Η Τουρκία επιχειρεί να μεταφέρει προς την ευρωπαϊκή αγορά εμπορεύματα και ενεργειακές ροές που φτάνουν στο έδαφός της από την Ασία, τον Καύκασο, τη Μέση Ανατολή και τον Κόλπο, με τη Βουλγαρία να αποκτά κομβικό ρόλο ως η πλησιέστερη ευρωπαϊκή πύλη. Για τη Σόφια, όμως, η ευκαιρία αυτή έχει σημαντικό κόστος. Η χώρα χρειάζεται μεγάλες επενδύσεις στις υποδομές της, προκειμένου να μπορέσει να διαχειριστεί την αυξανόμενη εμπορευματική και ενεργειακή κίνηση που θα κατευθύνεται μέσω Τουρκίας προς την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Από τις 22 Μαΐου έως τις 13 Αυγούστου πραγματοποιήθηκαν τουλάχιστον δέκα συναντήσεις και γύροι συνομιλιών μεταξύ Τούρκων και Βούλγαρων αξιωματούχων. Στο επίκεντρο βρέθηκαν οι σιδηρόδρομοι, οι οδικές συνδέσεις, τα συνοριακά περάσματα, το φυσικό αέριο, η ηλεκτρική ενέργεια, οι έρευνες στη
Μαύρη Θάλασσα, τα logistics, η μετανάστευση και η ασφάλεια.
Πίσω από αυτή την πυκνή διπλωματική και πολιτική δραστηριότητα διαμορφώνεται μια ευρύτερη στρατηγική: η Τουρκία διαθέτει τις διαδρομές και τις ενεργειακές υποδομές, ενώ η Βουλγαρία καλείται να δημιουργήσει τις υποδομές που θα επιτρέψουν σε αυτές τις ροές να περάσουν στην ευρωπαϊκή αγορά.
Οι τρεις βασικοί διάδρομοι της Τουρκίας προς την Ευρώπη
Ο Τούρκος υπουργός Μεταφορών και Υποδομών Αμπντουλκαντίρ Ουραλόγλου έχει περιγράψει τον ρόλο που αποδίδει η Άγκυρα στη Βουλγαρία.
Η Τουρκία θέλει τα εμπορεύματα που φτάνουν μέσω του Middle Corridor από την Άπω Ανατολή, του Development Road από το Ιράκ, αλλά και μέσω μιας μελλοντικής σιδηροδρομικής σύνδεσης με τη Σαουδική Αραβία, να συνεχίζουν προς την Ευρώπη και να μην σταματούν στα τουρκικά σύνορα.
Για την Άγκυρα, η Βουλγαρία αποτελεί τον σημαντικότερο εταίρο για τη σύνδεση αυτών των διαδρόμων με την ευρωπαϊκή αγορά.
Για να αυξηθεί η δυναμικότητα της σύνδεσης Ασίας–Ευρώπης, χρειάζεται μια δεύτερη σιδηροδρομική σύνδεση μεταξύ Τουρκίας και Βουλγαρίας, καθώς και ο διπλασιασμός τμημάτων της υφιστάμενης γραμμής προς τα τουρκικά σύνορα.
877 εκατ. ευρώ για τους βουλγαρικούς σιδηροδρόμους
Το κόστος είναι ιδιαίτερα υψηλό. Σύμφωνα με το βουλγαρικό υπουργείο Μεταφορών και Επικοινωνιών, δύο βασικά σιδηροδρομικά έργα που θα αυξήσουν τη δυναμικότητα προς την Τουρκία υπολογίζονται συνολικά σε περίπου 877 εκατ. ευρώ.
Το πρώτο αφορά μια νέα σιδηροδρομική γραμμή μήκους 71 χιλιομέτρων, από το Γιάμπολ μέσω Ελχόβο και Λέσοβο έως τα τουρκικά σύνορα, με εκτιμώμενο κόστος 547,1 εκατ. ευρώ. Το δεύτερο αφορά τον διπλασιασμό των μονών τμημάτων της υφιστάμενης γραμμής προς την Τουρκία, με κόστος περίπου 330 εκατ. ευρώ.
