Από την Κωνσταντινούπολη προς την ενδοχώρα, το τοπίο αλλάζει σταδιακά. Οι στενές ορεινές κοιλάδες δίνουν τη θέση τους στο απέραντο οροπέδιο της Ανατολίας και τα τρένα υψηλής ταχύτητας περνούν από την κωμόπολη της Μπεϊλίκοβα, στην επαρχία του Εσκίσεχιρ.
Με περίπου 6.000 κατοίκους, η Μπεϊλίκοβα θα μπορούσε να παραμείνει μια σχεδόν άγνωστη κωμόπολη της τουρκικής ενδοχώρας. Κάτω από το έδαφός της, όμως, ενδέχεται να βρίσκεται ένας από τους σημαντικότερους στρατηγικούς πόρους του 21ου αιώνα: ένα τεράστιο κοίτασμα σπάνιων γαιών, οι οποίες είναι απαραίτητες για την παραγωγή ηλεκτρονικών συσκευών, ηλεκτρικών οχημάτων, ανεμογεννητριών και σύγχρονων αμυντικών συστημάτων.
Το τουρκικό υπουργείο Ενέργειας και Φυσικών Πόρων εκτιμά ότι τα αποθέματα της περιοχής φτάνουν έως και τα 694 εκατομμύρια τόνους. Εάν η εκτίμηση αυτή επιβεβαιωθεί, η Μπεϊλίκοβα θα μπορούσε να διαθέτει το δεύτερο μεγαλύτερο γνωστό κοίτασμα σπάνιων γαιών στον κόσμο, μετά την Κίνα. Η προοπτική αυτή προσδίδει στην περιοχή ιδιαίτερη γεωπολιτική σημασία. Σε μια περίοδο κατά την οποία οι ΗΠΑ επιδιώκουν να μειώσουν την εξάρτησή τους από την Κίνα για κρίσιμες πρώτες ύλες, η Τουρκία εμφανίζεται ως ένας πιθανός εναλλακτικός εταίρος.
Η Άγκυρα αναζητεί ρόλο στις αλυσίδες του μέλλοντος
Η τουρκική κυβέρνηση ξεκίνησε το 2023 πιλοτικό πρόγραμμα για την αξιοποίηση του κοιτάσματος της Μπεϊλίκοβα, ενώ παράλληλα διερευνά συνεργασίες με διεθνείς εταίρους, μεταξύ των οποίων εταιρείες και φορείς από τις ΗΠΑ και την Κίνα.
Η χρονική συγκυρία θεωρείται ιδιαίτερα ευνοϊκή. Η Ουάσιγκτον επιχειρεί να περιορίσει την εξάρτηση των αμερικανικών βιομηχανιών από το Πεκίνο, το οποίο κυριαρχεί στην παγκόσμια παραγωγή και επεξεργασία σπάνιων γαιών. Η Κίνα έχει χρησιμοποιήσει κατά καιρούς τους περιορισμούς στις εξαγωγές αυτών των υλικών ως μέσο πίεσης στο πλαίσιο των εμπορικών αντιπαραθέσεων με τις ΗΠΑ. Στις 20 Ιουλίου, ο πρόεδρος Τραμπ υπέγραψε εκτελεστικό διάταγμα που ενθαρρύνει τις αμερικανικές αμυντικές βιομηχανίες να προμηθεύονται κρίσιμες πρώτες ύλες από την εγχώρια αγορά ή από συμμαχικές χώρες, όπως η Τουρκία.
Η σύμπτωση των συμφερόντων της Ουάσιγκτον και της Άγκυρας θα μπορούσε να φέρει τη Μπεϊλίκοβα στο επίκεντρο μιας νέας γεωπολιτικής και οικονομικής αντιπαράθεσης. Ωστόσο, η προοπτική ανάπτυξης των μεταλλείων δεν αντιμετωπίζεται με τον ίδιο ενθουσιασμό από όλους. Για πολλούς κατοίκους της περιοχής, η υπόσχεση για νέες θέσεις εργασίας δεν αρκεί για να αμβλύνει τις ανησυχίες γύρω από τις επιπτώσεις της εξόρυξης στο περιβάλλον και στους υδάτινους πόρους. «Δεν ξέρουμε τι θα συμβεί αν ανοίξουν περισσότερα μεταλλεία. Ξέρουμε όμως ότι συνήθως οι άνθρωποι που ζουν κοντά σε αυτά δεν βγαίνουν κερδισμένοι», λέει κάτοικος της περιοχής.
