ότι η Ρωσία δεν είναι έτοιμη να συμφωνήσει σε κατάπαυση των επιθέσεων εναντίον πλοίων που μεταφέρουν αγροτικά προϊόντα στη Μαύρη Θάλασσα. Σύμφωνα με τον ίδιο, η Μόσχα θέλει οποιαδήποτε τέτοια συμφωνία να περιλαμβάνει και τον τερματισμό των ουκρανικών επιθέσεων σε ρωσικά διυλιστήρια και ενεργειακές υποδομές.
Το Κίεβο, από την πλευρά του, ζητά η όποια συμφωνία να είναι αμοιβαία: εάν σταματήσουν οι ουκρανικές επιθέσεις στις ρωσικές ενεργειακές εγκαταστάσεις, θα πρέπει να σταματήσουν και οι ρωσικές επιθέσεις στο ενεργειακό σύστημα της Ουκρανίας.
Κάπως έτσι, μια συζήτηση που είχε ως αφετηρία τα πλοία με σιτηρά έχει μετατραπεί σε πολύ ευρύτερο παζάρι.
Η Τουρκία είχε ανοίξει πρώτη τον δρόμο
Η Άγκυρα είχε ήδη επιχειρήσει να βάλει ένα φρένο στην κλιμάκωση στη Μαύρη Θάλασσα.
Ο υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν είχε προτείνει στις 8 Αυγούστου τη δημιουργία μηχανισμού για ένα μορατόριουμ στις στρατιωτικές δραστηριότητες που απειλούν την εμπορική ναυσιπλοΐα. Η τουρκική πρωτοβουλία ήρθε καθώς οι επιθέσεις άρχισαν να επηρεάζουν όλο και περισσότερο τα εμπορικά πλοία και όχι μόνο στρατιωτικούς στόχους.
Η Μόσχα, ωστόσο, απέρριψε την ιδέα μιας γενικής εκεχειρίας στη Μαύρη Θάλασσα. Η εκπρόσωπος του ρωσικού υπουργείου Εξωτερικών Μαρία Ζαχάροβα δήλωσε στις 14 Αυγούστου ότι η Ρωσία δεν είχε λάβει επίσημη τουρκική πρόταση με συγκεκριμένους όρους και τάχθηκε κατά μιας ρύθμισης που, κατά την άποψή της, θα μπορούσε να δώσει μονομερή πλεονεκτήματα στην Ουκρανία. Η Μόσχα απέρριψε επίσης την επιστροφή στο προηγούμενο μοντέλο της συμφωνίας για τα σιτηρά.
Παράλληλα, το Κίεβο είχε κάνει τη δική του κίνηση. Στις 13 Αυγούστου, σύμφωνα με το Reuters, η Ουκρανία διαβίβασε μέσω τρίτης πλευράς στη Ρωσία πρόταση για αμοιβαίο τερματισμό των επιθέσεων κατά πολιτικών στόχων στη Μαύρη Θάλασσα.
Πρόκειται, επομένως, για δύο συγγενείς αλλά διαφορετικές πρωτοβουλίες: την τουρκική πρόταση για μορατόριουμ και την ουκρανική πρόταση για παύση των επιθέσεων σε πολιτική ναυσιπλοΐα.
Τα σιτηρά παραμένουν στη μέση
Παρά τη μετατόπιση της συζήτησης προς την ενέργεια, τα σιτηρά δεν έχουν φύγει από την εξίσωση. Αντίθετα, είναι ένας από τους βασικούς λόγους για τους οποίους η ασφάλεια της Μαύρης Θάλασσας έχει αποκτήσει διεθνή σημασία.
Ο Ζελένσκι υποστηρίζει ότι ο ουκρανικός θαλάσσιος διάδρομος δεν έχει κλείσει πλήρως και ότι πλοία εξακολουθούν να χρησιμοποιούν τα λιμάνια της ευρύτερης περιοχής της Οδησσού, παρά τις ρωσικές επιθέσεις στις λιμενικές υποδομές.
Η εικόνα, όμως, έχει επιβαρυνθεί σημαντικά. Οι επιθέσεις σε λιμάνια και πλοία έχουν ήδη επηρεάσει τις εξαγωγές και τις διεθνείς αγορές σιτηρών. Οι φόβοι για περαιτέρω περιορισμό των θαλάσσιων εξαγωγών έχουν μάλιστα οδηγήσει σε σημαντική άνοδο των τιμών των σιτηρών.
Γι' αυτό και η προστασία των εμπορικών πλοίων δεν είναι μια στενά ουκρανορωσική υπόθεση. Αφορά την παγκόσμια αγορά τροφίμων και τις θαλάσσιες εμπορικές διαδρομές.
