Η απόφαση ήρθε μετά τις ουκρανικές επιθέσεις σε 13 ρωσικά πλοία στην Αζοφική Θάλασσα, εκ των οποίων τα 10 ήταν δεξαμενόπλοια.
Η ρωσική συνοριοφυλακή ενημέρωσε τις ναυτιλιακές εταιρείες ότι δεν θα δέχεται πλέον νέα αιτήματα διέλευσης από τα Στενά του Κερτς, τα οποία συνδέουν την Αζοφική με τη Μαύρη Θάλασσα. Δεν έδωσε ένδειξη για το πότε θα αρθεί το μέτρο. Τα πλοία μπορούσαν να συνεχίσουν να κινούνται εντός της Αζοφικής, αλλά δεν μπορούσαν ούτε να εισέλθουν ούτε να εξέλθουν από αυτήν ούτε να ταξιδεύουν μεταξύ της Αζοφικής και του ποταμού Ντον. Μία από τις βασικές διαδρομές μέσω των οποίων τα ρωσικά σιτηρά φτάνουν στις διεθνείς αγορές είχε, ουσιαστικά, κοπεί.
Η Ρωσία δεν έκλεισε ολόκληρη τη Μαύρη Θάλασσα, όπως θα μπορούσε να υπονοήσει μια γρήγορη ανάγνωση των ειδήσεων. Οι περιορισμοί αφορούσαν τον κόμβο Αζοφικής–Κερτς–Ντον, ενώ τα ρωσικά λιμάνια βαθέων υδάτων στη Μαύρη Θάλασσα συνέχισαν να λειτουργούν. Η σημασία της κίνησης βρίσκεται και στη χρονική συγκυρία: ήρθε την ώρα που η Ρωσία ενέτεινε τις επιθέσεις της εναντίον των λιμανιών της Οδησσού. Η πίεση στη ρωσική οδό εξαγωγής σιτηρών, σε συνδυασμό με την πίεση στην αντίστοιχη ουκρανική, θα μπορούσε να μετατρέψει μια τοπική διαταραχή σε απειλή που θα ξεπερνούσε κατά πολύ τα όρια του πολέμου.
Η Αζοφική Θάλασσα δεν είναι μια οποιαδήποτε θαλάσσια οδός. Εκτιμήσεις της αγοράς δείχνουν ότι έως και το ένα τέταρτο των ρωσικών εξαγωγών σιτηρών περνά από εκεί. Η Ρωσία είναι, άλλωστε, ο μεγαλύτερος εξαγωγέας σιταριού στον κόσμο. Το Ροστόφ και το Κρασνοντάρ, δύο από τις πλουσιότερες παραγωγικές περιοχές της Ρωσίας σε σιτηρά, βρίσκονται πάνω στο δίκτυο που συνδέει τον Ντον με την Αζοφική και, από εκεί, με τη Μαύρη Θάλασσα.
Η κλιμάκωση επεκτάθηκε γρήγορα. Οι ουκρανικές δυνάμεις υποστήριξαν ότι προκάλεσαν ζημιές σε δεκάδες ρωσικά πλοία μέσα σε λίγες ημέρες και επέμειναν ότι στόχευαν πλοία και εγκαταστάσεις που υποστηρίζουν τη στρατιωτική ικανότητα της Ρωσίας και όχι πολιτικά φορτία. Πηγές της ναυτιλιακής βιομηχανίας, ωστόσο, ανέφεραν ότι επλήγησαν πλοία μεταφοράς σιτηρών και ότι ορισμένα τυλίχθηκαν στις φλόγες. Η Μόσχα κατηγόρησε το Κίεβο για επιθέσεις εναντίον πολιτικής ναυσιπλοΐας, ενώ η Ουκρανία χαρακτήρισε την κατηγορία προσπάθεια να δικαιολογηθούν οι ρωσικές επιθέσεις στις υποδομές της.
Στην άλλη πλευρά της θάλασσας, η Ρωσία ενέτεινε την πίεση στα ουκρανικά λιμάνια. Σύμφωνα με το Ουκρανικό Αγροτικό Συμβούλιο, οι ζημιές και τα προβλήματα που προκάλεσαν οι επιθέσεις στην Οδησσό, το Τσορνομόρσκ και το Πιβντένι μείωσαν τη μηνιαία δυναμικότητα εξαγωγής σιτηρών από περίπου 6 εκατ. τόνους σε 4 εκατ. Τέσσερις από τους 13 μεγάλους τερματικούς σταθμούς σιτηρών της Ουκρανίας σταμάτησαν να αγοράζουν αγροτικά προϊόντα, ενώ η Kernel, ο μεγαλύτερος εξαγωγέας σιτηρών της χώρας, ανέστειλε τη λειτουργία της στο Τσορνομόρσκ.
Στις 20 Ιουλίου, τρεις ρωσικοί πύραυλοι έπληξαν ένα πλοίο μεταφοράς καλαμποκιού στα ανοιχτά της Οδησσού, σκοτώνοντας 10 ανθρώπους. Ο κίνδυνος δεν περιοριζόταν πλέον στα σιλό, τις προβλήτες και τους τερματικούς σταθμούς φόρτωσης. Οι ναυτικοί και τα εμπορικά πλοία είχαν γίνει πλέον και οι ίδιοι μέρος του πεδίου μάχης.
