Δύο πρόσφατες αναλύσεις, από τον οίκο Fitch Ratings και την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ), αποτυπώνουν διαφορετικές πλευρές της ίδιας πρόκλησης.
Ο Fitch καταγράφει την αυξανόμενη ανταγωνιστικότητα των κινεζικών εξαγωγών και την πίεση που αυτή ασκεί στην ευρωπαϊκή οικονομία, ενώ η ΕΚΤ αναδεικνύει τον ρόλο των κρατικών επιδοτήσεων στην ενίσχυση στρατηγικών κλάδων της κινεζικής βιομηχανίας.
Ο Fitch εκτιμά ότι το εξωτερικό εμπόριο, το οποίο ιστορικά στήριζε την ανάπτυξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αναμένεται να λειτουργήσει ως βαρίδι για την οικονομία την περίοδο 2026-2028. Πίσω από αυτή τη μεταβολή βρίσκεται η ολοένα ισχυρότερη παρουσία της Κίνας τόσο στην ευρωπαϊκή αγορά όσο και στις αγορές τρίτων χωρών, όπου κινεζικές και ευρωπαϊκές επιχειρήσεις ανταγωνίζονται για τα ίδια μερίδια αγοράς.
Ενδεικτική της αλλαγής ισορροπίας είναι το γεγονός ότι το εμπορικό πλεόνασμα της Κίνας έναντι της ΕΕ έχει πλέον ξεπεράσει, για πρώτη φορά στα 30 χρόνια διαθέσιμων στοιχείων, το αντίστοιχο πλεόνασμα έναντι των Ηνωμένων Πολιτειών. Την ίδια στιγμή, το συνολικό εμπορικό πλεόνασμα της Κίνας έχει φτάσει τα 1,2 τρισ. δολάρια, ποσό που αντιστοιχεί περίπου στο 0,9% του παγκόσμιου ΑΕΠ.
Από το χαμηλό κόστος στην τεχνολογική υπεροχή
Σύμφωνα με τον Fitch, η διμερής πραγματική συναλλαγματική ισοτιμία της Κίνας έναντι της ευρωζώνης έχει υποχωρήσει περίπου 20% από το 2019, καθώς οι τιμές παραγωγού στην Κίνα παρέμειναν στάσιμες ή μειώθηκαν, ενώ η ενεργειακή κρίση του 2022 αύξησε σημαντικά το κόστος για τις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις.
Ωστόσο, το μεγαλύτερο πρόβλημα για την Ευρώπη είναι ότι ο ανταγωνισμός δεν περιορίζεται πλέον στο κόστος. Ο Fitch διαπιστώνει σημαντική βελτίωση της ανταγωνιστικότητας της Κίνας πέραν των τιμών, με τους Κινέζους εξαγωγείς να επεκτείνονται ταχύτατα σε νέες κατηγορίες προϊόντων, μεταξύ άλλων στις πράσινες τεχνολογίες και στα προϊόντα που καθιστούν δυνατή την ανάπτυξη και λειτουργία εφαρμογών τεχνητής νοημοσύνης.
Έτσι, το εξαγωγικό μείγμα της Κίνας επικαλύπτεται ολοένα περισσότερο με εκείνο της Ευρώπης, ενώ το παραδοσιακό πλεονέκτημα ποιότητας των ευρωπαϊκών επιχειρήσεων έχει περιοριστεί ή ακόμη και εξαφανιστεί σε ορισμένες κατηγορίες προϊόντων.
Η τεχνητή νοημοσύνη αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της αλλαγής.
Η ίδια η ΕΚΤ έχει υπολογίσει ότι η ευρωζώνη είναι καθαρός εισαγωγέας των αγαθών που απαιτούνται για την κατασκευή και λειτουργία υποδομών data centers τεχνητής νοημοσύνης. Το σχετικό εμπορικό έλλειμμα αυξήθηκε από 0,2% του ΑΕΠ το 2024 σε σχεδόν 0,3% το 2025, εν μέρει λόγω των αυξημένων εισαγωγών από την Κίνα.
