όταν ο Τούρκος πρόεδρος δήλωσε ότι η προοπτική πλήρους ένταξης της Τουρκίας στον οργανισμό «σε καμία περίπτωση δεν σημαίνει ότι γυρίζει την πλάτη στη Δύση».
«Στόχος μας είναι να αυξήσουμε το δικό μας βάρος, με μια προσέγγιση 360 μοιρών», δήλωσε ο Ερντογάν στους δημοσιογράφους κατά την πτήση της επιστροφής του την Τετάρτη.
Οι πιο προσεκτικοί παρατηρητές της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής θα θυμούνται ότι η «προσέγγιση 360 μοιρών» ήταν και το σύνθημα της φετινής συνόδου κορυφής του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα, όπου ο Ερντογάν φιλοξένησε τη διοργάνωση στο προεδρικό μέγαρο.
Βλέποντάς τον, λοιπόν, να συμμετέχει σε συνόδους κορυφής δύο διαφορετικών και εν πολλοίς ανταγωνιστικών γεωπολιτικών χώρων, το ερώτημα μοιάζει αναπόφευκτο:
Με ποια πλευρά είναι τελικά;
Η απάντηση, ωστόσο, εδώ και καιρό είναι η ίδια:
Με την Τουρκία.
Η στρατηγική ισορροπία του προέδρου Ερντογάν ανάμεσα στο ΝΑΤΟ και τον SCO τον καθιστά έναν παράγοντα-μπαλαντέρ, ικανό να επηρεάζει τις ισορροπίες και στις δύο πλευρές. Και ο ίδιος γνωρίζει πολύ καλά πώς να αξιοποιεί αυτή τη θέση, προκειμένου να μεγιστοποιεί τα τουρκικά οφέλη.
Αυτό ακριβώς έκανε και αυτή την εβδομάδα στο Μπισκέκ.
Η Τουρκία ως γέφυρα προς τη Δύση
Στην ομιλία του στη σύνοδο κορυφής την Τρίτη, ο Ερντογάν δήλωσε ότι η Τουρκία θα εμβαθύνει τη συνεργασία της με τον SCO «σε κάθε τομέα», καθώς θεωρεί τον οργανισμό «ανερχόμενο αστέρα».
«Ο SCO διαθέτει μια δομή που ευθυγραμμίζεται ιδιαίτερα με την πολυδιάστατη εξωτερική μας πολιτική, η οποία βασίζεται στην περιφερειακή ιδιοκτησία», δήλωσε, παραπέμποντας στην ολοένα συχνότερη συζήτηση για την ανάδυση ενός πολυπολικού διεθνούς συστήματος.
Στη συνέχεια, όμως, ο Τούρκος πρόεδρος πέρασε στο πιο στρατηγικό σκέλος της τοποθέτησής του.
Ανέδειξε τη γεωγραφική θέση της Τουρκίας και τον «κρίσιμο ρόλο» της στη διευκόλυνση της πρόσβασης των χωρών του SCO στις δυτικές αγορές.
Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε στον Υπερ-Κασπιανό Ανατολικό–Δυτικό Μεσαίο Διάδρομο (Middle Corridor), ο οποίος συνδέει την Κεντρική Ασία με την Ευρώπη μέσω της Κασπίας και της Τουρκίας και συνδέεται άμεσα με τις φιλοδοξίες της Άγκυρας να καταστεί σημαντικός ενεργειακός και εμπορικός κόμβος.
Με άλλα λόγια, η Τουρκία επιχειρεί να καταστήσει σαφές ότι η γεωγραφική της θέση δεν αποτελεί απλώς πλεονέκτημα για τις ίδιες τις τουρκικές μεταφορές και το εμπόριο. Της επιτρέπει να λειτουργεί ως σύνδεσμος μεταξύ των χωρών του SCO και των δυτικών αγορών.
