Η Σαουδική Αραβία, η Τουρκία και το Πακιστάν υπέγραψαν σύμφωνο συλλογικής άμυνας, όμως οι διαφορετικές αντιλήψεις για τις απειλές, οι σχέσεις με τις ΗΠΑ και τα οικονομικά συμφέροντα αφήνουν ανοιχτό το ερώτημα για τον πραγματικό του σκοπό. Το πλούσιο σε πετρέλαιο Βασίλειο της Σαουδικής Αραβίας, το πυρηνικά εξοπλισμένο Πακιστάν και 

η Τουρκία, που διαθέτει τον δεύτερο μεγαλύτερο στρατό του ΝΑΤΟ, υπέγραψαν την Παρασκευή 7 Αυγούστου την Κοινή Αμυντική Συμφωνία της Μέκκας.

Η συμφωνία ήρθε την ώρα που οι συγκρούσεις στην Υεμένη κλιμακώνονταν εκ νέου. Λίγες ημέρες αργότερα, οι ένοπλες δυνάμεις της Υεμένης (YAF), που συντάσσονται με την Ανσάρ Αλλάχ, εξαπέλυσαν βαλλιστικούς πυραύλους εναντίον της Μαρίμπ και του λιμανιού Μόχα στην Ερυθρά Θάλασσα, στην τελευταία κλιμάκωση της σύγκρουσης με τις δυνάμεις που υποστηρίζονται από τη Σαουδική Αραβία.

Το Ιράν επισήμανε τη στροφή προς περιφερειακές ρυθμίσεις ασφαλείας, υποστηρίζοντας ότι αυτή καταδεικνύει την αυξανόμενη αναγνώριση πως η ασφάλεια δεν μπορεί να διασφαλίζεται από ξένες δυνάμεις. Η Τεχεράνη σημείωσε ότι η συμφωνία αντανακλά μια ταχέως μεταβαλλόμενη αντίληψη για την ασφάλεια στην περιοχή.

Το Πακιστάν χαιρέτισε τη συμφωνία και δήλωσε ότι προβλέπει πως μια επίθεση εναντίον οποιουδήποτε μέλους θα θεωρείται επίθεση εναντίον όλων.Το Ισλαμαμπάντ τη χαρακτήρισε σημαντικό βήμα για την ενίσχυση των στρατηγικών σχέσεων, της περιφερειακής ασφάλειας και της συνεργασίας στον τομέα της αμοιβαίας άμυνας. Η πακιστανική πλευρά τόνισε ότι πρόκειται για αμυντικό σύμφωνο που δεν στρέφεται εναντίον κάποιας συγκεκριμένης χώρας και ότι παραμένει ανοιχτό σε οποιοδήποτε περιφερειακό κράτος επιθυμεί να δεσμευτεί στις ιδρυτικές του αρχές.

Από την τουρκική πλευρά υπογραμμίστηκε επίσης ότι ούτε το Ιράν ούτε οποιαδήποτε άλλη χώρα αποτελεί τον συγκεκριμένο στόχο του συμφώνου. Εκφράστηκε μάλιστα η ελπίδα ότι η Αίγυπτος θα ενταχθεί τελικά. Ωστόσο, μια πιο περιορισμένη ερμηνεία θεωρεί ότι η φράση «επίθεση εναντίον ενός είναι επίθεση εναντίον όλων» αφορά συγκεκριμένα εξωτερικές απειλές.
Με αυτή την ερμηνεία, η ρήτρα θα εφαρμόζεται όταν οποιαδήποτε από τις χώρες που υπέγραψαν τη συμφωνία δεχθεί επίθεση από το Ισραήλ, τις ΗΠΑ ή οποιαδήποτε άλλη εξωτερική δύναμη. Δεν θα καλύπτει, όμως, ενδοπεριφερειακές αντιπαλότητες με το Ιράν ή τις ένοπλες δυνάμεις της Υεμένης.

Η απουσία της Αιγύπτου από την τελετή υπογραφής στη Μέκκα ήταν ιδιαίτερα εμφανής, παρά το γεγονός ότι είχε συμμετάσχει επί μήνες σε διαβουλεύσεις σε επίπεδο υπουργών Εξωτερικών με την ομάδα. Η επιφυλακτικότητα του Καΐρου φαίνεται να συνδέεται με την άποψη ότι η στρατιωτική συμφωνία καθοδηγείται περισσότερο από την πολιτική ευθυγράμμιση παρά από μια πραγματική, επιχειρησιακά αξιοποιήσιμη αμυντική ικανότητα. Η Αίγυπτος διατηρεί καλές διμερείς σχέσεις και με τους τρεις υπογράφοντες, αλλά εμφανίζεται επιφυλακτική απέναντι στην ένταξη σε ένα μπλοκ υπό τη Σαουδική Αραβία, το οποίο θα μπορούσε να περιορίσει τα περιθώρια ελιγμών της στην περιοχή.