Αυτός ο γύρος κλιμάκωσης είναι διαφορετικός, επειδή η παρατεταμένη ρωσική πίεση στα ουκρανικά λιμάνια συμπίπτει πλέον με μια ουκρανική εκστρατεία πρωτοφανούς έντασης εναντίον ρωσικών πλοίων και μεταφορικών δικτύων στην Αζοφική. Η μάχη για τα λιμάνια δεν κινείται πλέον προς μία μόνο κατεύθυνση, από τη Ρωσία προς την Ουκρανία. Και οι δύο πλευρές μιας από τις σημαντικότερες περιοχές παραγωγής και εξαγωγής τροφίμων στον κόσμο είναι πλέον εκτεθειμένες.
Από τον Ντον στα τραπέζια του κόσμου
Η διώρυγα Αζόφ–Ντον συνδέει τον ποταμό Ντον με την Αζοφική Θάλασσα, η μοναδική έξοδος της οποίας προς τη Μαύρη Θάλασσα είναι τα Στενά του Κερτς. Μικρά και μεσαία πλοία μεταφέρουν σιτηρά από τη νότια Ρωσία μέσω των ποτάμιων λιμανιών και των λιμανιών ρηχών υδάτων της περιοχής, είτε προς κοντινές αγορές είτε προς σημεία μεταφόρτωσης στη Μαύρη Θάλασσα, όπου τα φορτία μεταφέρονται σε μεγαλύτερα ποντοπόρα πλοία.
Λιμάνια βαθέων υδάτων, όπως το Νοβοροσίσκ και το Ταμάν, μπορούν να υποδέχονται μεγαλύτερα πλοία, μειώνοντας το κόστος ανά τόνο. Καμία από αυτές τις εγκαταστάσεις, όμως, δεν λειτουργεί μεμονωμένα. Όλες αποτελούν τμήματα ενός δικτύου που ξεκινά από τα χωράφια, τα σιλό και τις σιδηροδρομικές γραμμές του Ροστόφ και του Κρασνοντάρ, περνά από τον Ντον, την Αζοφική και το Κερτς και καταλήγει στη Μεσόγειο και στις αγορές της Μέσης Ανατολής, της Αφρικής και της Ασίας.
Η Ρωσία και η Ουκρανία αντιπροσωπεύουν μαζί το 29% των παγκόσμιων εξαγωγών σιταριού, το 13% των εξαγωγών καλαμποκιού, το 63% των εξαγωγών ηλιελαίου και το 60% του εμπορίου ηλιόπιτας.
Τα λιμάνια της περιοχής της Οδησσού διαδραματίζουν αντίστοιχο ρόλο για την Ουκρανία. Το Κίεβο δημιούργησε τον δικό του θαλάσσιο διάδρομο το 2023, μετά την αποχώρηση της Ρωσίας από την Πρωτοβουλία για τα Σιτηρά της Μαύρης Θάλασσας, επιτρέποντας στα λιμάνια αυτά να αναλάβουν και πάλι το κύριο βάρος του αγροτικού εμπορίου της χώρας. Πάνω από το 90% των ουκρανικών εξαγωγών σιτηρών και φυτικών ελαίων περνά πλέον από αυτά. Οι εξαγωγές αποτελούν κρίσιμη πηγή συναλλάγματος για μια οικονομία που έχει εξαντληθεί από τον πόλεμο.
Τα στοιχεία δείχνουν γιατί το δίκτυο αυτό έχει σημασία πολύ πέρα από την περιοχή. Το αμερικανικό υπουργείο Γεωργίας προβλέπει ότι η Ρωσία θα εξάγει 47,5 εκατ. τόνους σιταριού την περίοδο 2026-27 και η Ουκρανία 14,5 εκατ. τόνους, σε ένα παγκόσμιο εμπόριο περίπου 214,5 εκατ. τόνων. Μαζί αναμένεται να καλύψουν περίπου το 29% των παγκόσμιων εξαγωγών σιταριού.
Η Ουκρανία αναμένεται επίσης να εξάγει 23 εκατ. τόνους καλαμποκιού και η Ρωσία 4 εκατ. τόνους, αντιπροσωπεύοντας περίπου το 13% του παγκόσμιου εμπορίου. Η συγκέντρωση είναι ακόμη μεγαλύτερη στο ηλιέλαιο. Η Ρωσία αναμένεται να εξάγει 5 εκατ. τόνους και η Ουκρανία 4,9 εκατ., σε μια παγκόσμια αγορά μόλις 15,6 εκατ. τόνων. Οι δύο χώρες αντιπροσωπεύουν έτσι πάνω από το 63% των εξαγωγών ηλιελαίου και περίπου το 60% του εμπορίου ηλιόπιτας, ενός σημαντικού συστατικού των ζωοτροφών.
Τα στοιχεία αυτά δεν καλύπτουν όλες τις μεταφορές σιτηρών μέσω της Μαύρης Θάλασσας. Εξαγωγείς είναι επίσης η Ρουμανία και η Βουλγαρία, ενώ φορτία φτάνουν και από άλλες χώρες. Οι αγροτικοί οργανισμοί δεν δημοσιεύουν ένα ενιαίο, συμφωνημένο ποσοστό για το μερίδιο της Μαύρης Θάλασσας στο παγκόσμιο εμπόριο σιτηρών. Καταγράφουν συνήθως τις εξαγωγές ανά χώρα ή την κίνηση μέσω συγκεκριμένων λιμανιών, ενώ οι ορισμοί τους για την περιοχή διαφέρουν.