Τα προϊόντα που σχετίζονται με την τεχνητή νοημοσύνη αντιπροσώπευαν ήδη περίπου 13% του συνόλου των εισαγωγών αγαθών της ευρωζώνης το 2025, έναντι περίπου 9% των εξαγωγών της.
Το «όπλο» των κινεζικών επιδοτήσεων
Η νέα ανάλυση της ΕΚΤ για την κρατική στήριξη συμπληρώνει την εικόνα. Χρησιμοποιώντας στοιχεία του ΟΟΣΑ για 525 μεγάλες μεταποιητικές επιχειρήσεις σε 52 χώρες, η κεντρική τράπεζα διαπιστώνει ότι η Κίνα ξεχωρίζει τόσο ως προς την κλίμακα όσο και ως προς το εύρος της κρατικής στήριξης προς τη βιομηχανία.
Το 2024, οι επιδοτήσεις αντιστοιχούσαν περίπου στο 2% του κόστους των κινεζικών επιχειρήσεων, έναντι 1,4% στις Ηνωμένες Πολιτείες και μόλις 0,6% στην ευρωζώνη.
Η διαφορά δεν αφορά μόνο το ύψος της στήριξης, αλλά και τους κλάδους στους οποίους κατευθύνεται.
Από το 2010 έως το 2024, η Κίνα περιόρισε σταδιακά τη στήριξη σε πιο ώριμους κλάδους και σε δραστηριότητες που συνδέονται με την αγορά ακινήτων, όπως το τσιμέντο και το αλουμίνιο, και μετέφερε το βάρος σε στρατηγικούς τομείς, μεταξύ των οποίων οι ημιαγωγοί, οι μεταφορές και η χημική βιομηχανία.
Σε παγκόσμιο επίπεδο, οι ημιαγωγοί και τα φωτοβολταϊκά συγκαταλέγονται στους κλάδους με την υψηλότερη ένταση κρατικής στήριξης. Τα τελευταία πέντε χρόνια, οι επιδοτήσεις αντιστοιχούσαν κατά μέσο όρο σε περίπου 3,9% του κόστους των εταιρειών ημιαγωγών και 3,6% των εταιρειών φωτοβολταϊκών, έναντι μόλις 0,8% στην αυτοκινητοβιομηχανία.
Πρόκειται για κλάδους που βρίσκονται στον πυρήνα τόσο της πράσινης όσο και της ψηφιακής μετάβασης και αποτελούν κρίσιμα τμήματα της αλυσίδας εφοδιασμού της τεχνητής νοημοσύνης.
Πώς οι επιδοτήσεις μετατρέπονται σε εξαγωγές
Οι κινεζικοί κλάδοι που λαμβάνουν μεγαλύτερη κρατική στήριξη τείνουν επίσης να παρουσιάζουν μεγαλύτερη αύξηση των εσόδων τους από το εξωτερικό.
Τα ευρήματα της ΕΚΤ δείχνουν ότι οι αυξήσεις των επιδοτήσεων ακολουθούνται από υψηλότερα εγχώρια και διεθνή έσοδα για τις κινεζικές επιχειρήσεις, με το ισχυρότερο αποτέλεσμα να εμφανίζεται μέσα στα πρώτα δύο έως τρία χρόνια.
Το μοτίβο είναι ακόμη πιο ξεκάθαρο σε στρατηγικούς κλάδους. Στα αυτοκίνητα, τα φωτοβολταϊκά, τις ανεμογεννήτριες και τους ημιαγωγούς, η εκτιμώμενη συμβολή των επιδοτήσεων στην αύξηση των εξαγωγών είναι τέσσερις έως δεκατέσσερις φορές μεγαλύτερη από την αντίστοιχη επίδραση στο σύνολο των κινεζικών επιχειρήσεων που εξετάστηκαν.
