Από την 1η Ιουλίου, η Τουρκία εφαρμόζει σε εθνικό επίπεδο το νέο σύστημα επιστροφής εγγύησης για πλαστικά μπουκάλια, γυάλινες φιάλες και κουτάκια αλουμινίου, γνωστό ως DOA. Οι καταναλωτές καταβάλλουν εγγύηση 1 τουρκικής λίρας, περίπου 0,02 δολάρια, για κάθε συσκευασία. Το ποσό επιστρέφεται όταν οι συσκευασίες παραδίδονται σε ειδικά μηχανήματα και σημεία συλλογής. 

Οι επιστρεφόμενες συσκευασίες μεταφέρονται στη συνέχεια σε επιλεγμένες μονάδες ανακύκλωσης, όπου διαχωρίζονται, συμπιέζονται και προωθούνται για περαιτέρω επεξεργασία.
Η πρόκληση είναι τεράστιο. Η Τουρκία εκτιμάται ότι καταναλώνει περίπου 25 δισεκατομμύρια συσκευασίες ποτών μίας χρήσης κάθε χρόνο.
Το νέο σύστημα αποτελεί μέρος του εθνικού προγράμματος Zero Waste, το οποίο παρουσιάστηκε το 2017 και φιλοδοξεί να οδηγήσει τη χώρα σε μια κυκλική οικονομία, περιορίζοντας την παραγωγή αποβλήτων και αυξάνοντας την ανακύκλωση.
Η τουρκική κυβέρνηση υποστηρίζει ότι το πρόγραμμα έχει ήδη αποδώσει σημαντικά αποτελέσματα. Σύμφωνα με επίσημα στοιχεία, στο πλαίσιο του Zero Waste έχουν ανακυκλωθεί περίπου 90 εκατομμύρια τόνοι αποβλήτων, ενώ η οικονομική συνεισφορά του προγράμματος υπολογίζεται σε 365 δισεκατομμύρια τουρκικές λίρες.
Οι επίσημοι αριθμοί, ωστόσο, αμφισβητούνται έντονα από περιβαλλοντικές οργανώσεις, ειδικούς και εκπροσώπους των εργαζομένων στον κλάδο.


Αμφισβητούμενα στοιχεία

Στο πλαίσιο του Zero Waste, η Τουρκία έχει επενδύσει σε υποδομές ανακύκλωσης, προγράμματα συλλογής και εκστρατείες ενημέρωσης, ενώ έχει θεσπίσει νέους κανόνες για τη διαχείριση των στερεών αποβλήτων.
Η κυβέρνηση υποστηρίζει ότι οι προσπάθειες αυτές έχουν οδηγήσει σε σημαντική αύξηση του ποσοστού ανάκτησης των δημοτικών αποβλήτων.
Σύμφωνα με τα στοιχεία του αρμόδιου υπουργείου, η Τουρκία ανακτά σήμερα περίπου το 37% των 32 εκατομμυρίων τόνων οικιακών αποβλήτων που παράγει ετησίως, έναντι μόλις 13% στο παρελθόν. Το ποσοστό αυτό εμφανίζεται πλέον κοντά στον μέσο όρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που διαμορφώνεται περίπου στο 48%.
Η κυβέρνηση έχει θέσει ακόμη υψηλότερους στόχους, επιδιώκοντας να αυξήσει το ποσοστό ανακύκλωσης στο 80% έως το 2053 και ταυτόχρονα να περιορίσει κατά 50% τη συνολική παραγωγή αποβλήτων.
Ωστόσο, η εικόνα αυτή δεν γίνεται αποδεκτή από όλους.
Η Greenpeace Τουρκίας υποστηρίζει ότι οι υφιστάμενες εγκαταστάσεις ανακύκλωσης δεν διαθέτουν την απαιτούμενη δυναμικότητα για να διαχειριστούν τις ποσότητες που θα απαιτούνταν ώστε να δικαιολογηθούν τα επίσημα ποσοστά.
Παράλληλα, επισημαίνει ότι υπάρχει σημαντική διαφορά μεταξύ «ανάκτησης» και πραγματικής ανακύκλωσης. Σύμφωνα με την οργάνωση, τα επίσημα ποσοστά διογκώνονται επειδή στον όρο «ανάκτηση» περιλαμβάνεται και η καύση αποβλήτων για παραγωγή ενέργειας.
Η πρακτική αυτή, σύμφωνα με περιβαλλοντικές οργανώσεις, συνεπάγεται εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου και παραγωγή επικίνδυνης τέφρας και δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως ισοδύναμη με την ανακύκλωση.
Αμφιβολίες έχουν διατυπωθεί και από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Περιβάλλοντος (EEA). Σε έκθεσή του το 2025 επισημάνθηκε ότι μέρος της φαινομενικής βελτίωσης των τουρκικών επιδόσεων οφείλεται σε αλλαγές στον τρόπο υπολογισμού και παρακολούθησης των δεδομένων και όχι αποκλειστικά σε πραγματική βελτίωση των πρακτικών ανακύκλωσης.
Ενδεικτική είναι και η διαφορά μεταξύ των επίσημων και των ανεξάρτητων εκτιμήσεων. Ενώ το τουρκικό κράτος κάνει λόγο για ποσοστό ανάκτησης 37%, αξιολογήσεις της Παγκόσμιας Τράπεζας τοποθετούν το πραγματικό ποσοστό στο 12% το 2022.
Την ίδια ώρα, οι επιστημονικές εκτιμήσεις δείχνουν ότι η παραγωγή δημοτικών αποβλήτων στην Τουρκία θα συνεχίσει να αυξάνεται και ενδέχεται να φτάσει τους 40 εκατομμύρια τόνους έως το 2060.