Το πιλοτικό πρόγραμμα της Eti Maden
Στην ευρύτερη περιοχή λειτουργεί η Διεύθυνση Μεταλλείων Φθορίτη, Βαρύτη και Σπάνιων Γαιών της Μπεϊλίκοβα, υπό την κρατική εταιρεία Eti Maden. Στις εγκαταστάσεις εργάζονται περίπου 60 Τούρκοι ερευνητές, οι οποίοι μελετούν τεχνικές διαχωρισμού και επεξεργασίας των ορυκτών. Παράλληλα, βρίσκονται σε εξέλιξη έργα επέκτασης, με την κατασκευή νέας βιομηχανικής μονάδας που θα φιλοξενεί πρόσθετο εξοπλισμό για την επεξεργασία του μεταλλεύματος.
Στα δείγματα που έχουν ληφθεί από την περιοχή έχουν εντοπιστεί στοιχεία όπως λανθάνιο, κέριο, πρασεοδύμιο, σαμάριο, γαδολίνιο, ευρώπιο και νεοδύμιο. Η διαδικασία εξόρυξης και επεξεργασίας, ωστόσο, συνδέεται και με την παρουσία θορίου, ενός ήπια ραδιενεργού μετάλλου που βρίσκεται επίσης στο κοίτασμα της Μπεϊλίκοβα. Για τον λόγο αυτό, η Τουρκική Αρχή Πυρηνικής Ρύθμισης αναμένεται να επιβλέψει τη δημιουργία εγκατάστασης μακροχρόνιας αποθήκευσης των ραδιενεργών αποβλήτων που θα προκύπτουν από την επεξεργασία των σπάνιων γαιών.
Οι φόβοι για τα τοξικά απόβλητα
Περιβαλλοντικές οργανώσεις εκφράζουν ανησυχίες ότι η διαχείριση των αποβλήτων θα μπορούσε να οδηγήσει στη δημιουργία μεγάλων χώρων απόθεσης μεταλλευτικών καταλοίπων, με κίνδυνο διαρροών και μόλυνσης των υπόγειων και επιφανειακών υδάτων.
Παρά την ονομασία τους, οι σπάνιες γαίες δεν είναι ιδιαίτερα σπάνιες στη φύση. Βρίσκονται όμως συνήθως σε χαμηλές συγκεντρώσεις, γεγονός που απαιτεί την εξόρυξη και επεξεργασία τεράστιων ποσοτήτων εδάφους για την παραγωγή μικρών ποσοτήτων αξιοποιήσιμων υλικών. «Η επεξεργασία των σπάνιων γαιών είναι μια μακρά και ιδιαίτερα απαιτητική διαδικασία», σημειώνει μέλος περιβαλλοντικής οργάνωσης. «Αυτό σημαίνει εκτεταμένη χρήση τοξικών χημικών, μεγάλη κατανάλωση νερού και κίνδυνο μόλυνσης με βαρέα μέταλλα και οξέα».
