Το Ιράκ εκληρονόμησε μια αδιέξοδη γεωγραφική θέση κατά την ανεξαρτησία του το 1932 και έχει σπαταλήσει ένα αιώνα προσπαθώντας να βρει διέξοδο αποφυγής. Σήμερα, ανταγωνιστικά συμφέροντα σε ναυτιλιακές ζώνες και σε αποθέματα υδρογονανθράκων αναζωπυρώνουν παληές διαφορές

Στις 28 Φεβρουαρίου όταν η Ουάσιγκτον και το Τελ Αβίβ άρχισαν τον πόλεμο κατά του Ιράν η Ιρακινή κυβέρνηση κατέθεσε διεκδίκηση με γεωγραφικές παραμέτρους για τα νερά του Κόλπου (Gulf waters) στα Ηνωμένα Έθνη.

Αυτό προκάλεσε την άμεση διαμαρτυρία, κυρίως από τα μέλη του Gulf Cooperation Council, Σαουδική Αραβία, Μπαχρέιν, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα (UAE), Κουβέιτ, Ομάν και Κατάρ.

Το δίλημμα της εισόδου του Ιράκ στα εποφθαλμιούμενα αυτά νερά υφίσταται από τον περασμένο αιώνα, αλλά έχει λάβει νέα διάσταση στο πρόσφατο, σαφώς πιο έντονο περιφερειακό περιβάλλον – δοθέντος κυρίως και του ενδιαφέροντος του Ιράν.

Στην βάση της, η διαφορά είναι κλασσικά γεωπολιτική. Το Ιράκ θέλει να δραπετεύσει από μια κατάσταση που είναι σχεδόν εντελώς περίκλειστη. Το 1914 το Ηνωμένο Βασίλειο εγκαθίδρυσε το προτεκτοράτο του Κουβέιτ, για να σταματήσει την Οθωμανική αυτοκρατορία και την σύμμαχο της Γερμανία από το να αποκτήσει λιμένα με βαθειά νερά στα δυτικά του Κόλπου και να αποκτήσει με τον τρόπο αυτό την ικανότητα να απειλήσει την οδό προς την Ινδία.

Το Ιράκ, το οποίο εξασφάλισε την ανεξαρτησία του από το Ηνωμένο Βασίλειο το 1932, ευρέθηκε χωρίς να έχει λιμάνι με βαθειά νερά και με πολύ περιορισμένη πρόσβαση στην θάλασσα – με μόνο 60 χλμ. πηλώδους ακροακτής, συμπεριλαμβανομένης της θαλάσσιας διόδου Κορ Αμπντουλάχ.

Βέβαια, έχει τον λιμένα της Μπάσρα στα σύνορα με το Ιράν, την δίοδο του Σατ αλ-Αραμπ, που σχηματίζεται από την ενοποίηση του Τίγρη με τον Ευφράτη, του οποίου οι δύο χώρες μοιράζονται τα νερά.

Όμως η συμφωνία της Αλγερίας του 1975 ετοποθέτησε το πραγματικό σύνορο κατά μήκος της μέσης γραμμής του ποταμού, που σημαίνει ότι η Μπάσρα απέχει 55 χλμ. από την θάλασσα κατά μήκος ενός κοινού συνόρου με το νερό.

Για να εξασφαλίσει μια πιο ασφαλή διέξοδο προς την θάλασσα, το Ιράκ ανέπτυξε επίσης το λιμάνι του Ουμ Κασάρ, στην κεφαλή της καναλοποιημένης εκβολής του ποταμού που μοιράζεται με το Κουβέιτ.

Παρ’ όλα αυτά η Βαγδάτη ποτέ δεν αποδέχτηκε την κατάσταση αυτή. Μετά την επανάσταση των Ελεύθερων Αξιωματικών (Free Officers Revolt) το 1958, αξίωσε κυριαρχία για το Κουβέιτ και αρνήθηκε να αναγνωρίσει την υφιστάμενη κατάσταση για δύο χρόνια αφού απόκτησε ανεξαρτησία το 1961.

Το Ιράκ στην συνέχεια διατήρησε τις απαιτήσεις του στις νήσους Μπουμπιγιάν και Γουάρμπα, οι οποίες παρέμειναν υπό την επικυριαρχία του Κουβέιτ. Αυτό ήταν ένας από τους λόγους για την εισβολή του Σαντάμ Χουσεΐν στο Κουβέιτ τον Αύγουστο 1990.

Ένα μόνιμο σύνορο ξηράς

Μετά τον πόλεμο του Κόλπου που ακολούθησε, τα Ηνωμένα Έθνη εγκατέστησαν την UNIKOM (United Nations Iraq-Kuwait Observation Mission) και μια επιτροπή με εντολή να εγκαταστήσει τα μόνιμα σύνορα της ξηράς μεταξύ των δύο κρατών. Τα σύνορα είναι ονομαστά για την απουσία ακριβείας. Περιλάμβαναν τις υδάτινες οδούς Χορ Αλ Ζουμπάιρ, Χορ Σιτιάνα και Χορ Αμπντάλα.