Περισσότερη ευαισθητοποίηση, όχι όμως λιγότερα σκουπίδια

Παρά τις αντιπαραθέσεις γύρω από τα στοιχεία, το Zero Waste έχει αποκτήσει σημαντική διεθνή αναγνώριση. Η Τουρκία έχει λάβει διεθνείς διακρίσεις, ενώ η πρωτοβουλία έχει ενταχθεί στην παγκόσμια ατζέντα του ΟΗΕ για τη βιώσιμη ανάπτυξη.
Η διαχείριση των αποβλήτων αναμένεται, μάλιστα, να αποτελέσει ένα από τα ζητήματα που θα απασχολήσουν την COP31, τη σύνοδο του ΟΗΕ για το κλίμα, η οποία θα πραγματοποιηθεί στην Αττάλεια τον Νοέμβριο.
Οι ειδικοί αναγνωρίζουν ότι το Zero Waste έχει συμβάλει στην αύξηση της περιβαλλοντικής ευαισθητοποίησης στην τουρκική κοινωνία. Όλο και περισσότεροι πολίτες γνωρίζουν πλέον το περιβαλλοντικό αποτύπωμα των απορριμμάτων τους.
Η γνώση, όμως, δεν μεταφράζεται πάντοτε σε αλλαγή συμπεριφοράς.
Η συνολική παραγωγή αποβλήτων στην Τουρκία εξακολουθεί να αυξάνεται, σε μεγάλο βαθμό παράλληλα με την οικονομική ανάπτυξη και την άνοδο της κατανάλωσης.
Ακόμη και οι εκπρόσωποι της βιομηχανίας, που για χρόνια είχαν καθυστερήσει την εφαρμογή του συστήματος επιστροφής εγγύησης, αναγνωρίζουν πλέον ότι το μέτρο μπορεί να αποτελέσει σημαντικό εργαλείο.
Το οικονομικό κίνητρο εκτιμάται ότι μπορεί να οδηγήσει περισσότερους καταναλωτές στην επιστροφή των συσκευασιών, ακόμη και αν δεν έχουν ιδιαίτερη περιβαλλοντική συνείδηση.
Ωστόσο, η ανακύκλωση δεν αποτελεί από μόνη της λύση χωρίς περιβαλλοντικό κόστος. Οι μονάδες ανακύκλωσης καταναλώνουν ενέργεια και νερό και παράγουν εκπομπές άνθρακα. Η διαδικασία, επομένως, δεν είναι απαλλαγμένη από επιπτώσεις στο περιβάλλον.


