Με τον όρο «γεωγραφική αυτολογοκρισία» επιθυμούμε να τονίσουμε πολύ καθαρά την ιδέα ότι ο σχεδιασμός αυτός δεν πρέπει, από φόβο πολιτικών ή διπλωματικών αντιδράσεων, να αποφεύγει εκ των προτέρων χώρους στους οποίους η Ελλάδα θεωρεί ότι διαθέτει δικαιώματα ή έννομα συμφέροντα.
Μετά το πρώτο Θαλάσσιο Χωροταξικό Σχέδιο («Πλαίσιο», κατά την νομοθετική ορολογία του ν. 4546/2018, με την οποία όμως διαφωνούμε, και για τον λόγο αυτόν χρησιμοποιούμε την διεθνή και ευρωπαϊκή ορολογία) του Βορείου Αιγαίου, το οποίο, αν και ολοκληρωμένο, δεν έχει δημοσιοποιηθεί εισέτι, ακολουθούν εκείνα τα οποία καλύπτουν το Κεντρικό και Νότιο Αιγαίο, την Κρήτη και τις δυτικές ελληνικές θάλασσες του Ιονίου.
Οι μελετητές τους δεν καλούνται απλώς να αποτυπώσουν σε χάρτες την ενέργεια, την ναυσιπλοΐα, τον τουρισμό, την αλιεία ή τις υδατοκαλλιέργειες. Καλούνται να οργανώσουν τον θαλάσσιο χώρο μέσα σε συνθήκες εντεινόμενου γεωπολιτικού ανταγωνισμού, κλιματικής κρίσεως, ενεργειακής μεταβάσεως και αυξανόμενων σωρευτικών πιέσεων επί των θαλασσίων οικοσυστημάτων. Αυτό απαιτεί μια βασική παραδοχή: ο Θαλάσσιος Χωροταξικός Σχεδιασμός δεν είναι μια γεωπολιτικά ουδέτερη τεχνική διαδικασία.
Ασφαλώς, δεν οριοθετεί θαλάσσιες ζώνες, δεν δημιουργεί κυριαρχικά δικαιώματα και δεν υποκαθιστά την διπλωματία ή το Διεθνές Δίκαιο. Οφείλει, όμως, να οργανώνει με ορθότητα, σαφήνεια και στρατηγική τον χώρο μέσα στον οποίο η χώρα ασκεί την κυριαρχία, τα κυριαρχικά δικαιώματα και τις αρμοδιότητές της. Η ενδεχόμενη αποσιώπηση του νομικού καθεστώτος μιάς περιοχής δεν καθιστά το σχέδιο ουδέτερο. Το καθιστά επικινδύνως ελλιπές.
Το πρώτο, επομένως, μεταξύ αυτών που οφείλουν να αποφύγουν οι μελετητές είναι η γεωγραφική αυτολογοκρισία. Κάθε σχέδιο χρειάζεται σαφή και ευανάγνωστη χαρτογραφική αρχιτεκτονική: αιγιαλίτιδα ζώνη, ανακηρυγμένη ή οριοθετημένη ΑΟΖ ή υφαλοκρηπίδα, διεθνείς συμφωνίες, επίσημες ελληνικές θέσεις εν αναμονή οριοθετήσεως, θαλάσσιες προστατευόμενες περιοχές, υποθαλάσσια καλώδια και αγωγοί, διάδρομοι ναυσιπλοΐας, αδειοδοτημένες και σχεδιαζόμενες δραστηριότητες.
Όπου υφίστανται εκκρεμείς οριοθετήσεις, μπορούν και πρέπει να χρησιμοποιηθούν ρήτρες μη προδικασμού. Η νομική επιφύλαξη, όμως, δεν πρέπει να μετατρέπεται σε χαρτογραφική «σιωπή».