Σύμφωνα με πρόσφατες μελέτες, η παραγωγή ενός τόνου σπάνιων γαιών μπορεί να δημιουργήσει έως και 2.000 τόνους τοξικών αποβλήτων. Οι επικριτές της εξορυκτικής πολιτικής της Τουρκίας επισημαίνουν ότι η επιτάχυνση των διαδικασιών αδειοδότησης δεν συνοδεύεται πάντα από επαρκείς περιβαλλοντικούς ελέγχους. Υπενθυμίζουν, μάλιστα, την κατάρρευση του χρυσωρυχείου στο Ιλίτς το 2024, όπου έχασαν τη ζωή τους εννέα εργαζόμενοι και μεγάλες ποσότητες αποβλήτων που περιείχαν κυάνιο διέρρευσαν στην περιοχή. Την ίδια χρονιά, σύμφωνα με τα στοιχεία που επικαλούνται, το 84% των αιτήσεων για μεταλλευτικά έργα εξαιρέθηκε από την υποχρέωση εκπόνησης πλήρους μελέτης περιβαλλοντικών επιπτώσεων.
Τα αποθέματα δεν έχουν ακόμη πιστοποιηθεί
Το μέγεθος των περιβαλλοντικών κινδύνων εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη συγκέντρωση των σπάνιων γαιών στο έδαφος. Το κρίσιμο αυτό στοιχείο δεν έχει ακόμη επιβεβαιωθεί μέσω διεθνούς πιστοποίησης.
Η Eti Maden έχει υποβάλει αίτηση για πιστοποίηση, αλλά η διαδικασία δεν έχει ολοκληρωθεί. Για τον λόγο αυτό, η Τουρκία δεν περιλαμβάνεται ακόμη ως χώρα με επιβεβαιωμένα αποθέματα σπάνιων γαιών σε επίσημους διεθνείς καταλόγους, όπως οι ετήσιες εκθέσεις της Γεωλογικής Υπηρεσίας των ΗΠΑ. Γεωλόγοι εκτιμούν ότι η πραγματική περιεκτικότητα του κοιτάσματος σε οξείδια σπάνιων γαιών μπορεί να κυμαίνεται από 0,2% έως 2%. Με βάση αυτή την εκτίμηση, από τα 694 εκατομμύρια τόνους που αναφέρει η τουρκική πλευρά, περίπου 1,4 έως 14 εκατομμύρια τόνοι θα μπορούσαν να αντιστοιχούν σε σπάνιες γαίες.
Ακόμη και σε αυτή την περίπτωση, η Τουρκία θα μπορούσε να βρεθεί ανάμεσα στις δέκα χώρες με τα μεγαλύτερα επιβεβαιωμένα αποθέματα παγκοσμίως.
Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις των γεωλόγων, ο κίνδυνος ραδιενεργών αποβλήτων θα εξαρτηθεί από την τεχνολογία και τη μέθοδο επεξεργασίας. Το βασικό ορυκτό της περιοχής είναι ο μπαστναεσίτης, ένα ανθρακικό ορυκτό που περιέχει σπάνιες γαίες και φθόριο. «Εάν η επεξεργασία επικεντρωθεί στον μπαστναεσίτη, τα κατάλοιπα ενδέχεται να έχουν σχετικά χαμηλή ραδιενέργεια», σημειώνουν.
Παράλληλα, υπογραμμίζουν ότι η μετάβαση από το πιλοτικό στάδιο σε μια πλήρως λειτουργική μεταλλευτική μονάδα μπορεί να χρειαστεί περίπου μία δεκαετία.
Το ζητούμενο: επεξεργασία στην Τουρκία
Για την τοπική κοινωνία, το βασικό ερώτημα δεν είναι μόνο εάν θα προχωρήσει η εξόρυξη, αλλά και ποιος θα επωφεληθεί από αυτήν. Ο δήμαρχος της Μπεϊλίκοβα υποστηρίζει ότι η Τουρκία πρέπει να διατηρήσει τον έλεγχο των δικαιωμάτων εκμετάλλευσης και να αποφύγει την εξαγωγή ακατέργαστων πρώτων υλών με περιορισμένο οικονομικό όφελος.