Η επιτροπή των Ηνωμένων Εθνών έδωσε σχεδόν όλα τα ύδατα του Χορ Αλ Ζουμπάιρ υπό Ιρακινή επικυριαρχία, προσδίδοντας με τον τρόπο αυτό ένα μέτρο ασφαλείας για απ’ ευθείας είσοδο στο Ουμ Κασάρ.

Στην αντίθετη περίπτωση, το σύνορο στην Χορ Σιτιάνα και Χορ Αμπντάλα ετέθη κατά μήκος της μέσης γραμμής. Η πρόταση αυτή επικυρώθηκε από το Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών με την απόφαση 833, η οποία και υιοθετήθηκε ομόφωνα τον Μάιο 1993.

Αφού αρχικώς την απέρριψε, η κυβέρνηση του Ιράκ την αποδέχτηκε με δυσκολία με την ελπίδα ότι θα μπορούσε να οδηγήσει στον τερματισμό των κυρώσεων.

Όμως, τα σύνορα όπως διευθετήθηκαν άφησαν στις περιφερειακές χώρες να χαράξουν τις θάλασσες τους και τις αποκλειστικές οικονομικές ζώνες (EEZS).

Το Ιράκ και το Κουβέιτ συμφώνησαν για τις πλοηγήσεις στο Χορ Αμπντάλα το 2012 με σκοπό να βοηθηθούν τα θέματα της ναυτιλιακής μεταφοράς, η αποξήρωση του καναλιού καθώς και θέματα περιβαλλοντικά.

Παρ’ όλα αυτά, το άρθρο 6 της συμφωνίας αναγνώρισε επίσης την γραμμή που εγκαθίδρυσε η UNIKOM το 1993 ως το σύνορο. Η συμφωνία η οποία εγκρίθηκε και από τα δύο μέρη την επόμενη χρονιά, ελειτούργησε αρκετά καλά για μια δεκαετία, κυρίως επειδή κοινή επιτροπή συνεδρίαζε περιοδικά για να διευθετεί ναυτιλιακά θέματα.

Παρ’ όλα αυτά, έργα υποδομής που εξεκινούσαν από αμφότερα μέρη συνέχισαν να προκαλούν προβλήματα λόγω της αναμενόμενης επίδρασης στην ναυσιπλοΐα ενός στενού υδάτινου διαδρόμου και του κινδύνου του Χορ Αμπντάλα να κλείνει από την λάσπη.

Αυτό ήταν ιδιαιτέρως επικίνδυνο για τον λιμένα Μουμπάρακ αλ-Καμπίρ, τον οποίο το Κουβέιτ κατασκεύασε στην δεξιά πλευρά της νήσου Μπουμπιγιάν, καθώς και λόγω της κατασκευής από το Ιράκ αναχώματος μήκους 5.4 ναυτικών μιλίων ως τμήμα του έργου για το Μεγάλο Λιμάνι του Φάο.

Από το 2019 η Βαγδάτη έχει επανειλημμένα φέρει ένσταση στην κατασκευή από το Κουβέιτ πλατφόρμας για την κατασκευή αναχώματος την περίοδο της χαμηλής ανύψωσης των υδάτων του Φαστ αλ-Έιτζ πλησίον του Μπουμπιγιάν.

Επισήμως, ο σκοπός είναι να καλυτερεύσει την πλευστότητα, αλλά το Ιράκ φοβάται ότι μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να αποφασιστούν ναυτιλιακές ζώνες μετά από μια μελλοντική συμφωνία.

Οι επεκτάσεις στην χρονική περίοδο της άμπωτης, κάτι που είναι ορατό μόνο τότε, είναι δυνατόν να χρησιμοποιηθούν ως η βάση για την εγκαθίδρυση των θαλάσσιων ορίων της περιοχής.

Επομένως, εάν το ύψος του νερού σε περίοδο αμπώτιδος είναι έξι ναυτικά μίλια από την ακτή, το κράτος που προωθεί την απαίτηση του μπορεί να το χρησιμοποιήσει ως σημείο αναφοράς για να μεγενθύνει τα χωρικά του ύδατα στα 18 ναυτικά μίλια.

Ένας χάρτης που δημοσιεύθηκε το 2016 και περιέχει τις ναυτιλιακές ζώνες του Κουβέιτ δείχνει ότι παράγει αποτέλεσμα σε υψόμετρο χαμηλής αμπώτιδος πλησίον της Μπουμπιγιάν.