Υπάρχει η εκτίμηση ότι περισσότερες χώρες ενδέχεται να ενταχθούν στη συμμαχία στο μέλλον και ότι αυτή θα μπορούσε να επεκταθεί πέρα από τη στρατιωτική σφαίρα, ώστε να συμπεριλάβει οικονομικές και στρατηγικές διαστάσεις.

Η σχέση ασφαλείας της Σαουδικής Αραβίας με την Ουάσινγκτον χρονολογείται από τα τελευταία χρόνια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, όταν το πετρέλαιο και η στρατηγική πρόσβαση συνδέθηκαν στενά με την αμερικανική προστασία. Όμως η στροφή της Ουάσινγκτον στον ανταγωνισμό με την Κίνα, σε συνδυασμό με τις άνισες αντιδράσεις της στις επιθέσεις εναντίον εταίρων της στον Περσικό Κόλπο, έχει ωθήσει το Ριάντ να αναζητήσει πρόσθετες επιλογές.

Η επίθεση του Σεπτεμβρίου 2019 στις εγκαταστάσεις πετρελαίου του Αμπκάικ και του Χουράις, για την οποία ανέλαβαν την ευθύνη οι YAF, έθεσε προσωρινά εκτός λειτουργίας περίπου το ήμισυ της πετρελαϊκής παραγωγής της Σαουδικής Αραβίας. Η Ουάσινγκτον δεν προχώρησε σε στρατιωτικά αντίποινα, παρά τις αμερικανικές και σαουδαραβικές κατηγορίες ότι υπεύθυνο ήταν το Ιράν. Για το Ριάντ, το περιστατικό αποκάλυψε τα όρια της αμερικανικής «ομπρέλας» ασφαλείας.

Η επιχείρηση «Καταιγίδα του Αλ Άκσα» υπό την ηγεσία της Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου 2023 και ο περιφερειακός πόλεμος που ακολούθησε ενίσχυσαν τις ανησυχίες της Σαουδικής Αραβίας. Οι ανησυχίες αυτές εντάθηκαν μετά την ισραηλινή επίθεση στη Ντόχα τον Σεπτέμβριο του 2025, η οποία είχε ως στόχο διαπραγματευτές της Χαμάς στην πρωτεύουσα ενός συμμάχου των ΗΠΑ στον Κόλπο. Οκτώ ημέρες αργότερα, το Ριάντ υπέγραψε διμερή αμυντική συμφωνία με το Πακιστάν.

Ο αμερικανοϊσραηλινός πόλεμος εναντίον του Ιράν, που ξεκίνησε στις 28 Φεβρουαρίου 2026, εξέθεσε περαιτέρω τα αραβικά κράτη σε αντίποινα, χωρίς να τους παρέχει ουσιαστικό λόγο στους πολεμικούς στόχους της Ουάσινγκτον. Οι επιθέσεις που εξαπέλυσε η Τεχεράνη και οι σύμμαχοί της, συμπεριλαμβανομένων των Χούθι και των ιρακινών σιιτικών ένοπλων οργανώσεων, εναντίον της Σαουδικής Αραβίας άλλαξαν την κατάσταση.Υπό αυτό το πρίσμα, ο τερματισμός των επαναλαμβανόμενων ιρανικών απειλών φαίνεται να αποτέλεσε έναν από τους βασικούς στρατηγικούς σκοπούς πίσω από τη νέα συμμαχία.

Κατά την τελετή υπογραφής, οι ηγέτες των τριών χωρών παρουσίασαν αντίγραφα της συμφωνίας της Μέκκας, όμως οι πλήρεις διατάξεις της δεν έχουν δημοσιοποιηθεί. Πέρα από τη φόρμουλα συλλογικής άμυνας που περιλαμβάνεται στην κοινή δήλωση, παραμένουν άγνωστες οι λεπτομέρειες σχετικά με τις δομές διοίκησης, τις διαδικασίες ενεργοποίησης, τις δεσμεύσεις σε επίπεδο δυνάμεων και τη γεωγραφική εμβέλεια του συμφώνου.

