Η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται μπροστά σε μια περίοδο κατά την οποία οι εξωτερικές πιέσεις και οι εσωτερικές της δυσκολίες συγκλίνουν. Η συζήτηση για την Ουκρανία, η προσπάθεια ενίσχυσης της ευρωπαϊκής αμυντικής και βιομηχανικής βάσης η μεταναστευτική πίεση, αλλά και η πρωτοφανής πρόταση για μια νέα σχέση με τον Καναδά δεν αποτελούν μεμονωμένα επεισόδια. Συνδέονται με ένα ευρύτερο ερώτημα: ποιος θα είναι ο ρόλος της Ευρώπης σε ένα διεθνές σύστημα όπου οι παλιές ισορροπίες μεταβάλλονται και η σχέση με την Ουάσιγκτον γίνεται περισσότερο σύνθετη;
Η πρόταση της Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν να ανοίξει ο δρόμος ώστε ο Καναδάς να γίνει ο πρώτος «συνδεδεμένος εταίρος» της ΕΕ είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα.
Η ιδέα ξεπερνά την παραδοσιακή εμπορική συνεργασία και φιλοδοξεί να επεκτείνει τη σχέση σε άμυνα, τεχνολογία, ενέργεια, κρίσιμες πρώτες ύλες, τεχνητή νοημοσύνη, κυβερνοασφάλεια και την Αρκτική. Η ίδια η Κομισιόν την εντάσσει σε μια ευρύτερη «Alliance for the Future», πάνω από την ήδη υπάρχουσα συμφωνία CETA.
Η κίνηση έχει ιδιαίτερη σημασία ακριβώς επειδή δεν υπάρχει μέχρι σήμερα θεσμοθετημένη κατηγορία «συνδεδεμένου μέλους» στην ΕΕ.
Το τι ακριβώς θα σημαίνει στην πράξη παραμένει ασαφές και θα πρέπει να αποσαφηνιστεί πολιτικά και θεσμικά. Ωστόσο, η ίδια η πρόταση δείχνει την αναζήτηση νέων μορφών συνεργασίας πέρα από το κλασικό δίλημμα «πλήρης ένταξη ή απλή εμπορική συμφωνία».
Η αντίδραση του Ντόναλντ Τραμπ ανέδειξε αμέσως τη γεωπολιτική διάσταση της πρωτοβουλίας. Ο Αμερικανός πρόεδρος χαρακτήρισε την ιδέα «γελοία» και προειδοποίησε ότι, εάν θεωρήσει την κίνηση εχθρική, θα μπορούσε να επιβάλει «πολύ βαρείς δασμούς» ή ακόμη και να περιορίσει το εμπόριο με την Ευρώπη. Έτσι, μια πρόταση που παρουσιάστηκε από τις Βρυξέλλες ως προσπάθεια ενίσχυσης των σχέσεων μεταξύ δύο εταίρων μετατράπηκε αμέσως σε ακόμη ένα τεστ για τα όρια της ευρωπαϊκής στρατηγικής αυτονομίας.
Η στρατηγική αυτονομία και το αμερικανικό όριο
Το ίδιο δίλημμα εμφανίζεται και στην οικονομία και την άμυνα. Η συζήτηση για το «Buy European» εκφράζει την προσπάθεια της ΕΕ να χρησιμοποιήσει τη δύναμη της ενιαίας αγοράς και τις δημόσιες επενδύσεις για να ενισχύσει την ευρωπαϊκή βιομηχανική βάση και να περιορίσει εξαρτήσεις από τρίτες χώρες.
Το ευρωπαϊκό Ταμείο
Ανταγωνιστικότητας, ύψους περίπου 400 δισ. ευρώ. Σύμφωνα με έγγραφο που επικαλείται το Euractiv, η Ουάσιγκτον έχει προειδοποιήσει ότι εάν οι κανόνες ευνοούν ευρωπαϊκούς προμηθευτές, μπορεί να υπάρξουν επιπτώσεις στην πρόσβαση ευρωπαϊκών αμυντικών εταιρειών σε αμερικανικές κρατικές συμβάσεις.
Εδώ βρίσκεται μια από τις βασικές αντιφάσεις της σημερινής Ευρώπης. Η ΕΕ θέλει να ενισχύσει την παραγωγική και αμυντική της αυτονομία, αλλά ταυτόχρονα εξακολουθεί να στηρίζεται σε σημαντικό βαθμό στις ΗΠΑ για την ασφάλεια, την άμυνα και κρίσιμες τεχνολογίες. Η ενίσχυση της ευρωπαϊκής βιομηχανίας δεν σημαίνει αυτομάτως απομάκρυνση από τη διατλαντική σχέση· όμως δημιουργεί αναπόφευκτα ερωτήματα για το πόση εξάρτηση είναι διατεθειμένη να διατηρήσει η Ευρώπη.