Η αθέατη πλευρά της ανακύκλωσης

Ένα ακόμη σημαντικό πρόβλημα αφορά τους ανθρώπους που εργάζονται στον κλάδο.
Παρά τις προσπάθειες για την επίσημη ένταξη των εργαζομένων στο σύστημα Zero Waste, η συλλογή και διαλογή απορριμμάτων στην Τουρκία εξακολουθεί να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την άτυπη εργασία.
Οι συλλέκτες που μετακινούν μεγάλα καρότσια στους δρόμους και αναζητούν πλαστικό, χαρτί και άλλα ανακυκλώσιμα υλικά στους κάδους αποτελούν συνηθισμένο θέαμα σε πολλές τουρκικές πόλεις.
Τα υλικά που συγκεντρώνουν καταλήγουν στις μονάδες ανακύκλωσης, όπου ένα μεγάλο μέρος της εργασίας εξακολουθεί να πραγματοποιείται υπό ιδιαίτερα δύσκολες συνθήκες.
Σύμφωνα με την Ένωση Εργαζομένων στην Ανακύκλωση της Τουρκίας, πολλές εγκαταστάσεις βασίζονται σε ευάλωτες ομάδες εργαζομένων, κυρίως νεαρούς άνδρες, οι οποίοι απασχολούνται σε βαριές και επικίνδυνες εργασίες με χαμηλές αμοιβές.
Πολλοί εργαζόμενοι, μάλιστα, ζουν μέσα ή κοντά στις εγκαταστάσεις, μακριά από τις οικογένειές τους, προκειμένου να περιορίσουν τα έξοδά τους.
Οι συνθήκες εργασίας δημιουργούν σοβαρούς κινδύνους. Η έκθεση σε πτητικές ενώσεις και τοξικές χημικές ουσίες, σε συνδυασμό με την έλλειψη επαρκών μέτρων υγείας και ασφάλειας, αυξάνει τον κίνδυνο αναπνευστικών και άλλων παθήσεων.
Στοιχεία του Health and Safety Labor Watch (İSİG) δείχνουν ότι, κατά μέσο όρο, δύο εργαζόμενοι τον μήνα χάνουν τη ζωή τους στον κλάδο της ανακύκλωσης από συνθλίψεις, κοψίματα ή πυρκαγιές.
Ένα σύστημα με περιορισμένη εμβέλεια
Αμφιβολίες υπάρχουν και για την πρακτική αποτελεσματικότητα του νέου συστήματος επιστροφής εγγύησης.
Σήμερα έχουν εγκατασταθεί περίπου 2.500 μηχανήματα επιστροφής συσκευασιών, αριθμός που θεωρείται μικρός σε σχέση με τον πληθυσμό και την κατανάλωση της χώρας.
Επιπλέον, μεγάλο μέρος των μηχανημάτων έχει τοποθετηθεί σε περιοχές μεσαίων και υψηλότερων εισοδημάτων. Αυτό δημιουργεί ερωτήματα σχετικά με το κατά πόσο το σύστημα μπορεί να λειτουργήσει αποτελεσματικά σε ολόκληρη τη χώρα.
Η επιστροφή μιας συσκευασίας αποδίδει μόλις μία λίρα. Για τον μέσο καταναλωτή, το οικονομικό όφελος μπορεί να είναι περιορισμένο, ενώ απαιτείται η αποθήκευση των μπουκαλιών και η μεταφορά τους μέχρι το πλησιέστερο μηχάνημα.
Υπάρχει, συνεπώς, ο κίνδυνος η εγγύηση να λειτουργήσει περισσότερο ως πρόσθετη επιβάρυνση για τον καταναλωτή παρά ως ουσιαστικό κίνητρο επιστροφής των συσκευασιών.
Παρ' όλα αυτά, σύμφωνα με το αρμόδιο υπουργείο, περίπου έξι εβδομάδες μετά την έναρξη του συστήματος είχαν ήδη επιστραφεί περισσότερα από 100 εκατομμύρια μπουκάλια.
Ο αριθμός είναι εντυπωσιακός σε απόλυτους όρους, αλλά αντιστοιχεί σε λιγότερο από δύο ημέρες της μέσης ετήσιας κατανάλωσης συσκευασιών ποτών στην Τουρκία.