Οι διμερείς σχέσεις χειροτέρευσαν τον Σεπτέμβριο 2023 όταν το Ανώτατο Ομοσπονδιακό Δικαστήριο του Ιράκ – κατόπιν αιτήματος από Βουλευτές προερχόμενους από τον Νότο, οι οποίοι λέγεται ότι έχουν στενούς δεσμούς με το Ιράν και είναι εχθρικοί στην απόφαση 833 – αποφάσισαν ότι η συμφωνία του 2012 καταστρατηγούσε το Σύνταγμα του Ιράκ όχι για ουσιαστικούς λόγους αλλά για τυπικούς λόγους.

Το Δικαστήριο απεφάνθη ότι η συμφωνία έπρεπε να εγκριθεί με πλειοψηφία 2/3. Ο Πρωθυπουργός του Ιράκ Μοχάμεντ Σιά Αλ Σουντανί έφερε ένσταση και εζήτησε να διεξαχθεί νέα ψηφοφορία υπέρ της συμφωνίας του Χορ Αμπντάλα, αλλά λόγω της πολυπλοκότητας της Ιρακινής πολιτικής καταστάσεως, δεν έχει ακόμη διεξαχθεί.

Η υπογράμμιση της διαφοράς είναι το διακύβευμα των ναυτιλιακών συνόρων των κρατών που ευρίσκονται στην κεφαλή του Κόλπου (Gulf) και της χρήσης των πόρων της ηπειρωτικής υφαλοκρηπίδας, ιδίως των αποθεμάτων του πετρελαίου και του φυσικού αερίου.

Τον Ιούλιο 2000 η Σαουδική Αραβία και το Κουβέιτ εδημιούργησαν μια κοινή αναπτυξιακή ζώνη εντός συνόρων και συμφώνησαν στην μοιρασιά των κερδών.

Η περιοχή αυτή περιέχει το κύριο κοίτασμα αερίου Dorra, το οποίο ταυτοποιήθηκε στην δεκαετία του 1960 αλλά του οποίου η εκμετάλλευση είχε επανειλημμένως αναβληθεί λόγω διαφορών μεταξύ του Ριάντ και του Κουβέιτ.

Η Τεχεράνη αντετάχθη ενωρίς στην κοινή αναπτυξιακή ζώνη, προτάσσοντας την δική της απαίτηση για το κοίτασμα. Έχοντας παραμείνει για μεγάλο διάστημα αμέτοχη πάνω στο θέμα αυτό, η Βαγδάτη απέστειλε επιστολή στον Γενικό Γραμματέα του ΟΗΕ, Αντόνιο Γκουτέρες τον Αύγουστο 2023 τονίζοντας ότι το Ιράκ απαιτούσε δικαιώματα στην περιοχή του οικοπέδου Dorra και ότι είχε επανειλλημένως μεταφέρει την θέση αυτή στις αρχές του Κουβέιτ.

Η επιστολή προς τον Γκουτέρες του Φεβρουαρίου ε.ε., περιλάμβανε χάρτη που απεικονίζει τις απαιτήσεις της Βαγδάτης στην ΑΟΖ (Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη) της περιοχής του – διεθνώς γνωστή ως EEZ (Exclusive Economic Zone) και στην υφαλοκρηπίδα.

Η γραμμή για τις απαιτήσεις του Ιράκ αρχίζει στο σημείο 162 που εγκαθιδρύθηκε με την απόφαση 833 και κατευθύνεται προς τον Νότο, συμπεριλαμβανομένων των υψωμάτων που δημιουργούνται από τα αναχώματα της αμπώτιδας του Φαστ αλ-Έιτζ και Φαστ αλ-Κάιντ πλησίον των ακτών του Κουβέιτ.

Μια επέκταση προς ανατολάς είναι επίσης σημειωμένη στο στόμιο της Σατ αλ-Άραμπ. Πέραν αυτού, η απαίτηση του Ιράκ σχηματίζει ένα ορθογώνιο που περιλαμβάνει το οικόπεδο φυσικού αερίου Dorra.

Για να επιτευχθεί μια έντιμη (δίκαιη) λύση

Ο καθορισμός ναυτιλιακών τοποθεσιών είναι μια σύνθετη εργασία λόγω της μεγάλης ποικιλότητας των παράκτιων σχηματισμών. Για τον λόγο αυτό, η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS) δεν θέτει κανόνες ούτε για τα όρια της ηπειρωτικής υφαλοκρηπίδος ούτε για την EEZ, αντ’ αυτών προνοεί ότι το αντικείμενο είναι «να επιτευχθεί με έντιμη λύση».

Παρ’ όλα αυτά η UNCLOS δεν συνιστά την μέθοδο της «μέσης γραμμής» για την οριοθέτηση των χωρικών υδάτων, εκτός όπου υπάρχουν «ιστορικοί τίτλοι ή άλλες ειδικές συνθήκες», οι οποίες ενδεχομένως να εφαρμοστούν στην περίπτωση αυτή.