Απαιτείται συγχρόνως νομική ακρίβεια. Διαφέρει σαφώς η κυριαρχία στην αιγιαλίτιδα ζώνη σε σχέση με τα κυριαρχικά δικαιώματα στις ΑΟΖ και η ειδική δικαιοδοσία στην υφαλοκρηπίδα (επί υπεδάφους και βυθού). Τα νησιά δικαιούνται θαλασσίων ζωνών, σύμφωνα με το άρθρο 121 της Συμβάσεως των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS). Οι μικρές και ακατοίκητες νησίδες δεν πρέπει ούτε να υπερφορτίζονται με νομικούς ισχυρισμούς οι οποίοι δεν τεκμηριώνονται ούτε, όμως, να εμφανίζονται ως «κενός» χώρος άναρχων επενδυτικών πρωτοβουλιών. Αποτελούν στοιχεία της οικολογικής συνδεσιμότητας, της παράκτιας και υποβρύχιας πολιτιστικής κληρονομιάς, της αλιείας και της χωρικής συνοχής του ελληνικού αρχιπελάγους. Απαιτούν ιδιαίτερο στρατηγικό χωρικό σχεδιασμό, με στόχο την ανάπτυξης της γαλάζιας οικονομίας.
Η δυσχερέστερη άσκηση θα είναι, αναμφίβολα, το σχέδιο του Κεντρικού και Νοτίου Αιγαίου. Εκεί συμπυκνώνονται η έντονη τουριστική πίεση του Κυκλαδικού συμπλέγματος, το νέο θαλάσσιο πάρκο, οι υπεράκτιες ενεργειακές προοπτικές, η ενάλια πολιτιστική κληρονομιά, τα διεθνή καλώδια και οι διαρκείς τουρκικές αμφισβητήσεις. Ιδίως η Ρόδος, η Χάλκη, η Κάρπαθος, η Κάσος και η Μεγίστη δεν μπορούν κατ’ ουδένα τρόπο να αντιμετωπισθούν ως απομονωμένα σημεία στον χάρτη. Συγκροτούν ένα λειτουργικό και στρατηγικό νησιωτικό τόξο, του οποίου η συνοχή πρέπει να ενισχυθεί με θαλάσσιες συνδέσεις, ενεργειακές και ψηφιακές υποδομές, περιβαλλοντική προστασία και βιώσιμες οικονομικές λειτουργίες. Να αποτελέσουν μία ενιαία «θαλάσσια λειτουργική ζώνη» (marine functional zone).
Στην περιοχή αυτή, οι ζώνες υπεράκτιων αιολικών εγκαταστάσεων δεν πρέπει να επιλεγούν μόνο βάσει του αιολικού δυναμικού ή του επενδυτικού ενδιαφέροντος. Είναι αναγκαία η συνεκτίμηση του νησιωτικού τοπίου, της αλιείας, της ναυσιπλοΐας, της άμυνας, της πολιτιστικής κληρονομιάς, της βιοποικιλότητας και των πραγματικών δυνατοτήτων των τοπικών μεταφορικών, ενεργειακών και άλλων δικτύων. Κυρίως, πρέπει να εγκαταλειφθεί η λογική σύμφωνα με την οποία τα νησιά αντιμετωπίζονται απλώς ως χώροι υποδοχής υποδομών και δραστηριοτήτων εθνικής κλίμακας, χωρίς επαρκή σύνδεση με τις ανάγκες και τις αναπτυξιακές προτεραιότητες των τοπικών κοινωνιών.
Το ίδιο ισχύει και για τον τουρισμό: η συμβολή του δεν μπορεί να αποτιμάται αποκλειστικά με μακροοικονομικούς δείκτες, αλλά πρωτίστως με βάση την προστιθέμενη αξία που δημιουργεί και διατηρεί σε τοπικό επίπεδο, την απασχόληση, την διαφοροποίηση της νησιωτικής οικονομίας και την διασύνδεσή του με την τοπική παραγωγή. Αντίστοιχα, η ενεργειακή μετάβαση οφείλει να είναι και χωρικά δίκαιη: να διασφαλίζει ουσιαστική συμμετοχή των νησιωτικών κοινωνιών στην λήψη αποφάσεων, μετρήσιμο και διαρκές τοπικό όφελος, καθώς και πραγματικές δυνατότητες τοπικής συνιδιοκτησίας και συμμετοχής στην παραγόμενη αξία.