Η σαφέστερη ένδειξη είναι ότι μόνο η Ρωσία και η Ουκρανία αναμένεται να καλύψουν περίπου το 29% των παγκόσμιων εξαγωγών σιταριού, πριν συνυπολογιστούν οι άλλοι εξαγωγείς της Μαύρης Θάλασσας. Αυτό εξηγεί γιατί οι αγορές αντιδρούν κάθε φορά που ένα πλοίο ακινητοποιείται ή μια εμπορική διαδρομή κλείνει.
Οι εκτιμήσεις της αγοράς δείχνουν ότι έως και το ένα τέταρτο των ρωσικών εξαγωγών σιτηρών περνά από την Αζοφική. Μια αρχική εκτίμηση υποστήριξε ότι παρόμοιο ποσοστό μπορεί να αφορά και τις ρωσικές εξαγωγές σιταριού. Ωστόσο, δεν υπάρχει συνεπής επίσημη καταγραφή των ποσοτήτων ανά προϊόν και διαδρομή. Ως εκ τούτου, το ποσοστό του ενός τετάρτου πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ένδειξη της σημασίας της Αζοφικής και όχι ως βάση για τον υπολογισμό ακριβούς ετήσιας ποσότητας σιταριού που περνά από εκεί.
Η διαταραχή στην Αζοφική από μόνη της πιθανότατα δεν θα προκαλέσει παγκόσμια επισιτιστική κρίση. Ο κίνδυνος αυξάνεται, όμως, εάν συμπέσει με απώλεια από την Ουκρανία του ενός τρίτου της εξαγωγικής της δυναμικότητας μέσω της Οδησσού ή εάν οι επιθέσεις επεκταθούν στα ρωσικά λιμάνια βαθέων υδάτων, τα οποία αναμένεται να δεχθούν πλοία και φορτία που θα εκτραπούν από την Αζοφική.
Η Μόσχα μπορεί να απορροφήσει τα κλεισίματα ανακατευθύνοντας φορτία σε άλλα λιμάνια, όμως οι εναλλακτικές επιλογές του Κιέβου μέσω του Δούναβη, της Κωνστάντζας και των ευρωπαϊκών χερσαίων διαδρομών είναι πιο περιορισμένες.
Οι τιμές αυξάνονται πριν από τις ελλείψεις σιτηρών
Οι αγορές δεν περιμένουν να εξαφανιστούν τα σιτηρά από τα σιλό για να αντιδράσουν σε μια διακοπή της ναυσιπλοΐας. Οι πρώτες επιπτώσεις γίνονται αισθητές στις ασφαλιστικές εταιρείες και στα συμβόλαια ναύλων. Κάθε επίθεση σε εμπορικό πλοίο αυξάνει τα ασφάλιστρα πολεμικού κινδύνου ή ωθεί τις ασφαλιστικές εταιρείες να περιορίζουν την κάλυψη για ταξίδια στην περιοχή. Οι πλοιοκτήτες μπορεί να κρίνουν ότι η αμοιβή δεν αξίζει το ρίσκο, ακόμη και όταν ένα λιμάνι παραμένει επισήμως ανοικτό. Λιγότερα πλοία πρόθυμα να ταξιδέψουν σημαίνουν υψηλότερα ναύλα και αυξημένο κόστος για πληρώματα, επιθεωρήσεις και καθυστερήσεις.
Η πίεση μεταφέρεται στη συνέχεια στους αγρότες. Εάν τα σιτηρά δεν μπορούν να μεταφερθούν στα λιμάνια, συσσωρεύονται στο εσωτερικό της χώρας παραγωγής και οι εγχώριες τιμές μπορεί να μειωθούν, ακόμη και ενώ οι εισαγωγείς στο εξωτερικό πληρώνουν περισσότερα. Οι αγρότες στη νότια Ρωσία αντιμετωπίζουν ήδη αυτή την πίεση, παράλληλα με μια κρίση καυσίμων που προκαλείται από ουκρανικές επιθέσεις σε διυλιστήρια και εγκαταστάσεις αποθήκευσης ενέργειας. Το ντίζελ έχει γίνει ακριβότερο και δυσκολότερο να βρεθεί κατά τη διάρκεια της συγκομιδής, ενώ η αβεβαιότητα γύρω από τις εξαγωγές έχει περιορίσει τις προσφορές των αγοραστών σιτηρών.
Μια παρατεταμένη διακοπή θα μπορούσε να οδηγήσει τους αγρότες στην αποθήκευση της σοδειάς τους αντί να την πουλήσουν σε χαμηλές τιμές. Κάποιοι μπορεί να καλλιεργήσουν λιγότερα την επόμενη περίοδο. Έτσι, ένας προσωρινός θαλάσσιος αποκλεισμός θα μπορούσε να επηρεάσει και τη μελλοντική παραγωγή.
Οι επιπτώσεις δεν θα περιορίζονταν στο σιτάρι. Οι υψηλότερες τιμές σιταριού μπορεί να στρέψουν τους αγοραστές προς το καλαμπόκι, το κριθάρι ή το ρύζι. Μια έλλειψη ηλιελαίου αυξάνει τη ζήτηση για φοινικέλαιο, σογιέλαιο και κραμβέλαιο. Τα ακριβότερα σιτηρά και η ηλιόπιτα αυξάνουν το κόστος των ζωοτροφών, το οποίο τελικά μετακυλίεται στις τιμές του κρέατος, των πουλερικών και των γαλακτοκομικών.