Το πρόβλημα παραμένει στις χωματερές

Για τις συσκευασίες που δεν επιστρέφονται, ο τελικός προορισμός εξακολουθεί συχνά να είναι μία από τις περίπου 100 χωματερές της χώρας.
Εκεί τα απορρίμματα συμπιέζονται, θάβονται και αφήνονται να αποσυντεθούν, δημιουργώντας σημαντικές περιβαλλοντικές πιέσεις.
Η περίπτωση της χωματερής Harmandalı, κοντά στη Σμύρνη, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα.
Η εγκατάσταση δημιουργήθηκε το 1992 ως βασικός χώρος διάθεσης απορριμμάτων του Μητροπολιτικού Δήμου Σμύρνης και θεωρήθηκε τότε σημαντική βελτίωση σε σχέση με τις ανεξέλεγκτες χωματερές.
Διέθετε συστήματα συλλογής και καύσης αερίου, με στόχο τον περιορισμό των οσμών και του κινδύνου εκρήξεων.
Με την πάροδο των ετών, όμως, η ραγδαία αύξηση της κατανάλωσης και των παραγόμενων απορριμμάτων ξεπέρασε κατά πολύ τις αρχικές δυνατότητες της εγκατάστασης.
Η συσσώρευση τεράστιων ποσοτήτων αποβλήτων προκάλεσε σοβαρά περιβαλλοντικά προβλήματα. Δυσοσμία κάλυψε την περιοχή, ενώ υγρά απόβλητα διείσδυσαν στο έδαφος και στα υδάτινα ρεύματα.
Η ρύπανση επηρέασε τις καλλιέργειες και την κτηνοτροφία, ενώ οι κάτοικοι κατήγγειλαν προβλήματα στην καθημερινή τους ζωή και την υγεία τους.
Το 2020, μετά από ισχυρό σεισμό, οι κατολισθήσεις στην περιοχή επιταχύνθηκαν. Το βάρος των συσσωρευμένων απορριμμάτων επιβάρυνε το έδαφος, προκαλώντας ζημιές σε δρόμους και κατοικίες και οδηγώντας οικογένειες στην εγκατάλειψη των σπιτιών τους.
Η εγκατάσταση, η οποία είχε προγραμματιστεί να κλείσει αρκετά χρόνια νωρίτερα, έκλεισε τελικά στις αρχές του 2026, έχοντας δεχθεί, σύμφωνα με εκτιμήσεις, περίπου 25 εκατομμύρια τόνους απορριμμάτων.
Η περίπτωση του Harmandalı αποτυπώνει το βασικό πρόβλημα που αντιμετωπίζει η Τουρκία: η δημιουργία ενός συστήματος ανακύκλωσης δεν αρκεί, όταν οι ποσότητες των απορριμμάτων εξακολουθούν να αυξάνονται και μεγάλο μέρος τους καταλήγει τελικά στις χωματερές.
Σχεδόν μία δεκαετία μετά την έναρξη του Zero Waste, το τουρκικό μοντέλο βρίσκεται έτσι αντιμέτωπο με μια κρίσιμη αντίφαση. Από τη μία πλευρά, η χώρα παρουσιάζει ένα φιλόδοξο πρόγραμμα ανακύκλωσης, νέα συστήματα συλλογής και εντυπωσιακούς επίσημους αριθμούς. Από την άλλη, περιβαλλοντικές οργανώσεις, ανεξάρτητες αξιολογήσεις και οι ίδιοι οι εργαζόμενοι στον κλάδο επισημαίνουν ότι η πραγματική διαχείριση των απορριμμάτων παραμένει πολύ πιο πίσω.
Το νέο σύστημα επιστροφής εγγύησης μπορεί να αποτελέσει ένα σημαντικό βήμα. Το αν, όμως, θα μετατραπεί σε πραγματική αλλαγή και όχι απλώς σε έναν ακόμη μηχανισμό συλλογής, θα κριθεί από την εφαρμογή του, τη διαφάνεια των στοιχείων και, κυρίως, από το αν η Τουρκία καταφέρει να περιορίσει την ίδια την παραγωγή αποβλήτων.

 

Ακολουθήστε το energia.gr στο Google News!Παρακολουθήστε τις εξελίξεις με την υπογραφη εγκυρότητας του energia.gr
Απόρρητο