Η συμφωνία στηρίζεται σε δύο βασικούς πυλώνες: τη δέσμευση συλλογικής άμυνας και την κοινή συνεργασία στον τομέα της αποτροπής και της άμυνας. Ο πρώτος προβλέπει ότι μια ένοπλη επίθεση εναντίον οποιουδήποτε από τα τρία κράτη θα θεωρείται επίθεση εναντίον και των τριών. Πρόκειται για μια υποχρέωση αμοιβαίας άμυνας παρόμοια με το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ, όμως οι λεπτομέρειες σχετικά με το πόσο γρήγορα και πόσο δυναμικά θα αντιδράσουν τα μέλη παραμένουν σε μεγάλο βαθμό ασαφείς. Ο δεύτερος πυλώνας μοιάζει με τη διμερή Στρατηγική Συμφωνία Αμοιβαίας Άμυνας που υπέγραψαν πέρυσι η Σαουδική Αραβία και το Πακιστάν.

Η συμφωνία της Μέκκας αποτελεί σημαντικό βήμα στην εξέλιξη της περιφερειακής ασφάλειας, καθώς δείχνει πώς οι μεσαίες δυνάμεις επιδιώκουν μεγαλύτερη αυτονομία και ευρύτερο φάσμα συνεργασιών, αντί να βασίζονται σχεδόν αποκλειστικά στις ΗΠΑ.

Είναι, ωστόσο, πρόωρο να χαρακτηριστεί ως «μουσουλμανικό ΝΑΤΟ». Δημιουργεί όμως ένα νέο πλαίσιο συλλογικής αποτροπής και αμυντικής συνεργασίας μεταξύ τριών από τα σημαντικότερα κράτη με μουσουλμανική πλειοψηφία. Η αντοχή και η αποτελεσματικότητά της θα εξαρτηθούν τελικά από το πώς θα ορίσουν τα μέρη μια «επίθεση», από το τι είναι διατεθειμένο να πράξει κάθε χώρα όταν δοκιμαστεί η δέσμευση και από το αν θα ενταχθούν και άλλα κράτη.

Προς το παρόν, λειτουργεί τόσο ως πολιτικό μήνυμα μειωμένης εξάρτησης από εξωτερικούς προστάτες όσο και ως πρακτική πλατφόρμα για βαθύτερη στρατιωτική συνεργασία.

Η δημόσια αντίδραση της Ουάσινγκτον στην Κοινή Αμυντική Συμφωνία της Μέκκας ήταν αξιοσημείωτα συγκρατημένη.

Για ορισμένους παρατηρητές, το σύμφωνο δείχνει ότι οι εταίροι των ΗΠΑ θέλουν να διαφοροποιήσουν τις ρυθμίσεις ασφαλείας τους, μετά από μια σειρά περιφερειακών κρίσεων που αποκάλυψαν τα όρια της εξάρτησης από έναν και μόνο εξωτερικό εγγυητή. Άλλοι υποστηρίζουν ότι, εάν η συμφωνία οδηγήσει σε ισχυρότερη αντιπυραυλική άμυνα, θαλάσσιες περιπολίες και ευρύτερη κατανομή των περιφερειακών βαρών ασφαλείας, θα μπορούσε να εξυπηρετήσει τους διακηρυγμένους στόχους της Ουάσινγκτον αντί να τους απειλήσει.

Το σύμφωνο, επομένως, ενδέχεται να χαλαρώσει την αποκλειστική εξάρτηση από τις ΗΠΑ, χωρίς όμως να εκτοπίσει το αμερικανικό στρατιωτικό status που είναι ήδη εγκατεστημένο στην περιοχή.

Υπάρχει, επίσης, η άποψη ότι η τριμερής συμφωνία έχει την υποστήριξη της Ουάσινγκτον. Χωρίς αμερικανική συναίνεση, υποστηρίζεται, οι τρεις περιφερειακοί παράγοντες δύσκολα θα μπορούσαν να δημιουργήσουν έναν τριμερή αμυντικό μηχανισμό που θα αμφισβητούσε την ηγεμονική αρχιτεκτονική ασφαλείας των ΗΠΑ στην περιοχή.

Άλλοι αναλυτές βλέπουν έναν έμμεσο αμερικανικό ρόλο στη δημιουργία μιας μεγάλης περιφερειακής δύναμης, της οποίας πιθανός σκοπός δεν είναι η αντιπαράθεση με το Ισραήλ αλλά ο περιορισμός της ιρανικής επιρροής. Η απουσία αντίδρασης από την Ουάσινγκτον θεωρείται ένδειξη ότι ο συνασπισμός δημιουργήθηκε με τουλάχιστον σιωπηρή αμερικανική έγκριση και με τη διαβεβαίωση ότι δεν θα στραφεί εναντίον του Ισραήλ.

Η συμμαχία, ωστόσο, δεν αποτρέπει σημαντικά το Ιράν από το να επιτίθεται στις αμερικανικές βάσεις στη Σαουδική Αραβία. Το Ιράν δεν επιτίθεται στις συγκεκριμένες χώρες, αλλά πλήττει τις αμερικανικές βάσεις όπου αυτές υπάρχουν. Όσο αυτές οι βάσεις παραμένουν εκεί, η Τεχεράνη θα συνεχίσει να τις στοχοποιεί με τον έναν ή τον άλλον τρόπο.