«Θέλουμε να δημιουργηθεί εδώ ένα εργοστάσιο και να αναπτυχθεί ένα σύστημα απασχόλησης στην περιοχή», λέει. «Θέλουμε να δοθεί λύση στην ανεργία». Αναγνωρίζει ότι η εξόρυξη μπορεί να επηρεάσει το νερό και τη γεωργική παραγωγή, ωστόσο θεωρεί ότι η τοπική επεξεργασία των ορυκτών θα μπορούσε να δημιουργήσει σημαντική προστιθέμενη αξία. «Δεν είμαστε αντίθετοι στην εξόρυξη», τονίζει. «Θέλουμε να γίνεται με ασφαλή τρόπο, χωρίς να καταστρέφεται το περιβάλλον, και τα ορυκτά να επεξεργάζονται στη χώρα μας και στην περιοχή μας, ώστε να συμβάλλουν στην οικονομία».
Η Τουρκία διαθέτει ήδη σημαντική εγχώρια ζήτηση για τις σπάνιες γαίες, καθώς οι πρώτες αυτές ύλες είναι απαραίτητες για την παραγωγή ανεμογεννητριών, ηλεκτρικών οχημάτων και προηγμένων τεχνολογικών συστημάτων. Το πρόβλημα, σύμφωνα με τον δήμαρχο, είναι ότι η χώρα δεν διαθέτει ακόμη την απαραίτητη τεχνογνωσία και βιομηχανική υποδομή για την πλήρη επεξεργασία τους. Για τον λόγο αυτό, συνεχίζονται οι διαπραγματεύσεις με αμερικανικούς και κινεζικούς εταίρους.
Η γεωπολιτική διάσταση
Η αυξανόμενη παγκόσμια ζήτηση για σπάνιες γαίες ενδέχεται να αυξήσει περαιτέρω την αξία τους και να καταστήσει οικονομικά βιώσιμη την εκμετάλλευση ακόμη και κοιτασμάτων με χαμηλή περιεκτικότητα. Αυτό θα μπορούσε να οδηγήσει στην ανάπτυξη νέων μεταλλείων στην Τουρκία και σε άλλες χώρες, αυξάνοντας παράλληλα τους περιβαλλοντικούς κινδύνους.
Σύμφωνα με ανάλυση ερευνητών του Διεθνούς Πανεπιστημίου της Φλόριντα, η Άγκυρα ενδιαφέρεται έντονα για μια συμφωνία με τις ΗΠΑ στον τομέα των σπάνιων γαιών.
Μια τέτοια συνεργασία, ωστόσο, θα εξαρτηθεί από το κατά πόσο η Τουρκία θα μπορέσει να ανταποκριθεί στις αυστηρές αμερικανικές απαιτήσεις για διαφάνεια, ασφάλεια και ιχνηλασιμότητα στις εφοδιαστικές αλυσίδες.
«Η ισχυρή θέση της Τουρκίας στο βόριο και σε ορισμένα κρίσιμα ορυκτά μπορεί να την καταστήσει χρήσιμο εταίρο, ιδιαίτερα καθώς οι ΗΠΑ αναζητούν εναλλακτικές λύσεις απέναντι στην Κίνα», σημειώνουν.
Η Μπεϊλίκοβα βρίσκεται μπροστά σε ένα δύσκολο δίλημμα. Από τη μία πλευρά, τα κοιτάσματα σπάνιων γαιών μπορεί να προσφέρουν στην Τουρκία έναν νέο στρατηγικό ρόλο, να ενισχύσουν τη βιομηχανική της βάση και να δημιουργήσουν θέσεις εργασίας. Από την άλλη, παραμένουν ανοιχτά τα ερωτήματα για το πραγματικό μέγεθος των αποθεμάτων, την τεχνολογία επεξεργασίας, τη διαχείριση των ραδιενεργών και τοξικών καταλοίπων και την προστασία των υδάτινων πόρων.
Το αν η περιοχή θα εξελιχθεί σε έναν νέο πυλώνα της τουρκικής οικονομίας ή σε μια ακόμη εστία περιβαλλοντικών αντιπαραθέσεων θα κριθεί από τον τρόπο με τον οποίο η Άγκυρα θα διαχειριστεί τις επενδύσεις, την τεχνολογία και, κυρίως, τους περιβαλλοντικούς κινδύνους.