Το σχέδιο της Κρήτης αντιμετωπίζει διαφορετική αλλά εξ ίσου απαιτητική σύνθεση. Έρευνες υδρογονανθράκων δυτικά και νοτιοδυτικά της νήσου, ηλεκτρικές διασυνδέσεις προς την ηπειρωτική Ελλάδα και την Ανατολική Μεσόγειο, η μερική οριοθέτηση Ελλάδος – Αιγύπτου, οι διεκδικήσεις που απορρέουν από το φερόμενο ως «τουρκολιβυκό μνημόνιο», η σεισμικότητα, τα μεγάλα βάθη και τα ευαίσθητα οικοσυστήματα της Ελληνικής Τάφρου διαμορφώνουν ένα εξαιρετικά σύνθετο πεδίο. Η Κρήτη δεν πρέπει να θεωρηθεί και να σχεδιασθεί ως απλή ενεργειακή πλατφόρμα. Πρέπει να αντιμετωπισθεί ως κεντρικός κόμβος της Ανατολικής Μεσογείου, με αυξημένες απαιτήσεις ασφαλείας, περιβαλλοντικής προστασίας και ανθεκτικότητας.
Στο Ιόνιο και τις δυτικές θάλασσες, αντιθέτως, υπάρχει το πλεονέκτημα της οριοθετημένης ΑΟΖ με την Ιταλία και της επεκτάσεως της αιγιαλίτιδας ζώνης στα δώδεκα ναυτικά μίλια. Η νομική αυτή σαφήνεια προσφέρει την ευκαιρία δημιουργίας ενός υποδείγματος ώριμης θαλάσσιας διακυβερνήσεως. Το θαλάσσιο πάρκο του Ιονίου, οι έρευνες υδρογονανθράκων, η διεθνής ναυσιπλοΐα Αδριατικής – Ιονίου, η αλιεία, ο τουρισμός και η προστασία των κητωδών πρέπει να ενταχθούν σε ένα συνεκτικό σύστημα ζωνών, όρων και μηχανισμών παρακολουθήσεως των σωρευτικών επιπτώσεων. Παράλληλα, το σχέδιο οφείλει να διατηρεί ανοικτή την δυνατότητα προσαρμογής του μετά την μελλοντική οριοθέτηση με την Αλβανία.
Και στα τρία θαλάσσια χωροταξικά σχέδια, οι μελετητές πρέπει να υπερβούν την απλή επάλληλη απεικόνιση τομεακών πολιτικών, δεδομένου ότι υπάρχουν, άλλως τε, σήμερα νομοθετημένα τα Ειδικά Χωροταξικά Πλαίσια των ΑΠΕ, της βιομηχανίας και της εφοδιαστικής αλυσίδας, και του τουρισμού. Οι χρήσεις της θάλασσας αλληλεπιδρούν: ένα υπεράκτιο αιολικό πάρκο επηρεάζει την αλιεία, το τοπίο, την ναυσιπλοΐα και τα οικοσυστήματα. Ένα υποβρύχιο καλώδιο συνδέεται με την ενεργειακή ασφάλεια –ακόμα και ολόκληρης της ΕΕ–, αλλά και με δραστηριότητες στον βυθό. Μία προστατευόμενη περιοχή δεν μπορεί να διατηρηθεί αν αγνοούνται οι πιέσεις έξω από τα όριά της. Απαιτείται, συνεπώς, ουσιαστική εκτίμηση σωρευτικών επιπτώσεων, φέρουσας ικανότητας και εναλλακτικών σεναρίων έως το 2050, υπό διαφορετικές κλιματικές και γεωπολιτικές συνθήκες.