Το σύμφωνο επιβαρύνεται επίσης από διαφορετικές αντιλήψεις για τις απειλές. Το Πακιστάν και η Τουρκία είναι απίθανο να εμπλακούν σε άμεση σύγκρουση με το Ισραήλ, διατηρώντας παράλληλα στενές στρατηγικές σχέσεις με την Ουάσινγκτον. Αυτό έχει τροφοδοτήσει τις υποψίες ότι το μπλοκ δημιουργήθηκε με την υποστήριξη των ΗΠΑ ακριβώς επειδή δεν αμφισβητεί τις περιφερειακές «κόκκινες γραμμές» που επιβάλλει η Ουάσινγκτον.

Η βασική ασάφεια παραμένει άλυτη: πρόκειται κυρίως για μια πολιτική διακήρυξη ή επιβάλλει δεσμευτικές στρατιωτικές υποχρεώσεις στα μέλη της;

Οι τρεις χώρες έχουν διαφορετικές εκτιμήσεις και προτεραιότητες όσον αφορά τις απειλές. Η εστίαση του Πακιστάν είναι κυρίως στην Ινδία και το Αφγανιστάν, ενώ η Τουρκία και η Σαουδική Αραβία δεν πρόκειται να οικοδομήσουν αποτροπή για λογαριασμό του Ισραήλ ή της Ινδίας, λόγω των δικών τους στρατηγικών και εμπορικών συμφερόντων.

Για τη Σαουδική Αραβία, η έμφαση δίνεται στη διατήρηση της σταθερότητας στην περιοχή του Κόλπου και στην προώθηση της οικονομικής διαφοροποίησης. Η Τουρκία επιδιώκει να πουλήσει στρατιωτικό εξοπλισμό, παρότι έχει υποχρεώσεις ως μέλος του ΝΑΤΟ. Το Πακιστάν και η Τουρκία έχουν επίσης να αποκομίσουν οικονομικά οφέλη από το σύμφωνο, καθώς και οι δύο διαχειρίζονται πιεσμένες οικονομίες. Η Τουρκία έχει βρει μια ιδιαίτερα προσοδοφόρα περιφερειακή αγορά για drones και αεροσκάφη, ενώ το Πακιστάν εξασφαλίζει την τόσο αναγκαία σαουδαραβική χρηματοδότηση.

Τον Αύγουστο του 2023, η Σαουδική Αραβία υπέγραψε συμφωνία-ρεκόρ ύψους 3 δισ. δολαρίων με την τουρκική αμυντική εταιρεία Baykar για την προμήθεια μη επανδρωμένων μαχητικών αεροσκαφών Bayraktar.

Η Σαουδική Αραβία δεσμεύτηκε επίσης για ένα νέο πακέτο στήριξης ύψους 3 δισ. δολαρίων προς το Πακιστάν. Η χρηματοδότηση προστέθηκε στα 5 δισ. δολάρια σε σαουδαραβικές καταθέσεις που είχαν ήδη τοποθετηθεί στο Πακιστάν και παρατάθηκαν έως το 2028. Η νέα στήριξη βοήθησε το Ισλαμαμπάντ να αποπληρώσει περίπου 3,5 δισ. δολάρια που όφειλε στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα αργότερα τον ίδιο μήνα.

Τα οφέλη για το Πακιστάν σε επίπεδο δημοσίων σχέσεων είναι εμφανή, όμως μόνο ο χρόνος θα δείξει εάν η συμμαχία θα αποφέρει οικονομικά οφέλη που θα φτάσουν τελικά στις φτωχότερες κοινωνικές ομάδες.

Προς το παρόν, οι υπογράφοντες το Σύμφωνο της Μέκκας έχουν ανακοινώσει συλλογική άμυνα, χωρίς να αποκαλύπτουν ποιος θα τη διοικεί, ποιες απειλές θα ενεργοποιούν τη συμφωνία ή τι θα ήταν πραγματικά διατεθειμένη κάθε πρωτεύουσα να διακινδυνεύσει για χάρη των άλλων.

Μέχρι να απαντηθούν αυτά τα ερωτήματα, το Σύμφωνο της Μέκκας παραμένει περισσότερο μια δήλωση προθέσεων παρά μια λειτουργική στρατιωτική συμμαχία.

Ακολουθήστε το energia.gr στο Google News!Παρακολουθήστε τις εξελίξεις με την υπογραφη εγκυρότητας του energia.gr
Απόρρητο