Η ρωσική κάρτα στην ενέργεια
Στο επίκεντρο της τουρκικής ειδησεογραφίας μετά τη σύνοδο βρέθηκε και η 90λεπτη συνάντηση του Ερντογάν με τον Ρώσο πρόεδρο Βλαντίμιρ Πούτιν.
Οι δύο ηγέτες συζήτησαν, μεταξύ άλλων, τα επόμενα βήματα για την κατασκευή νέων μονάδων παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας στην Τουρκία, παράλληλα με τον πυρηνικό σταθμό του Άκκουγιου, η κατασκευή του οποίου βρίσκεται, σύμφωνα με τον Ερντογάν, στην «τελική φάση».
Το Άκκουγιου αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της προσπάθειας της Άγκυρας να διαφοροποιήσει το ενεργειακό της μείγμα και να ενισχύσει την ενεργειακή της αυτάρκεια. Ταυτόχρονα, όμως, ενισχύει την εξάρτηση της Τουρκίας από τη Ρωσία, καθώς ο σταθμός κατασκευάζεται και λειτουργεί από τη ρωσική Rosatom με το μοντέλο Build-Own-Operate (BOO), δηλαδή «Κατασκευή–Ιδιοκτησία–Λειτουργία».
Οι αναφορές σε επιπλέον ρωσικούς πυρηνικούς σταθμούς στην Τουρκία έρχονται έπειτα από μήνες διερευνητικών συνομιλιών της Άγκυρας για πυρηνική συνεργασία με τον Καναδά, την Κίνα, τη Γαλλία, τη Νότια Κορέα και τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Όπως και στις προηγούμενες διαπραγματεύσεις για τα συστήματα αντιπυραυλικής άμυνας, οι Τούρκοι αξιωματούχοι δίνουν ιδιαίτερη σημασία στη μεταφορά τεχνολογίας και στη συμμετοχή της εγχώριας βιομηχανίας, με στόχο την ενίσχυση της τουρκικής οικονομίας.
Οι διαπραγματεύσεις στον πυρηνικό τομέα φαίνεται να ακολουθούν την ίδια λογική. Η Τουρκία μπορεί να χρησιμοποιεί τη «ρωσική κάρτα» για να ενισχύει τη διαπραγματευτική της θέση απέναντι σε άλλους πιθανούς εταίρους, όμως μια νέα συμφωνία με τη Μόσχα δεν θεωρείται ιδιαίτερα πιθανή.
Η Τουρκία ενδιαφέρεται περισσότερο να διαφοροποιήσει τις ενεργειακές της πηγές, ώστε να μην εξαρτάται υπερβολικά από οποιαδήποτε χώρα, όπως συμβαίνει σήμερα με τη συνεργασία στο Άκκουγιου.
Η ασφάλεια στη Μαύρη Θάλασσα
Σύμφωνα με τον σύμβουλο του Κρεμλίνου για θέματα εξωτερικής πολιτικής, Γιούρι Ουσάκοφ, βασικό θέμα της συνάντησης Ερντογάν–Πούτιν ήταν η ασφάλεια στη Μαύρη Θάλασσα.
Τους τελευταίους μήνες αυξάνονται τα περιστατικά στα οποία εμπορικά πλοία τουρκικών συμφερόντων έχουν βρεθεί στο στόχαστρο ή έχουν επηρεαστεί από τις πολεμικές επιχειρήσεις που συνδέονται με τον πόλεμο Ρωσίας–Ουκρανίας.
Ο Ερντογάν φέρεται να ζήτησε από τον Πούτιν να περιοριστούν οι παράπλευρες επιπτώσεις του πολέμου, ενώ παράλληλα παρουσίασε μια νέα πρόταση για συμφωνία σχετικά με τα σιτηρά ή, εναλλακτικά, για τη δημιουργία ενός ασφαλούς θαλάσσιου διαδρόμου για τη μεταφορά τροφίμων στη Μαύρη Θάλασσα.