Το έργο αφορά τον διπλασιασμό σχεδόν ολόκληρης της υφιστάμενης μονής σιδηροδρομικής γραμμής από το Κρούμοβο έως τα τουρκικά σύνορα, καθώς το τμήμα Κατούνιτσα–Ποπόβιτσα διαθέτει ήδη δύο γραμμές. Ωστόσο, κανένα από τα δύο έργα δεν διαθέτει ακόμη πλήρη χρηματοδότηση.
Η Βουλγαρία σχεδιάζει να αναζητήσει ευρωπαϊκή χρηματοδότηση στο πλαίσιο του επόμενου Πολυετούς Δημοσιονομικού Πλαισίου της ΕΕ για την περίοδο 2028–2034.
Προς το παρόν, το μόνο συγκεκριμένο έργο που προετοιμάζεται για ευρωπαϊκή χρηματοδότηση είναι ένα ξεχωριστό πρόγραμμα ύψους 40 εκατ. ευρώ, που αφορά το τμήμα Λιούμπιμετς–Σβίλενγκραντ–ελληνικά σύνορα. Η Βουλγαρία σχεδιάζει να υποβάλει το έργο από κοινού με Ρουμανία και Ελλάδα, με την ευρωπαϊκή συγχρηματοδότηση να μπορεί να φτάσει έως και το 85%.
Η δεύτερη σιδηροδρομική σύνδεση παραμένει χωρίς χρηματοδότηση
Η σχεδιαζόμενη γραμμή μέσω Λέσοβο θα αποκαταστήσει και θα εκσυγχρονίσει την υφιστάμενη σιδηροδρομική σύνδεση Γιάμπολ–Ελχόβο, μήκους 39 χιλιομέτρων, και θα προσθέσει ακόμη 32 χιλιόμετρα νέας γραμμής έως τα τουρκικά σύνορα.
Ο σχεδιασμός προβλέπει μονή ηλεκτροδοτούμενη γραμμή, με ταχύτητες έως 160 χλμ./ώρα για επιβατικά τρένα και έως 120 χλμ./ώρα για εμπορευματικά.
Προβλέπονται επίσης τρεις σταθμοί και έξι στάσεις, μεταξύ των οποίων ένας νέος συνοριακός σταθμός στο Λέσοβο.
Στη βουλγαρική πλευρά, την κατασκευή μέχρι το Λέσοβο θα αναλάβει η Εθνική Εταιρεία Σιδηροδρομικών Υποδομών (NRIC), ενώ οι Τουρκικοί Κρατικοί Σιδηρόδρομοι (TCDD) θα κατασκευάσουν τη συνέχεια από τα σύνορα προς την Αδριανούπολη.
Ο σχεδιασμός του έργου βρίσκεται αρκετά πιο μπροστά από τη χρηματοδότησή του.
Η προεπενδυτική μελέτη έχει ολοκληρωθεί και τα αποτελέσματά της παραδόθηκαν στην TCDD τον Σεπτέμβριο του 2025. Ωστόσο, μέχρι σήμερα δεν έχει βρεθεί οριστική λύση για τη χρηματοδότηση της νέας διασυνοριακής γραμμής.
Η οικονομική σκοπιμότητα του έργου έχει κριθεί θετικά, όμως υπάρχει μια σημαντική επιφύλαξη: η προβλεπόμενη κυκλοφορία παραμένει χαμηλή σε σχέση με το ύψος της απαιτούμενης επένδυσης.
Ούτε η υπουργική συνάντηση της 13ης Αυγούστου οδήγησε σε νέα συμφωνία. Το βουλγαρικό υπουργείο Μεταφορών επιβεβαίωσε ότι δεν υπογράφηκε κάποιο νέο έγγραφο ούτε αναλήφθηκε νέα δέσμευση.
Η σύνδεση Γιάμπολ–Ελχόβο–Λέσοβο περιλαμβάνεται, άλλωστε, ήδη σε μνημόνιο που είχε υπογραφεί το 2023.
Η συμφωνία με την BOTAŞ παραμένει αγκάθι
Οι σιδηρόδρομοι αποτελούν μόνο μία πλευρά της σχέσης.
Το πιο δύσκολο ζήτημα στις ενεργειακές σχέσεις Τουρκίας–Βουλγαρίας παραμένει η 13ετής συμφωνία που υπέγραψαν το 2023 η βουλγαρική Bulgargaz και η τουρκική κρατική εταιρεία BOTAŞ. Η συμφωνία δίνει στη Βουλγαρία πρόσβαση στους τουρκικούς τερματικούς σταθμούς LNG και στο τουρκικό δίκτυο μεταφοράς φυσικού αερίου.