Η Ουκρανία ως δοκιμασία
Η Ουκρανία βρίσκεται στην καρδιά αυτής της συζήτησης. Η ευρωπαϊκή στήριξη προς το Κίεβο έχει εξελιχθεί σε βασικό στοιχείο της εξωτερικής πολιτικής και της πολιτικής ασφάλειας της ΕΕ, αλλά ταυτόχρονα αναδεικνύει τα όρια της ευρωπαϊκής ισχύος.
Σε αυτό το σημείο άσκησε κριτική ο Γάλλος ευρωβουλευτής Ραφαέλ Γκλικσμάν στην ομιλία της φον ντερ Λάιεν για την κατάσταση της Ένωσης. Μιλώντας στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, υποστήριξε ότι οι αναφορές στην Ουκρανία ήταν περισσότερο «σύμβολα» παρά συγκεκριμένες νέες πρωτοβουλίες, ενώ συνέδεσε την ανάγκη στήριξης της Ουκρανίας με την ευρύτερη ευρωπαϊκή βιομηχανική και τεχνολογική πολιτική.
Το ζήτημα, επομένως, δεν είναι μόνο πόσο θα συνεχίσει η Ευρώπη να στηρίζει την Ουκρανία. Είναι και το εάν η κρίση αυτή μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης για τη δημιουργία μιας ισχυρότερης ευρωπαϊκής αμυντικής και βιομηχανικής βάσης.
Η πίεση μεγαλώνει
Την ίδια στιγμή, η Ευρώπη αντιμετωπίζει ένα δεύτερο μέτωπο: τις εσωτερικές πολιτικές πιέσεις. Η μετανάστευση αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα.
Η κρίση στη Θέουτα ανέδειξε εκ νέου τις διαφωνίες μεταξύ των κρατών-μελών και των πολιτικών ομάδων για τη διαχείριση των μεταναστευτικών ροών και για το ποια πρέπει να είναι η ευρωπαϊκή απάντηση. Η Κομισιόν έχει θέσει στο τραπέζι την ενίσχυση της συνεργασίας με χώρες προέλευσης και διέλευσης, την επιτάχυνση των επιστροφών, την καταπολέμηση των δικτύων διακίνησης και την ενίσχυση των εξωτερικών συνόρων.
Παράλληλα, έχει προγραμματιστεί στρατηγική συζήτηση για τη μετανάστευση στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Οκτωβρίου.
Η μετανάστευση, επομένως, δεν είναι πλέον μόνο ζήτημα διαχείρισης συνόρων. Έχει μετατραπεί σε έναν από τους βασικούς παράγοντες που επηρεάζουν τις πολιτικές ισορροπίες στο εσωτερικό των κρατών-μελών και, κατ’ επέκταση, την ίδια τη δυνατότητα της ΕΕ να διαμορφώνει κοινές πολιτικές.
Οι διαφορετικές αντιδράσεις των ευρωπαϊκών πρωτευουσών, από τη Γαλλία και τη Γερμανία έως την Ισπανία και τη Ρουμανία, δείχνουν ότι οι κυβερνήσεις καλούνται ταυτόχρονα να απαντήσουν σε οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές πιέσεις στο εσωτερικό τους και στις αυξανόμενες απαιτήσεις του διεθνούς περιβάλλοντος.
Η εικόνα που διαμορφώνεται είναι, επομένως, αρκετά διαφορετική από εκείνη μιας Ευρώπης που απλώς αντιδρά στις εξελίξεις. Οι Βρυξέλλες επιχειρούν να αναζητήσουν νέα εργαλεία: νέες μορφές σχέσεων με εταίρους όπως ο Καναδάς, ισχυρότερη ευρωπαϊκή παραγωγική και αμυντική βάση, μεγαλύτερη στρατηγική αυτονομία και κοινή αντιμετώπιση προκλήσεων όπως η Ουκρανία και η μετανάστευση.
Το πρόβλημα είναι ότι όλες αυτές οι προσπάθειες συναντούν ταυτόχρονα τα όρια της ίδιας της Ένωσης: τις διαφορετικές εθνικές προτεραιότητες, τις πολιτικές αντιπαραθέσεις στο εσωτερικό της, την οικονομική εξάρτηση από διεθνείς εταίρους και, κυρίως, το δύσκολο ερώτημα της σχέσης της με τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Η πρόταση για τον Καναδά, η συζήτηση για το «Buy European», η Ουκρανία και η μεταναστευτική κρίση είναι διαφορετικές όψεις του ίδιου προβλήματος. Η Ευρώπη αναζητά μεγαλύτερο γεωπολιτικό βάρος και μεγαλύτερη δυνατότητα να καθορίζει η ίδια τις στρατηγικές της επιλογές.
Το ερώτημα πλέον είναι εάν μπορεί να το πετύχει χωρίς να διαρρήξει τη διατλαντική σχέση και χωρίς οι εσωτερικές της αντιθέσεις να περιορίσουν την ικανότητά της να λειτουργεί ως ενιαία δύναμη.