Η Μόσχα απέρριψε την πρόταση
Ο Ρώσος υφυπουργός Εξωτερικών Αλεξάντερ Γκρούσκο δήλωσε αργότερα ότι ένα τέτοιο μέτρο θα «καθυστερούσε τη δυνατότητα ειρηνικής επίλυσης» της σύγκρουσης.
Η απόρριψη μπορεί να θεωρηθεί πλήγμα για τις προσπάθειες της Άγκυρας να διαδραματίσει ρόλο μεσολαβητή μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας.
Υπάρχει, ωστόσο, και μια διαφορετική ανάγνωση.
Η νέα πρόταση της Τουρκίας για τα σιτηρά δεν αποτελεί απλώς διπλωματική πρωτοβουλία. Εξυπηρετεί άμεσα τα τουρκικά συμφέροντα ασφαλείας και εμπορίου. Αυτό δεν είναι ένας εξωτερικός παράγοντας για την Τουρκία. Η Τουρκία έχει επίσης άμεσο συμφέρον στην ασφάλεια της Μαύρης Θάλασσας.
Η Άγκυρα, άλλωστε, έχει κάθε λόγο να θέλει να διατηρήσει ανοιχτές και ασφαλείς τις εμπορικές θαλάσσιες οδούς της περιοχής. Η τουρκική διπλωματία είχε πρωταγωνιστήσει και στη συμφωνία για τα ουκρανικά σιτηρά το 2022, η οποία επέτρεψε την ασφαλή εξαγωγή τροφίμων μέσω της Μαύρης Θάλασσας.
Η Τουρκία διατηρεί από το 2012 καθεστώς εταίρου διαλόγου στον Οργανισμό Συνεργασίας της Σαγκάης.
Κατά καιρούς έχουν δημοσιευθεί πληροφορίες ότι η Άγκυρα εξετάζει το ενδεχόμενο πλήρους ένταξης στον οργανισμό. Ωστόσο, μια τέτοια εξέλιξη δεν θεωρείται ιδιαίτερα πιθανή.
Υπάρχουν δύο λόγοι:
- Πρώτον, η Ινδία ενδέχεται να αντιταχθεί στην ένταξη της Τουρκίας.
- Δεύτερον, η πλήρης ένταξη ενδέχεται να μην προσφέρει στην Τουρκία σημαντικά περισσότερα οφέλη από αυτά που ήδη απολαμβάνει ως εταίρος διαλόγου.
Το σημαντικότερο, όμως, είναι η ευρύτερη γεωπολιτική εικόνα.
Σε αυτή τη νέα εποχή, υπάρχει μεγαλύτερη σύγκλιση μεταξύ της Τουρκίας και της Δύσης, αλλά και μεταξύ της Τουρκίας και των Ηνωμένων Πολιτειών, σε μείζονα γεωπολιτικά ζητήματα.
Υπό αυτό το πρίσμα, δεν θεωρείται πιθανό η Τουρκία να διακινδυνεύσει αυτή τη σχέση στρεφόμενη προς τη Σαγκάη.
Ο SCO, άλλωστε, αποτελεί περισσότερο μια πλατφόρμα συνεργασίας παρά μια τυπική συμμαχία.
Και αυτή είναι ίσως η ουσία της τουρκικής στρατηγικής.
Η Άγκυρα δεν φαίνεται να επιδιώκει να επιλέξει μεταξύ Δύσης και Ανατολής. Αντίθετα, επιχειρεί να αξιοποιήσει τη θέση της ανάμεσα στους δύο κόσμους, διατηρώντας ταυτόχρονα τις σχέσεις της με το ΝΑΤΟ και τη Δύση και διευρύνοντας τις δυνατότητές της προς τη Ρωσία, την Κίνα και τον SCO.
Για τον πρόεδρο Ερντογάν, λοιπόν, το ζητούμενο δεν είναι τόσο «με ποια πλευρά είσαι;», όσο πόσα μπορείς να κερδίσεις έχοντας τη δυνατότητα να συνομιλείς και με τις δύο πλευρές.