κρίσιμο σημείο είναι ότι το σύστημα είναι συνδεδεμένο με τον πληθωρισμό.
Έτσι, καθώς το όριο προσαρμόζεται στις μεταβολές των τιμών, η αντίστοιχη επίπτωση το 2028 μπορεί να είναι υψηλότερη. Για τον λόγο αυτό, η αναφορά του Bardella σε πιθανή επιβάρυνση έως 15 λεπτά ανά λίτρο δεν είναι εξωπραγματική.
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι η βενζίνη θα αυξηθεί αυτομάτως κατά 15 λεπτά το λίτρο.
Πρόκειται για πιθανή επίπτωση που εξαρτάται από την τιμή των δικαιωμάτων άνθρακα και από το κατά πόσο το κόστος αυτό θα μετακυλιστεί στις τελικές τιμές των καυσίμων.
Γιατί η Γαλλία αντιδρά τόσο έντονα
Το θέμα έχει ιδιαίτερη πολιτική ευαισθησία στη Γαλλία. Το 2018, η επιβολή «πράσινης» επιβάρυνσης στο ντίζελ από την κυβέρνηση Μακρόν πυροδότησε τις κινητοποιήσεις των «Κίτρινων Γιλέκων», οι οποίες εξελίχθηκαν σε μία από τις σημαντικότερες κοινωνικές και πολιτικές κρίσεις της προεδρίας του.
Οκτώ χρόνια αργότερα, οι υψηλές τιμές των καυσίμων εξακολουθούν να προκαλούν κοινωνικές εντάσεις. Τον Σεπτέμβριο του 2026 σημειώθηκαν νέες κινητοποιήσεις, μεταξύ άλλων με αποκλεισμό αποθήκης καυσίμων στη νότια Γαλλία.
Μέσα σε αυτό το κλίμα, ο Bardella, ο οποίος ηγείται σήμερα της ομάδας Patriots for Europe στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, κάλεσε τους Γάλλους ψηφοφόρους να τιμωρήσουν στις προεδρικές εκλογές του 2027 όσους υποστηρίζουν το ETS2.
Το θέμα είναι ιδιαίτερα ευαίσθητο επειδή η συζήτηση για την τιμή των καυσίμων συνδέεται άμεσα με το κόστος ζωής.
Τι ψήφισε πραγματικά το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο
Η ψηφοφορία στην οποία αναφέρθηκε ο Bardella δεν αφορούσε τη δημιουργία του ETS2.
Το ETS2 είχε ήδη υιοθετηθεί το 2023. Η πρόσφατη ψηφοφορία αφορούσε τον μηχανισμό περιορισμού της τιμής του άνθρακα και τις ασφαλιστικές δικλίδες που έχουν σχεδιαστεί ώστε να αποφευχθεί μια απότομη αύξηση του κόστους για τα νοικοκυριά.
Η διαφορά δεν είναι απλώς τεχνική. Ο Bardella παρουσίασε την ψηφοφορία ως απόφαση των κεντρώων και αριστερών ευρωβουλευτών να αυξήσουν την τιμή της βενζίνης. Στην πραγματικότητα, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ψήφισε για ένα μηχανισμό που αποσκοπεί ακριβώς στον περιορισμό του κινδύνου μιας απότομης αύξησης της τιμής του άνθρακα.
Ακόμη περισσότερο, το σύστημα βρίσκεται στο τραπέζι εδώ και τρία χρόνια. Όταν το ETS2 συμφωνήθηκε το 2023, ο Bardella είχε ψηφίσει κατά.
Το ίδιο είχε κάνει και το ριζοσπαστικό αριστερό στρατόπεδο του Jean-Luc Mélenchon.
Αντίθετα, υπέρ είχαν ψηφίσει οι Φιλελεύθεροι του Renew, όπου ανήκουν οι Γάλλοι πολιτικοί σύμμαχοι του Μακρόν, καθώς και οι Σοσιαλιστές και Δημοκράτες (S&D) και το Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα (ΕΛΚ). Είναι επομένως παραπλανητικό να παρουσιάζεται η πρόσφατη ψηφοφορία ως η στιγμή κατά την οποία το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο αποφάσισε να αυξήσει την τιμή των καυσίμων.
Η επανεξέταση του ETS2
Υπάρχει ακόμη μία παράμετρος της πρόσφατης συμφωνίας που ανέδειξε η Τσέχα συντηρητική ευρωβουλευτής Danuše Nerudová, η οποία είχε την ευθύνη της διαπραγμάτευσης για τη συγκεκριμένη μεταρρύθμιση.
Η Nerudová δήλωσε ότι μέρος της συμφωνίας που διαπραγματεύτηκε προβλέπει ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα πρέπει να επανεξετάσει συνολικά το ETS2 και να αξιολογήσει τη λειτουργία του το επόμενο έτος.
Όπως ανέφερε, το σημείο αυτό επιβεβαιώθηκε και από τον αρμόδιο Επίτροπο στην Ολομέλεια.
Με βάση αυτή την τοποθέτηση, η Nerudová υποστήριξε ότι ο Bardella ψήφισε επίσης κατά αυτής της πτυχής της συμφωνίας.