Η ΕΚΤ επισημαίνει ότι τα αποτελέσματα θα πρέπει να ερμηνεύονται με προσοχή και ότι από μόνα τους δεν αποδεικνύουν πως οι επιδοτήσεις προκαλούν την αύξηση των εξαγωγών.
Δείχνουν, ωστόσο, ότι η κρατική βιομηχανική πολιτική μπορεί να μεταβάλει σημαντικά τα εμπορικά ισοζύγια σε στρατηγικούς κλάδους.
Ο κίνδυνος αποβιομηχάνισης της Ευρώπης
Η Κίνα συνδυάζει πλέον χαμηλότερο κόστος, ισχυρή κρατική χρηματοδότηση, αυξανόμενες τεχνολογικές δυνατότητες και υψηλότερη ποιότητα προϊόντων, ενώ ταυτόχρονα εξαρτάται λιγότερο από τις εισαγωγές από την Ευρώπη και τον υπόλοιπο κόσμο.
Την ίδια στιγμή, η ασθενής εγχώρια κατανάλωση και η βραδύτερη αύξηση των επενδύσεων καθιστούν την κινεζική ανάπτυξη περισσότερο εξαρτημένη από την εξωτερική ζήτηση. Ως αποτέλεσμα, μεγαλύτερο μέρος της παραγωγής κατευθύνεται στις διεθνείς αγορές, αυξάνοντας την πίεση στις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις τόσο εντός της ΕΕ όσο και σε αγορές τρίτων χωρών.
Η ΕΚΤ προειδοποιεί ότι εάν οι επιδοτήσεις οδηγούν σε εξαγωγές μεγαλύτερες από εκείνες που θα δικαιολογούσαν οι υποκείμενες οικονομικές συνθήκες, το κόστος προσαρμογής για τους εμπορικούς εταίρους μπορεί να είναι σημαντικό, συμπεριλαμβανομένων απώλειας θέσεων εργασίας και αποβιομηχάνισης.
Ο Fitch εκτιμά ότι οι παράγοντες που ενισχύουν την κινεζική ανταγωνιστικότητα είναι απίθανο να αντιστραφούν σύντομα. Ως εκ τούτου, οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις εμφανίζονται ολοένα πιο πρόθυμες να χρησιμοποιήσουν εμπορικά μέτρα για την προστασία της βιομηχανικής βάσης της Ευρώπης, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι οι υφιστάμενες εμπορικές τάσεις μπορούν να ανατραπούν γρήγορα.
Η έκθεση της Ελλάδας
Η Ελλάδα, ως μέλος της ευρωζώνης με περιορισμένη βαριά βιομηχανία, αλλά με φιλόδοξους στόχους για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και στρατηγική γεωγραφική θέση, αντιμετωπίζει μια ιδιαίτερα έντονη εκδοχή αυτής της πρόκλησης.
Τα κινεζικά φωτοβολταϊκά, οι μπαταρίες και το υλικό που σχετίζεται με την τεχνητή νοημοσύνη, τα οποία εισέρχονται στην αγορά σε χαμηλές, επιδοτούμενες τιμές, μπορούν να επιταχύνουν την ενεργειακή μετάβαση της Ελλάδας και να μειώσουν το κόστος. Ταυτόχρονα, όμως, ενδέχεται να εκτοπίσουν οποιεσδήποτε αναδυόμενες εγχώριες δυνατότητες σε αυτούς τους τομείς και να ενισχύσουν την εξάρτηση από το Πεκίνο.
Ο ρόλος της Ελλάδας ως σημαντικής πύλης εισόδου κινεζικών προϊόντων στην Ευρώπη, ιδίως μέσω του λιμανιού του Πειραιά, το οποίο διαχειρίζεται η COSCO, εντείνει περαιτέρω την έκθεσή της σε αυτές τις ανταγωνιστικές πιέσεις.