Παράλληλα, όμως, προβλέπει πληρωμές για δεσμευμένη δυναμικότητα ακόμη και όταν αυτή δεν χρησιμοποιείται πλήρως.
Οι ανεξόφλητες υποχρεώσεις που συνδέονται με τη συμφωνία έχουν ξεπεράσει τα 360 εκατ. δολάρια.
Η σύμβαση βρίσκεται πλέον υπό επαναδιαπραγμάτευση, χωρίς να έχουν γίνει γνωστοί όλοι οι όροι των συνομιλιών.
Το ζήτημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία καθώς Άγκυρα και Σόφια συζητούν πλέον την επέκταση της ενεργειακής συνεργασίας, αντί να αντιμετωπίζουν τη συμφωνία με την BOTAŞ ως μια μεμονωμένη διαφωνία.
Ειδικοί στην τουρκική πολιτική και την ενέργεια επισημαίνουν ότι το βασικό πλεονέκτημα της Τουρκίας είναι οι υποδομές της.
Η χώρα έχει εξελιχθεί σε σημαντικό κόμβο εισόδου φυσικού αερίου προς τις αγορές των Βαλκανίων, ενώ τα κράτη που αναζητούν εναλλακτικές πηγές εφοδιασμού, ώστε να περιορίσουν την εξάρτησή τους από τη Ρωσία, εξακολουθούν να χρειάζονται πρόσβαση στους τουρκικούς αγωγούς και στους τερματικούς σταθμούς LNG.
Κατά την εκτίμηση ειδικών, η ενέργεια αποτελεί πλέον έναν από τους βασικούς πυλώνες της τουρκικής επιρροής στα Βαλκάνια, μαζί με την αμυντική βιομηχανία, τις επενδύσεις και τη διπλωματία. Το πλεονέκτημα της Άγκυρας δεν βρίσκεται μόνο στις διμερείς πολιτικές σχέσεις. Βρίσκεται κυρίως στον έλεγχο και την ανάπτυξη των υποδομών που μεταφέρουν αγαθά και ενέργεια μεταξύ Ασίας και Ευρώπης.
Η ηλεκτρική ενέργεια της Κασπίας περνά από τον ίδιο χάρτη
Στον ίδιο στρατηγικό σχεδιασμό εντάσσεται πλέον και η ηλεκτρική ενέργεια.
Βουλγαρία, Τουρκία, Αζερμπαϊτζάν και Γεωργία προετοιμάζουν έναν οδικό χάρτη για έναν Πράσινο Ενεργειακό Διάδρομο, μέσω του οποίου ηλεκτρική ενέργεια από την περιοχή της Κασπίας θα μεταφέρεται μέσω Τουρκίας προς τους Ευρωπαίους καταναλωτές.
Η Άγκυρα έχει παρομοιάσει το σχέδιο με μια «ηλεκτρική εκδοχή του TANAP»: η ηλεκτρική ενέργεια θα εισέρχεται στο τουρκικό σύστημα και στη συνέχεια θα συνεχίζει προς την Ευρώπη. Τουρκία και Βουλγαρία διαθέτουν ήδη δύο ηλεκτρικές διασυνδέσεις των 400 kV.
Προβλέπονται δύο ακόμη γραμμές, χωρίς όμως να έχει ξεκινήσει μέχρι σήμερα η κατασκευή τους. Δεν έχει επίσης δημοσιοποιηθεί ούτε το κόστος ούτε συγκεκριμένο χρηματοδοτικό πακέτο για την επέκταση. Στο μεταξύ, φυσικό αέριο και ηλεκτρική ενέργεια συνδέονται όλο και περισσότερο στον ίδιο περιφερειακό σχεδιασμό.
Οι δύο κυβερνήσεις επιδιώκουν αποτελεσματικότερη αξιοποίηση της υφιστάμενης δυναμικότητας στη Strandzha–Malkoclar, την κύρια διασύνδεση φυσικού αερίου μεταξύ των δύο χωρών.