Και από τα σιτηρά, στο πετρέλαιο
Εδώ βρίσκεται ένα στοιχείο με ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την ενεργειακή αγορά.
Η Μαύρη Θάλασσα δεν είναι μόνο ένας από τους βασικούς διαδρόμους εξαγωγής ουκρανικών και ρωσικών αγροτικών προϊόντων. Είναι επίσης σημαντική οδός για τις πετρελαϊκές εξαγωγές.
Το Νοβοροσίσκ, για παράδειγμα, αποτελεί κρίσιμο κόμβο για τις ρωσικές πετρελαϊκές εξαγωγές. Οι ουκρανικές επιθέσεις έχουν ήδη προκαλέσει προβλήματα στις ροές. Σύμφωνα με το Reuters, οι εξαγωγές πετρελαίου από τα δυτικά ρωσικά λιμάνια μειώθηκαν κατά περίπου 15% κάτω από τα προγραμματισμένα επίπεδα στο πρώτο μισό του Αυγούστου, με ιδιαίτερα σημαντική πτώση στις αποστολές από το Νοβοροσίσκ.
Το γεγονός αυτό εξηγεί γιατί η Μόσχα θέλει να βάλει στο ίδιο τραπέζι την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας και την προστασία των ενεργειακών της εγκαταστάσεων.
Και η εξέλιξη έχει μια ακόμη διάσταση: στις αρχές Αυγούστου η Ουκρανία φέρεται να ανέστειλε επιθέσεις εναντίον δεξαμενόπλοιων που χρησιμοποιούν το Νοβοροσίσκ, μετά από αμερικανικό αίτημα, λόγω ανησυχιών για τις επιπτώσεις στις πετρελαϊκές αγορές και στις ροές πετρελαίου από το Καζακστάν.
Η παλιά συμφωνία για τα σιτηρά δεν επιστρέφει απλώς
Στο παρασκήνιο βρίσκεται και η παλιά Πρωτοβουλία για τα Σιτηρά, την οποία είχαν συμφωνήσει το 2022 η Ρωσία, η Ουκρανία, η Τουρκία και ο ΟΗΕ.
Η συμφωνία επέτρεψε για ένα διάστημα την ασφαλή εξαγωγή ουκρανικών αγροτικών προϊόντων μέσω της Μαύρης Θάλασσας. Η Ρωσία αποχώρησε το 2023, υποστηρίζοντας ότι δεν είχαν τηρηθεί οι δεσμεύσεις που αφορούσαν τις δικές της εξαγωγές αγροτικών προϊόντων και λιπασμάτων.
Η Μόσχα δεν θέλει σήμερα απλώς την επαναφορά εκείνου του μοντέλου. Και αυτό είναι ένα από τα βασικά προβλήματα των νέων συζητήσεων.
Το Κίεβο, αντίθετα, θέλει να διασφαλίσει ότι τα εμπορικά πλοία και οι εξαγωγές του θα προστατεύονται χωρίς να χρειάζεται να αποδεχθεί μονομερείς περιορισμούς στις δικές του στρατιωτικές επιχειρήσεις.
Η Μαύρη Θάλασσα γίνεται ενεργειακό μέτωπο
Η ουσία βρίσκεται στη μετατόπιση της διαπραγμάτευσης.
Τα σιτηρά είναι η αφετηρία. Η εμπορική ναυσιπλοΐα είναι ο κρίκος που συνδέει τις δύο πλευρές. Και οι ενεργειακές υποδομές είναι πλέον στο κέντρο του παζαριού.
Η Ρωσία θέλει προστασία για τα διυλιστήρια, τους αγωγούς και τις ενεργειακές της εγκαταστάσεις. Η Ουκρανία ζητά την ίδια προστασία για το δικό της ενεργειακό σύστημα. Και στη μέση βρίσκονται τα πλοία, τα λιμάνια, οι εξαγωγές σιτηρών και οι πετρελαϊκές ροές.
Δεν υπάρχει μέχρι στιγμής συμφωνία ούτε έχει γίνει σαφές ποιος θα αναλάβει τη διαμεσολάβηση στον νέο δίαυλο που ανακοίνωσε ο Ζελένσκι.
Υπάρχει, όμως, κάτι που έχει αλλάξει: η ασφάλεια της ναυσιπλοΐας στη Μαύρη Θάλασσα δεν αντιμετωπίζεται πλέον μόνο ως ζήτημα εμπορίου και σιτηρών. Έχει γίνει μέρος της ευρύτερης διαπραγμάτευσης για την ενέργεια και τις υποδομές.
Και αυτό κάνει τη Μαύρη Θάλασσα ακόμη πιο κρίσιμη για τις αγορές ενέργειας, αλλά και για το παγκόσμιο εμπόριο τροφίμων.