Ωστόσο, οι υψηλότερες τιμές στα συμβόλαια μελλοντικής εκπλήρωσης δεν σημαίνουν κατ’ ανάγκη επανάληψη του σοκ του 2022. Οι αγορές μπήκαν στο καλοκαίρι με σχετικά άνετα αποθέματα. Τον Ιούνιο, ο Οργανισμός Τροφίμων και Γεωργίας του ΟΗΕ (FAO) κατέγραψε μηνιαία πτώση 4,4% στις παγκόσμιες τιμές σιταριού, λόγω της ταχείας συγκομιδής και των προσδοκιών για ισχυρές προμήθειες από τη Μαύρη Θάλασσα. Το αμερικανικό υπουργείο Γεωργίας αύξησε επίσης την εκτίμησή του για τη ρωσική παραγωγή σιταριού στους 88,5 εκατ. τόνους.
Το σιτάρι υπάρχει. Το αν μπορεί να φύγει από τα χωράφια και τα σιλό και να φτάσει στους αγοραστές στον σωστό χρόνο και στη σωστή τιμή είναι διαφορετικό ζήτημα. Εκεί, ανάμεσα σε μια άφθονη σοδειά και σε μια μη ασφαλή εμπορική διαδρομή, εμφανίζεται το «πολεμικό ασφάλιστρο» και οι εισαγωγείς αρχίζουν να το πληρώνουν προτού εμφανιστεί οποιαδήποτε πραγματική έλλειψη.
Λιπάσματα: το σοκ με καθυστέρηση
Τα σιτηρά είναι μόνο ένα μέρος της σημασίας της Ρωσίας για την παγκόσμια γεωργία. Η χώρα αντιπροσωπεύει περίπου το ένα πέμπτο του διεθνούς εμπορίου λιπασμάτων και κατέχει ακόμη μεγαλύτερο μερίδιο σε ορισμένες αγορές, ιδιαίτερα στα αζωτούχα λιπάσματα και στο νιτρικό αμμώνιο.
Η Μαύρη Θάλασσα αποτελούσε ιστορικά σημαντική έξοδο για τη ρωσική αμμωνία μέσω του αγωγού Τολιάτι–Οδησσός. Ο αγωγός μετέφερε έως και 2,5 εκατ. τόνους ετησίως στο ουκρανικό λιμάνι Πιβντένι, προτού σταματήσει να λειτουργεί τον Φεβρουάριο του 2022 και αργότερα υποστεί ζημιές.
Οι ρωσικές εξαγωγές λιπασμάτων πραγματοποιούνται πλέον μέσω πολλών λιμανιών και διαδρομών. Δεν υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία που να δείχνουν ότι η διώρυγα Αζόφ–Ντον διαδραματίζει στα λιπάσματα τον ίδιο ρόλο που διαδραματίζει στα σιτηρά. Θα ήταν επομένως παραπλανητικό να υποστηριχθεί ότι το ένα τέταρτο των ρωσικών εξαγωγών λιπασμάτων περνά από την Αζοφική ή να εξηγηθεί η παγκόσμια θέση της Ρωσίας στην αγορά λιπασμάτων αποκλειστικά μέσω αυτής της διαδρομής.
Ο μεγαλύτερος κίνδυνος θα προέκυπτε εάν οι επιθέσεις έφταναν σε εργοστάσια λιπασμάτων, σιδηροδρομικές γραμμές ή τερματικούς σταθμούς εξαγωγών που χρησιμοποιεί η Ρωσία στη Μαύρη ή τη Βαλτική Θάλασσα. Η αγορά βρίσκεται ήδη υπό πίεση. Οι τιμές των λιπασμάτων τους πρώτους πέντε μήνες του 2026 ήταν περίπου 35% υψηλότερες από την αντίστοιχη περίοδο ένα χρόνο νωρίτερα, μετά τις διαταραχές στις ενεργειακές προμήθειες, τη ναυσιπλοΐα και την παραγωγή.
Το φυσικό αέριο είναι απαραίτητο για την παραγωγή πολλών αζωτούχων λιπασμάτων. Επομένως, οι εντάσεις στο Ορμούζ αυξάνουν το κόστος παραγωγής. Παράλληλα, οι συγκρούσεις στη Μαύρη Θάλασσα μπορούν να διαταράξουν τόσο τις μεταφορές λιπασμάτων όσο και τις εξαγωγές των σιτηρών που παράγονται με αυτά.
Οι πλήρεις επιπτώσεις δεν εμφανίζονται από τη μία μέρα στην άλλη. Εάν οι υψηλές τιμές οδηγήσουν τους αγρότες σε μειωμένη χρήση λιπασμάτων, οι αποδόσεις των καλλιεργειών μπορεί να μειωθούν την επόμενη περίοδο. Οι συνέπειες θα μπορούσαν να διαρκέσουν για μήνες μετά τη διακοπή της ναυσιπλοΐας.
Εναλλακτικές διαδρομές, υψηλότερο κόστος
Η Μόσχα υποστηρίζει ότι διαθέτει αρκετή λιμενική δυναμικότητα ώστε να ανακατευθύνει τις εξαγωγές της. Μπορεί να στείλει σιτηρά στο Νοβοροσίσκ και το Ταμάν στη Μαύρη Θάλασσα ή σε λιμάνια της Βαλτικής και της Κασπίας, ακόμη και στην Άπω Ανατολή.