Επιπροσθέτως, όταν το θέμα αναφέρεται στην υφαλοκρηπίδα (ΕΕΖ), το Διεθνές Δικαστήριο των Ηνωμένων Εθνών (International Court of Justice) θεωρεί ότι, στην πραγματικότητα είναι πρέπον αρχικά να τραβηχτεί μια προσωρινή γραμμή ίσων αποστάσεων και κατόπιν να αναγνωρίσει οποιεσδήποτε «ειδικές περιστάσεις» που δυνατόν να δικαιολογούν την διαφοροποίηση από την κανονικότητα.

Στην προκειμένη περίπτωση η παράκτια κοίλη γραμμή είναι ένας σχετικός παράγοντας, και η νομική θεωρία θεωρεί ότι τα κράτη δικαιούνται, όσον είναι δυνατόν, να έχουν ηπειρωτική υφαλοκρηπίδα που αποτελεί την «φυσική επέκταση» του εδάφους της.

Η απαίτηση της Βαγδάτης, η οποία απορρίπτει την μέθοδο των ίσων αποστάσεων, είναι επομένως συνεπής με προηγούμενες αποφάσεις. Αλλά τα όρια της είναι αμφισβητούμενα.

Εκείνο που θα μπορούσε να δικαιολογήσει την «ενσωμάτωση» των υψωμάτων που προκαλούνται από την άμπωτη πλησίον της ακτής του Κουβέιτ δηλαδή ότι η υποθαλάσσια προέκταση της περιοχής του Ιράκ θα μπορούσε να αυξηθεί μέχρι τα κοιτάσματα της Dorra φαίνεται αμφίβολη.

Προτού αρχίσουν αυτού του είδους οι διαπραγματεύσεις, τα κράτη πολλές φορές παρουσιάζουν μαξιμαλιστικές απαιτήσεις τις οποίες και εγκαταλείπουν κατά την διάρκεια της δίκης. Η προσδοκία λύσεως στην παρούσα περίπτωση φαίνεται ότι είναι απομακρυσμένη.

Το Κουβέιτ έχει επίσης επανειλημμένως, και ανεπιτυχώς, προτείνει να παραπέμψουν την διαφορά στο Διεθνές Δικαστήριο για το Δίκαιο της Θάλασσας (UΝCLOS).

Η απαίτηση του Ιράκ, τώρα που έχει δημοσιοποιηθεί κινδυνεύει να εξοργίσει την δημόσια γνώμη ιδίως μεταξύ των Ιρακινών που είναι εχθρικοί στο σύνορο που εγκαθιδρύθηκε με την Απόφαση 833.

Σε μια περιοχή η οποία είναι εξόχως αποσταθεροποιημένη λόγω του πολέμου κατά του Ιράν, η δυνητική αυτή εκρηκτική διαφορά έχει παραμείνει εντός των παραμέτρων του νόμου, τουλάχιστον προς το παρόν.

Σημειώσεις

- Το Ηνωμένο Βασίλειο υπέγραψε μυστική Σύμβαση με τον Σεΐχη του Κουβέιτ το 1899. Ετέθησαν τα όρια του Εμιράτου από την Αγγλο-Οθωμανική σύμβαση του 1913)

- Η Χορ Αλ Ζουμπάιρ είναι στην είσοδο του λιμένος Ουμ Κασάρ και έχει περίπου 5 χλμ. έκταση. Η Χορ Σιτιάνα χωρίζει την νήσο του Κουβέιτ Γουάρμπα από την περιοχή του Ιράκ, την Χορ Αμπντάλα – η οποία χωρίζει την περιοχή του Ιράκ από την νήσο Μπουμπιγιάν και εκτείνεται λίγο περισσότερο από 30 χλμ. και έχει άνοιγμα στον Περσικό Κόλπο.

Βλ. Σχετικά

- Μπάντερ Αλ-Σάιφ και Λαχίμπ Χίγκετ: Ναυτιλιακές διαφορές ρίχνουν ένα νέφος στις σχέσεις Iraq – Kuwait – International Crisis Group, 16 Ιουλίου 2025.

- Ουκρανία v. Ρουμανία, Διεθνές Δικαστήριο των Ηνωμένων Εθνών, Χάγη, 3 Φεβρουαρίου 2009.

- Δικαστηριακές υποθέσεις Βορείου Θαλάσσης για την Υφαλοκρηπίδα – Federal Republic of Germany/Denmark, ICJ 20 Φεβρουάριος 1969).

Ακολουθήστε το energia.gr στο Google News!Παρακολουθήστε τις εξελίξεις με την υπογραφη εγκυρότητας του energia.gr
Απόρρητο