Εξ ίσου κρίσιμη είναι η διάδραση γης και θάλασσας (land-sea interaction). Λιμένες, ενεργειακά δίκτυα, τουριστικές συγκεντρώσεις, υδατοκαλλιέργειες, διάβρωση των ακτών, λειψυδρία και διαχείριση αποβλήτων δεν σταματούν στην γραμμή του αιγιαλού. Ο θαλάσσιος χωροταξικός σχεδιασμός πρέπει να αρθρωθεί ουσιαστικά και να συντονίζεται απολύτως με τα Περιφερειακά Χωροταξικά Πλαίσια και τα Τοπικά Πολεοδομικά Σχέδια. Διαφορετικά, θα δημιουργηθούν δύο ασύνδετα συστήματα σχεδιασμού: ένα για την θάλασσα και ένα για την ξηρά, ενώ οι πιέσεις και οι αλληλεπιδράσεις λειτουργούν ως ενιαίο σύνολο.
Δυστυχώς, εδώ μπορεί να είναι επιζήμια η νομοθετική διάταξη που εισήγαγε ακρίτως –κατά την άποψή μας– ο νόμος 4759/2020 (Κεφάλαιο Β) και η οποία περιορίζει το πεδίο εφαρμογής του Θαλάσσιου Χωροταξικού Σχεδιασμού μέχρι την ακτογραμμή, δηλαδή όχι επί όλης της παράκτιας ζώνης, όπως υπονοεί η σχετική Οδηγία και εφαρμόζεται από σχεδόν το σύνολο των ευρωπαϊκών κρατών μελών. Η διαβούλευση, τέλος, δεν μπορεί να εξαντληθεί σε μια τυπική ανάρτηση χαρτών. Πρέπει να συμμετάσχουν οι νησιωτικοί και παράκτιοι δήμοι, οι αλιείς, οι επαγγελματικοί φορείς, οι επιστημονικοί οργανισμοί, οι περιβαλλοντικές οργανώσεις, οι φορείς πολιτιστικής κληρονομιάς και οι τοπικές κοινωνίες. Όχι για να κληθούν εκ των υστέρων να «αποδεχθούν» ειλημμένες αποφάσεις, αλλά για να συμβάλουν στην διαμόρφωση των εναλλακτικών χωρικών επιλογών.
Η Ελλάς χρειάζεται σχέδια με νομική επίγνωση, γεωγραφική ακρίβεια, επιστημονική αρτιότητα και στρατηγική αυτοπεποίθηση. Σχέδια τα οποία θα προστατεύουν το περιβάλλον και το θαλάσσιο οικοσύστημα, θα ενισχύουν τις νησιωτικές κοινωνίες, θα οργανώνουν και θα προάγουν την γαλάζια οικονομία και θα καθιστούν ορατή την άσκηση της νόμιμης εθνικής δικαιοδοσίας. Σχέδια με βάση τα οποία η χώρα θα καταστεί κέντρο της συνεργασίας για την γαλάζια οικονομία στην Ανατολική Μεσόγειο.
Τα Θαλάσσια Χωροταξικά Σχέδια (ή Πλαίσια) δεν είναι αυτά που δημιουργούν την κυριαρχία και τα κυριαρχικά δικαιώματα. Οργανώνουν, όμως, τον χώρο στον οποίο αυτά ασκούνται. Και σε μία εποχή κατά την οποία άλλοι επιχειρούν να μετατρέψουν μονομερείς διεκδικήσεις σε χάρτες, διοικητικές πράξεις και κανονιστικές πρακτικές μέσω εσωτερικών νόμων, η ελληνική απάντηση δεν μπορεί να είναι η γεωγραφική αυτολογοκρισία και κατ’ ακολουθίαν ο δικαιοδοτικός αυτοπεριορισμός.
* Καθηγήτρια Θαλάσσιου Χωροταξικού Σχεδιασμού, εμπειρογνώμων στον Ευρωπαϊκό Μηχανισμό Στήριξης για τον ΘΧΣ και σύμβουλος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για τις πολιτικές στα ευρωπαϊκά νησιά
(από την εφημερίδα «ΕΣΤΙΑ»)