Στην πράξη, όμως, η αλλαγή διαδρομής ενός φορτίου απαιτεί πολύ περισσότερα από την αλλαγή ενός λιμανιού σε ένα συμβόλαιο. Η εναλλακτική εγκατάσταση χρειάζεται διαθέσιμους αποθηκευτικούς χώρους, δυναμικότητα φόρτωσης και θέση ελλιμενισμού. Τα σιτηρά χρειάζονται τρένα, μεταφορικές διαδρομές και νέες εμπορικές συμφωνίες. Η μεταφορά προϊόντων από το Ροστόφ και το Κρασνοντάρ προς τα βόρεια, στα λιμάνια της Βαλτικής, είναι πιο αργή και ακριβή από τη μεταφορά μέσω της Αζοφικής. Τα λιμάνια της Άπω Ανατολής απέχουν πολύ τόσο από τις κύριες παραγωγικές περιοχές όσο και από τους αγοραστές της Μεσογείου και της Μέσης Ανατολής.
Η Ρωσία θα πρέπει να μπορεί να απορροφήσει ένα κλείσιμο διάρκειας μερικών ημερών ή ίσως δύο εβδομάδων. Η καθυστερημένη συγκομιδή τής έχει δώσει λίγο χρόνο για να ανακατευθύνει τα φορτία. Ωστόσο, η πίεση θα αυξηθεί καθώς η νέα σοδειά φτάνει στα λιμάνια. Οι ρωσικές εξαγωγές σιτηρών ξεπερνούν τους 5 εκατ. τόνους τον μήνα κατά την περίοδο αιχμής και μια παρατεταμένη διακοπή θα δημιουργούσε συμφόρηση και απώλειες που δεν θα μπορούσαν να αποκατασταθούν γρήγορα.
Η Αίγυπτος είναι μεταξύ των χωρών που είναι περισσότερο ευάλωτες σε μια διαταραχή: η Ρωσία και η Ουκρανία κάλυψαν περίπου το 84,5% των εισαγωγών σιταριού της μεταξύ Ιουλίου 2025 και Ιανουαρίου 2026.
Η Ουκρανία έχει λιγότερες επιλογές. Μπορεί να χρησιμοποιήσει λιμάνια του Δούναβη, όπως το Ρένι και το Ισμαήλ, και στη συνέχεια το ρουμανικό λιμάνι της Κωνστάντζας ή να μεταφέρει σιτηρά σιδηροδρομικώς και οδικώς μέσω Πολωνίας, Ρουμανίας, Σλοβακίας και Ουγγαρίας.
Οι διαδρομές αυτές βοήθησαν να αποτραπεί η πλήρης διακοπή των εξαγωγών μετά τη ρωσική εισβολή το 2022, όμως είναι ακριβότερες και έχουν μικρότερη δυναμικότητα από τα λιμάνια βαθέων υδάτων της Μαύρης Θάλασσας. Οι ουκρανικοί και ευρωπαϊκοί σιδηρόδρομοι χρησιμοποιούν επίσης διαφορετικό εύρος γραμμών, γεγονός που απαιτεί την εκφόρτωση των φορτίων ή την αλλαγή βαγονιών στα σύνορα. Η συμφόρηση στις συνοριακές διαβάσεις προκαλεί επιπλέον καθυστερήσεις, όπως και οι διαφωνίες με Ευρωπαίους αγρότες που ανησυχούν για τον ανταγωνισμό από τα φθηνότερα ουκρανικά σιτηρά.
Ο Δούναβης και οι διαδρομές μέσω της ΕΕ μπορούν να λειτουργήσουν ως ανάχωμα, αλλά δεν μπορούν βραχυπρόθεσμα να αντικαταστήσουν τα 2 εκατ. τόνους μηνιαίας εξαγωγικής δυναμικότητας που έχουν χαθεί από τη θαλάσσια μεταφορά.
Από τη διαταραχή στην επισιτιστική κρίση
Η σύγκριση είναι ελκυστική: το Ορμούζ απειλεί την ενεργειακή ασφάλεια, ενώ η Μαύρη Θάλασσα απειλεί την επισιτιστική ασφάλεια. Ωστόσο, λειτουργεί περισσότερο ως περιγραφή της λειτουργίας τους παρά ως γεωγραφική ή ποσοτική σύγκριση.
Το Ορμούζ διακινεί ποσότητες που αντιστοιχούν περίπου στο ένα πέμπτο της παγκόσμιας κατανάλωσης πετρελαίου και πετρελαϊκών προϊόντων, πάνω από το ένα τέταρτο του θαλάσσιου εμπορίου πετρελαίου και περίπου το ένα πέμπτο του παγκόσμιου εμπορίου υγροποιημένου φυσικού αερίου. Πρόκειται για ένα στενό, σαφώς καθορισμένο πέρασμα και οι διαθέσιμοι αγωγοί δεν μπορούν να αντισταθμίσουν πλήρως το κλείσιμό του.