Η TPAO μπαίνει στη βουλγαρική Μαύρη Θάλασσα
Η τουρκική παρουσία δεν περιορίζεται στις διαμετακομιστικές υποδομές. Η Turkish Petroleum Corporation (TPAO) έχει αποκτήσει 33% των δικαιωμάτων έρευνας στο βουλγαρικό υπεράκτιο τεμάχιο Khan Tervel στη Μαύρη Θάλασσα. Στο ίδιο έργο συμμετέχουν οι Shell και OMV.
Η παρουσία της TPAO προσθέτει έτσι ακόμη μία διάσταση στη διευρυνόμενη τουρκική οικονομική και ενεργειακή παρουσία στη Βουλγαρία.
Η Βουλγαρία ως ευρωπαϊκή πύλη της Τουρκίας
Σιδηρόδρομοι, φυσικό αέριο, ηλεκτρική ενέργεια και έρευνες στη Μαύρη Θάλασσα δεν αποτελούν ξεχωριστές υποθέσεις. Το κοινό τους στοιχείο είναι η γεωγραφία.
Η Τουρκία προσπαθεί να μεταφέρει προς τα δυτικά τις ροές που ήδη καταλήγουν στο έδαφός της. Κινεζικά εμπορεύματα μπορούν να φτάνουν μέσω του Middle Corridor. Το Development Road του Ιράκ σχεδιάζεται για να συνδέσει τον Κόλπο με την Τουρκία. Η Άγκυρα συζητά μια μελλοντική σιδηροδρομική σύνδεση με τη Σαουδική Αραβία.
Το φυσικό αέριο μπορεί να εισέρχεται μέσω των τουρκικών αγωγών και των τερματικών LNG. Και ηλεκτρική ενέργεια από την Κασπία μπορεί να ακολουθήσει έναν ακόμη διάδρομο μέσω Τουρκίας προς την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Στο σημείο όπου όλες αυτές οι διαδρομές συναντούν την ΕΕ βρίσκεται η Βουλγαρία. Γι' αυτό και η χώρα αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία στον τουρκικό σχεδιασμό.
Για τη Σόφια, όμως, ο ρόλος της ευρωπαϊκής πύλης έχει υψηλό τίμημα. Οι σιδηρόδρομοι πρέπει να αποκατασταθούν, να διπλασιαστούν ή να κατασκευαστούν από την αρχή. Τα συνοριακά περάσματα χρειάζονται επέκταση. Οι ηλεκτρικές διασυνδέσεις απαιτούν νέες επενδύσεις. Και αρκετά από τα έργα εξαρτώνται από χρηματοδότηση που η Βουλγαρία ελπίζει να εξασφαλίσει από τις Βρυξέλλες μετά το 2028.
Η εικόνα που διαμορφώνεται είναι η εξής:
Η Άγκυρα φέρνει τις διαδρομές προς την Ευρώπη, ενώ η Σόφια καλείται να κατασκευάσει μεγάλο μέρος της υποδομής που απαιτείται για να περάσουν από τη Βουλγαρία.
Για τη Βουλγαρία υπάρχει αναμφίβολα σημαντική οικονομική ευκαιρία: περισσότερες εμπορευματικές μεταφορές, αυξημένη διαμετακόμιση, μεγαλύτερη ενεργειακή διασυνδεσιμότητα και ενίσχυση του ρόλου της ως κόμβου μεταξύ Τουρκίας και Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Όμως τα 877 εκατ. ευρώ που απαιτούνται μόνο για τα δύο βασικά σιδηροδρομικά έργα, μαζί με τις εκκρεμότητες της συμφωνίας με την BOTAŞ, δείχνουν ότι η νέα συνεργασία δεν μπορεί να αξιολογηθεί μόνο από τον αριθμό των υπουργικών συναντήσεων και τις δηλώσεις περί συνδεσιμότητας.
Το πραγματικό τεστ θα είναι αν η Βουλγαρία μπορεί να χρηματοδοτήσει τις απαιτούμενες υποδομές, αν η προβλεπόμενη σιδηροδρομική κίνηση δικαιολογεί το κόστος και αν η Σόφια μπορεί να επαναδιαπραγματευτεί τις ενεργειακές συμφωνίες με την Τουρκία χωρίς να μετατρέψει τη μία μορφή ενεργειακής εξάρτησης σε μια άλλη.