Γιατί μετατέθηκε το ETS2 για το 2028
Το ETS2 είχε αρχικά προγραμματιστεί να τεθεί σε ισχύ το 2027. Η εφαρμογή του μετατέθηκε κατά ένα έτος, ακριβώς λόγω των ανησυχιών ότι η νέα τιμολόγηση του άνθρακα θα προκαλούσε πολιτικές και κοινωνικές αντιδράσεις. Ο στόχος του συστήματος είναι να ενθαρρύνει νοικοκυριά και επιχειρήσεις να στραφούν σε καθαρότερες λύσεις: ηλεκτρικά αυτοκίνητα και δημόσιες μεταφορές αντί για οχήματα που καταναλώνουν ορυκτά καύσιμα, αλλά και ηλεκτρικές αντλίες θερμότητας αντί για λέβητες φυσικού αερίου. Η ενίσχυση του μηχανισμού συγκράτησης της τιμής του άνθρακα στην πρόσφατη ψηφοφορία αποτελεί, επομένως, ακόμη ένα μέτρο που συνδέεται με την προσπάθεια να περιοριστεί η κοινωνική αντίδραση.
Το άλλο μισό της εξίσωσης: 86,7 δισ. ευρώ
Υπάρχει όμως και ένα δεύτερο σκέλος της ευρωπαϊκής πολιτικής, το οποίο δεν βρίσκεται πάντα στο επίκεντρο της συζήτησης για την τιμή των καυσίμων.
Παράλληλα με το ETS2 δημιουργήθηκε το Κοινωνικό Ταμείο για το Κλίμα (Social Climate Fund – SCF).
Στόχος του είναι να περιορίσει τις κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις της τιμολόγησης του άνθρακα, ιδιαίτερα για τα πιο ευάλωτα νοικοκυριά και τις πολύ μικρές επιχειρήσεις που πλήττονται περισσότερο από το αυξημένο ενεργειακό και μεταφορικό κόστος.
Το Ταμείο αναμένεται να διαθέσει τουλάχιστον 86,7 δισ. ευρώ κατά την περίοδο 2026-2032, συμπεριλαμβανομένης της εθνικής συγχρηματοδότησης των κρατών-μελών.
Οι πόροι μπορούν να χρησιμοποιηθούν για ενεργειακή αναβάθμιση και ανακαίνιση κτιρίων, καθαρότερη θέρμανση και ψύξη, ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, καθαρότερες μεταφορές και πρόσβαση σε αυτοκίνητα χαμηλών ή μηδενικών εκπομπών.
Προβλέπεται επίσης η δυνατότητα προσωρινής άμεσης εισοδηματικής στήριξης για όσους πλήττονται περισσότερο από την αύξηση του κόστους.
Ο Bardella δεν αναφέρθηκε σε αυτό το σκέλος της ευρωπαϊκής πολιτικής όταν μίλησε για την επίπτωση του ETS2 στο κόστος των καυσίμων.
Το πραγματικό διακύβευμα
Η αντιπαράθεση γύρω από τα 15 λεπτά στη βενζίνη είναι στην πραγματικότητα μέρος μιας πολύ μεγαλύτερης συζήτησης για το κόστος της πράσινης μετάβασης.
Το ETS2 αποτελεί εργαλείο της ευρωπαϊκής πολιτικής για τη μείωση των εκπομπών στους τομείς των μεταφορών και των κτιρίων.
Η λογική του είναι να δώσει οικονομική αξία στις εκπομπές CO₂ και, μέσω αυτού του κόστους, να ενθαρρύνει την αλλαγή συμπεριφοράς και την υιοθέτηση καθαρότερων τεχνολογιών. Το πολιτικό ζήτημα, όμως, είναι πόσο γρήγορα και με ποιο κόστος θα γίνει αυτή η μετάβαση.
Και κυρίως, ποιος θα πληρώσει το κόστος. Η συζήτηση αποκτά ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα στη Γαλλία, καθώς οι τιμές της ενέργειας, οι οποίες έχουν αυξηθεί σημαντικά υπό την επίδραση των γεωπολιτικών εξελίξεων, μεταξύ άλλων του πολέμου στην Ουκρανία και των εξελίξεων στον Περσικό Κόλπο, επιστρέφουν στο επίκεντρο της πολιτικής αντιπαράθεσης.
Ο Bardella επιχειρεί να αξιοποιήσει ακριβώς αυτή τη συγκυρία για να επαναφέρει στο προσκήνιο το ζήτημα του κόστους ζωής, ενόψει των γαλλικών προεδρικών εκλογών του 2027.
Έτσι, πίσω από τη συζήτηση για τα 15 λεπτά στη βενζίνη βρίσκεται ένα πολύ ευρύτερο ερώτημα: πόσο θα κοστίσει η απανθρακοποίηση της ευρωπαϊκής οικονομίας στους καταναλωτές και κατά πόσο οι μηχανισμοί που έχει δημιουργήσει η ΕΕ μπορούν να περιορίσουν τις κοινωνικές συνέπειες της μετάβασης.