Η Μαύρη Θάλασσα είναι διαφορετική. Δεν αποτελεί ένα μοναδικό σημείο ασφυξίας, αλλά ένα δίκτυο λιμανιών, ποταμών, στενών, σιδηροδρόμων και οδικών αξόνων. Ορισμένα φορτία μπορούν να ανακατευθυνθούν, αν και πιο αργά, με μεγαλύτερο κόστος και σε μικρότερες ποσότητες. Μια διαταραχή στη Μαύρη Θάλασσα δεν θα αφαιρούσε άμεσα από το παγκόσμιο εμπόριο τροφίμων ένα ποσοστό αντίστοιχο με εκείνο των ενεργειακών ροών που θα μπορούσε να διακοπεί από το κλείσιμο του Ορμούζ.
Διαφορετική είναι και η πολιτική γεωγραφία. Το Ορμούζ είναι διεθνές πέρασμα που χρησιμοποιείται από αρκετούς εξαγωγείς ενέργειας. Στην Αζοφική, η Μόσχα ασκεί πλέον de facto έλεγχο στο μεγαλύτερο μέρος της ακτογραμμής και στις δύο πλευρές της πύλης του Κερτς προς τη Μαύρη Θάλασσα, μετά την κατοχή τμημάτων της νότιας Ουκρανίας και την ανακήρυξη της προσάρτησής τους —μια κίνηση που δεν αναγνωρίζεται διεθνώς.
Η Ουκρανία επιτίθεται σε ένα εξαγωγικό δίκτυο που ελέγχεται από τον αντίπαλό της. Αντίθετα, ένα κλείσιμο του Ορμούζ θα εμπόδιζε τις εξαγωγές πολλών χωρών, οι οποίες δεν είναι κατ’ ανάγκη άμεσα εμπλεκόμενες στη σύγκρουση.
Τα τρόφιμα έχουν τη δική τους ιδιαίτερη ευαισθησία. Οι κυβερνήσεις διατηρούν αποθέματα τόσο ενέργειας όσο και σιτηρών, όμως οι αυξήσεις των τιμών τροφίμων πλήττουν άμεσα τα φτωχότερα νοικοκυριά, επειδή τα τρόφιμα καταλαμβάνουν μεγαλύτερο ποσοστό του εισοδήματός τους. Επιβαρύνουν επίσης τα δημόσια οικονομικά σε χώρες όπου το ψωμί επιδοτείται. Ένα επισιτιστικό σοκ μικρότερο από ένα πετρελαϊκό σοκ σε καθαρά ποσοτικούς όρους μπορεί, επομένως, να δημιουργήσει κοινωνικές και πολιτικές πιέσεις ταχύτερα σε εύθραυστες οικονομίες.
Το Ορμούζ είναι ένας συγκεντρωμένος γεωγραφικός κόμβος. Η Μαύρη Θάλασσα γίνεται καλύτερα κατανοητή ως ένας διάχυτος εμπορικός κόμβος-σημείο ασφυξίας. Το κλείσιμο του Ορμούζ προκαλεί άμεσο ενεργειακό σοκ. Η διαταραχή στη Μαύρη Θάλασσα ξεκινά με υψηλότερα ασφάλιστρα και ναύλα και με αλλαγές στις εμπορικές ροές. Εάν διαρκέσει αρκετά ή επεκταθεί στα λιμάνια βαθέων υδάτων και των δύο πλευρών, μπορεί να εξελιχθεί σε πραγματική έλλειψη.
Οι δύο κρίσεις θα μπορούσαν επίσης να αλληλοενισχυθούν. Η αναταραχή στο Ορμούζ αυξάνει το κόστος καυσίμων, φυσικού αερίου, λιπασμάτων και θαλάσσιων μεταφορών. Η αναταραχή στη Μαύρη Θάλασσα αυξάνει τις τιμές των σιτηρών, των φυτικών ελαίων και των ζωοτροφών. Εάν συμβούν ταυτόχρονα, τα τρόφιμα γίνονται ακριβότερα τόσο στην παραγωγή όσο και στη μεταφορά.
Στροφή προς τους οικονομικούς στόχους
Το Κίεβο υποστηρίζει ότι δεν επιτίθεται σε πολιτικά φορτία, αλλά μόνο σε στρατιωτικούς στόχους και εγκαταστάσεις που υποστηρίζουν την πολεμική προσπάθεια της Ρωσίας. Ακόμη κι αν αυτό ισχύει, το εύρος των επιχειρήσεών του έχει διευρυνθεί. Αρχικά στόχευε πλοία του Στόλου της Μαύρης Θάλασσας και ναυτικές βάσεις, στη συνέχεια διυλιστήρια και εγκαταστάσεις αποθήκευσης καυσίμων. Τώρα στη λίστα έχουν προστεθεί λιμάνια, δεξαμενόπλοια και πλοία που η Ουκρανία θεωρεί μέρος του ρωσικού δικτύου ανεφοδιασμού.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το Κίεβο εγκατέλειψε τους στρατιωτικούς στόχους υπέρ των οικονομικών. Ο ορισμός του για τη στρατιωτική ικανότητα έχει διευρυνθεί και περιλαμβάνει τις οικονομικές και εφοδιαστικές υποδομές που χρηματοδοτούν τον πόλεμο και τον διατηρούν. Πετρέλαιο, φυσικό αέριο, σιτηρά και λιπάσματα δεν είναι απλές εξαγωγές για τη Ρωσία. Παράγουν συνάλλαγμα και δημόσια έσοδα. Η διατάραξή τους προκαλεί εσωτερικό κόστος μέσω ελλείψεων καυσίμων, υψηλότερων τιμών και ζημιών για αγρότες και εξαγωγείς.
Υπό αυτή την έννοια, η εκστρατεία στην Αζοφική επεκτείνει τη στρατηγική της Ουκρανίας για πλήγματα στον ρωσικό ενεργειακό τομέα σε ένα ακόμη πεδίο —και μάλιστα σε ένα πεδίο στο οποίο οι διεθνείς αγορές είναι ιδιαίτερα ευαίσθητες: τα τρόφιμα.
Η Ρωσία έχει επίσης χρησιμοποιήσει τις θαλάσσιες οδούς ως μοχλό πίεσης. Από την έναρξη του πολέμου έχει αποκλείσει ουκρανικά λιμάνια, αποχώρησε από την Πρωτοβουλία για τα Σιτηρά της Μαύρης Θάλασσας, επιτέθηκε σε σιλό και τερματικούς σταθμούς εξαγωγών και συνέδεσε την ασφαλή ναυσιπλοΐα με τη διευκόλυνση των δικών της εξαγωγών αγροτικών προϊόντων και λιπασμάτων, καθώς και με τραπεζικές συναλλαγές.
Το θαλάσσιο εμπόριο έχει μετατραπεί σε προέκταση του πεδίου μάχης και για τις δύο πλευρές. Καθώς όμως διευρύνεται η κατηγορία των «οικονομικών στόχων που εξυπηρετούν τον πόλεμο», η γραμμή ανάμεσα στις στρατιωτικές υποδομές και το πολιτικό εμπόριο γίνεται ολοένα πιο δυσδιάκριτη. Οι εισαγωγείς που βρίσκονται χιλιάδες χιλιόμετρα από το μέτωπο είναι όλο και πιθανότερο να επωμιστούν μέρος του κόστους.
Οι ευάλωτες χώρες
Η Αίγυπτος είναι μεταξύ των χωρών που εκτίθενται περισσότερο σε μια παρατεταμένη διαταραχή. Εισήγαγε περίπου 8,8 εκατ. τόνους σιταριού από τον Ιούλιο του 2025 έως τον Ιανουάριο του 2026, εκ των οποίων 5,28 εκατ. τόνοι προήλθαν από τη Ρωσία και 2,16 εκατ. από την Ουκρανία. Οι δύο χώρες κάλυψαν περίπου το 84,5% των εισαγωγών σιταριού της Αιγύπτου κατά την περίοδο αυτή.
Για το Κάιρο, το ζήτημα δεν αφορά μόνο την εξασφάλιση επαρκών ποσοτήτων σιταριού. Αφορά επίσης το κόστος ενός επιδοτούμενου προγράμματος ψωμιού που στηρίζει δεκάδες εκατομμύρια ανθρώπους. Οι υψηλότερες διεθνείς τιμές ή τα αυξημένα ναύλα ασκούν πρόσθετη πίεση στα δημόσια οικονομικά.
Η Τουρκία βρίσκεται επίσης στον πρώτο κύκλο των ευάλωτων χωρών. Αγοράζει μεγάλες ποσότητες ρωσικού σιταριού και αποτελεί σημαντικό κέντρο παραγωγής αλευριού και ζυμαρικών για επανεξαγωγή.
Σε άλλες χώρες της Μέσης Ανατολής και της Βόρειας Αφρικής, οι πιο ευάλωτες περιλαμβάνουν τον Λίβανο, την Υεμένη, τη Λιβύη, την Τυνησία, την Αλγερία, το Μαρόκο, την Ιορδανία και τη Συρία. Ορισμένες έχουν διαφοροποιήσει τους προμηθευτές τους από το 2022, όμως το ρωσικό σιτάρι εξακολουθεί να επωφελείται από τις ανταγωνιστικές τιμές και τη γεωγραφική εγγύτητα. Η πίεση είναι μεγαλύτερη στις χώρες που αντιμετωπίζουν έλλειψη συναλλάγματος ή διατηρούν επιδοτήσεις στο ψωμί.
Πολλές χώρες της υποσαχάριας Αφρικής δεν εξαρτώνται άμεσα από τη Ρωσία και την Ουκρανία, αλλά έχουν μικρότερα περιθώρια να απορροφήσουν υψηλότερες τιμές. Το Σουδάν, το Νότιο Σουδάν, η Σομαλία, η Αιθιοπία και οι χώρες του Σαχέλ αντιμετωπίζουν ήδη πολέμους, επισιτιστικές κρίσεις ή κλιματικά σοκ. Όταν αυξάνονται οι τιμές των σιτηρών και των ναύλων, οι οργανώσεις ανθρωπιστικής βοήθειας μπορούν να αγοράσουν λιγότερα με τους ίδιους προϋπολογισμούς.
Η έκθεση της Ασίας παίρνει διάφορες μορφές. Οι τιμές του σιταριού έχουν σημασία για το Μπανγκλαντές, το Πακιστάν και την Ινδονησία, ενώ οι αγορές ηλιελαίου και ζωοτροφών επηρεάζουν την Ινδία, την Κίνα και άλλες χώρες. Μια χώρα μπορεί να αντικαταστήσει το ηλιέλαιο με σογιέλαιο ή φοινικέλαιο, όμως η πρόσθετη ζήτηση αυξάνει στη συνέχεια το κόστος αυτών των υποκατάστατων για όλους τους υπόλοιπους.
Η εξάρτηση από το ρωσικό ή το ουκρανικό σιτάρι είναι, επομένως, μόνο ένα μέρος της εικόνας. Οι πιο ευάλωτες χώρες συνδυάζουν την εξάρτηση από τις εισαγωγές με αδύναμα νομίσματα, περιορισμένα αποθέματα, εκτεταμένες επιδοτήσεις ψωμιού, υψηλή φτώχεια ή εσωτερικές συγκρούσεις.
Από τη διαταραχή στην κρίση
Το καλύτερο σενάριο θα ήταν μια γρήγορη αποκατάσταση της ναυσιπλοΐας στην Αζοφική, με τη Ρωσία να ανακατευθύνει μέρος των φορτίων της στα λιμάνια βαθέων υδάτων, ενώ η Ουκρανία θα επισκεύαζε τους κατεστραμμένους τερματικούς σταθμούς. Οι άφθονες παγκόσμιες σοδειές θα μπορούσαν τότε να βοηθήσουν ώστε να υποχωρήσει το πολεμικό ασφάλιστρο.
Εάν οι περιορισμοί διαρκέσουν για εβδομάδες κατά την περίοδο αιχμής της συγκομιδής, τα σιτηρά θα συσσωρευτούν στη νότια Ρωσία και τα ναύλα θα αυξηθούν. Εκατομμύρια τόνοι θα μπορούσαν να καθυστερήσουν ή να μην εξαχθούν κατά τη διάρκεια της περιόδου. Παράγοντες της αγοράς εκτιμούν ότι ο συνδυασμός των επιπτώσεων από τη διαταραχή στην Αζοφική και τη ρωσική κρίση καυσίμων θα μπορούσε να μειώσει τις ρωσικές εξαγωγές σιταριού κατά 5 έως 10 εκατ. τόνους. Πρόκειται για πρόβλεψη του τι θα μπορούσε να συμβεί και όχι για απώλεια που έχει ήδη καταγραφεί.
Το πιο επικίνδυνο σενάριο θα ήταν να επεκταθούν οι ουκρανικές επιθέσεις στο Νοβοροσίσκ ή το Ταμάν, καθώς και στα συνδεδεμένα σιλό και στις σιδηροδρομικές υποδομές τους. Αυτά είναι τα λιμάνια που προορίζονται να αντισταθμίσουν το κλείσιμο της Αζοφικής. Εάν τεθούν εκτός λειτουργίας, ένα πρόβλημα καθυστερημένων και ανακατευθυνόμενων φορτίων θα μετατρεπόταν σε πραγματική απώλεια εξαγωγικής προσφοράς.
Παράλληλα, οι συνεχιζόμενες ρωσικές επιθέσεις θα μπορούσαν να θέσουν εκτός λειτουργίας μεγαλύτερο τμήμα του λιμενικού συστήματος της Οδησσού ή να απομακρύνουν πλοιοκτήτες και ασφαλιστικές εταιρείες από την περιοχή. Εάν διαταραχθούν τα λιμάνια βαθέων υδάτων και των δύο πλευρών, οι τιμές θα μπορούσαν να αυξηθούν απότομα. Άλλες χώρες θα μπορούσαν τότε να επιβάλουν περιορισμούς στις εξαγωγές για να προστατεύσουν τις δικές τους αγορές, όπως έχει συμβεί σε προηγούμενες επισιτιστικές κρίσεις.
Η Ρωσία και η Ουκρανία εξαρτώνται, ωστόσο, και οι δύο από τα έσοδα των αγροτικών εξαγωγών. Αυτή η κοινή εξάρτηση θα μπορούσε ακόμη να ενθαρρύνει μια περιορισμένη θαλάσσια συμφωνία, ενδεχομένως με τη διαμεσολάβηση της Τουρκίας, των Ηνωμένων Εθνών ή των Ηνωμένων Πολιτειών, ώστε τα εμπορικά πλοία και τα λιμάνια να παραμείνουν εκτός της σύγκρουσης. Δεν θα απαιτούσε ειρηνευτική συμφωνία, μόνο την αναγνώριση ότι η διατάραξη των εξαγωγών του αντιπάλου μπορεί να θέσει σε κίνδυνο και το εμπόριο εκείνου που την προκαλεί.
Η Αζοφική Θάλασσα δεν έχει γίνει ακόμη ένα δεύτερο Ορμούζ. Από μόνη της είναι λιγότερο σημαντική και η Ρωσία διαθέτει περισσότερες εναλλακτικές από όσες θα είχαν οι εξαγωγείς του Περσικού Κόλπου εάν έκλεινε το Ορμούζ. Ο κίνδυνος, όμως, δεν τελειώνει στην Αζοφική. Βρίσκεται στο ενδεχόμενο ολόκληρη η Μαύρη Θάλασσα να μετατραπεί σε ανοιχτό πεδίο επιθέσεων εναντίον πλοίων, λιμανιών και πηγών εσόδων.
Τότε το ζήτημα θα έπαυε να είναι ακόμη ένα επεισόδιο του ρωσοουκρανικού πολέμου. Θα μετατρεπόταν σε κρίση που συνδέει την επισιτιστική ασφάλεια με την ενεργειακή ασφάλεια. Το πλήγμα μπορεί να δίνεται στη Μαύρη Θάλασσα, όμως οι επιπτώσεις του θα φτάνουν μέχρι τα καρβέλια ψωμιού στο Κάιρο, τη Βηρυτό και το Χαρτούμ και μέχρι τους κρατικούς προϋπολογισμούς και τα οικογενειακά τραπέζια, χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά.