Η Ελλάδα, με χιλιάδες ναυάγια, βυθισμένους οικισμούς, λιμένες και άλλα μνημεία που καλύπτουν περισσότερες από τέσσερεις χιλιετίες Ιστορίας, διαθέτει ίσως τη σημαντικώτερη ενάλια πολιτιστική κληρονομιά της Μεσογείου. Η ανάγκη για ένα σύγχρονο θεσμικό πλαίσιο, το οποίο θα λαμβάνει υπ’ όψη του τις τρέχουσες εξελίξεις και τάσεις ως προς την θεώρηση του ρόλου των εναλίων αρχαιοτήτων, είναι, επομένως, εν των ων ουκ άνευ.
Ωστόσο, κάθε νέα εθνική νομοθεσία οφείλει να αξιολογείται και υπό το πρίσμα των διεθνών υποχρεώσεων της χώρας. Στην περίπτωση αυτή, το βασικό σημείο αναφοράς είναι η Σύμβαση της UNESCO του 2001 για την Προστασία της Υποβρύχιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς, η οποία διαμόρφωσε μια εντελώς νέα φιλοσοφία για τη διαχείριση των ενάλιων αρχαιοτήτων. Η σημαντικώτερη αρχή της Σύμβασης είναι σαφής: η διατήρηση των ενάλιων αρχαιοτήτων στον φυσικό τους χώρο (in situ preservation) αποτελεί την πρώτη επιλογή προστασίας. Η ανέλκυση δεν απαγορεύεται, αλλά θεωρείται εξαιρετικό μέτρο, το οποίο επιτρέπεται μόνο όταν επιβάλλεται για λόγους προστασίας, διατήρησης ή επιστημονικής έρευνας. Η λογική αυτή αποτελεί σήμερα διεθνή κανόνα και αντανακλά μια βαθύτερη μεταβολή στην αντίληψη για την πολιτιστική κληρονομιά: δεν προστατεύεται πλέον μόνο το αντικείμενο, αλλά και το περιβάλλον μέσα στο οποίο αυτό διατηρήθηκε επί αιώνες.
Ακριβώς στο σημείο αυτό εντοπίζεται και ο πρώτος προβληματισμός που γεννά το υπό διαβούλευση σχέδιο νόμου. Παρ’ ότι το νομοσχέδιο κινείται γενικά προς την κατεύθυνση της προστασίας, της έρευνας και της οργανωμένης διαχείρισης, πουθενά δεν υπενθυμίζει την ρητή κατοχύρωση της αρχής της διατήρησης in situ. Δεν υπάρχει διάταξη που να αναφέρει ότι η παραμονή των μνημείων στον φυσικό τους χώρο αποτελεί τον κανόνα και ότι η ανέλκυση συνιστά την έσχατη επιλογή. Πρόκειται για μια παράλειψη που ίσως φαίνεται τυπική, αλλά στην πραγματικότητα έχει βαρύνουσα σημασία. Οι αρχές αυτές αποτελούν τον πυρήνα της Σύμβασης της UNESCO και θα ήταν σκόπιμο να ενσωματωθούν ρητά σε κάθε νομικό εργαλείο όπως το παρόν νομοσχέδιο.
Ένας δεύτερος προβληματισμός αφορά στη φιλοσοφία του ίδιου του σχεδίου νόμου. Οι διατάξεις του δίνουν ιδιαίτερη έμφαση στην επισκεψιμότητα, στην ανάδειξη, στις υπηρεσίες προς τους επισκέπτες και στην αξιοποίηση των ενάλιων χώρων. Αυτή η προσέγγιση είναι κατανοητή και σε μεγάλο βαθμό αναγκαία. Η ενάλια πολιτιστική κληρονομιά δεν μπορεί να παραμένει αόρατη στους πολίτες. Ωστόσο, η ισορροπία μεταξύ προστασίας και αξιοποίησης είναι εξαιρετικά λεπτή. Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι όταν η ανάδειξη μετατρέπεται στον κυρίαρχο στόχο, η προστασία συχνά υποχωρεί.
Στο ίδιο πλαίσιο εγείρεται και ένα ευρύτερο ερώτημα σχετικά με το νέο Μουσείο Εναλίων Αρχαιοτήτων. Το νομοσχέδιο δεν προβλέπει, και ορθώς, τη συστηματική μεταφορά ευρημάτων στο υπό ανέγερση μουσείο. Όμως είναι σημαντικό να διασφαλισθεί ότι ούτε η νομοθεσία ούτε η μελλοντική διοικητική πρακτική θα δημιουργήσουν ένα έμμεσο κίνητρο συνεχών ανελκύσεων με σκοπό τον εμπλουτισμό των συλλογών του Μουσείου. Ένα σύγχρονο μουσείο ενάλιων αρχαιοτήτων οφείλει να λειτουργεί συμπληρωματικά προς την προστασία in situ και όχι να την υποκαθιστά.
Υπάρχει όμως μία ακόμη διάσταση, η οποία απουσιάζει σχεδόν ολοκληρωτικά από το σχέδιο νόμου και αξίζει ιδιαίτερης προσοχής: η ενσωμάτωση της υποβρύχιας πολιτιστικής κληρονομιάς στον Θαλάσσιο Χωροταξικό Σχεδιασμό (βλ. και έκδοση της ΕΕ, Kyvelou & Henocque, 2022). Η Ευρωπαική Ένωση, μέσω της Οδηγίας 2014/89/ΕΕ, αντιμετωπίζει πλέον την ενάλια πολιτιστική κληρονομιά ως αναπόσπαστο στοιχείο του θαλάσσιου χώρου.
Τα ναυάγια τόσο αρχαία όσο και του Α΄ και Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, τα βυθισμένα αρχαία λιμάνια, οι προιστορικοί οικισμοί και τα ιστορικά πεδία ναυμαχιών δεν αποτελούν μόνον αρχαιολογικούς χώρους. Αποτελούν πολιτισμικά χωρικά στοιχεία που πρέπει να λαμβάνονται υπ’ όψη στον σχεδιασμό των θαλάσσιων χρήσεων, δίπλα στην αλιεία, στις θαλάσσιες μεταφορές, στια υπεράκτια αιολικά πάρκα, στις προστατευόμενες περιοχές και στις στρατιωτικές δραστηριότητες. Υπάρχουν πολλά παραδείγματα από την Ευρώπη (λ.χ. Ολλανδία) όπου οι ενάλιες αρχαιότητες συνυπάρχουν αρμονικά με νέες αναδυόμενες θαλάσσιες δραστηριότητες ή που συνδυάζονται αποτελεσματικά με διατήρηση της φύσης και της βιοποικιλότητας, μέσω και τoυ διεθνούς εργαλείου των Άλλων Αποτελεσματικών Μέτρων Διατήρησης (OECMs).
Η σύγχρονη ευρωπαική αντίληψη δεν βλέπει την υποβρύχια πολιτιστική κληρονομιά ως ένα σύνολο αντικειμένων προς έκθεση, αλλά ως μέρος του ίδιου του θαλάσσιου οικοσυστήματος και της θαλάσσιας χωρικής ταυτότητας. Η προστασία ενός ναυαγίου δεν αφορά μόνο στο ίδιο το ναυάγιο· αφορά και στον περιβάλλοντα χώρο, τα θαλάσσια ενδιαιτήματα, το υποθαλάσσιο πολιτιστικό τοπίο –για το οποίο έχει σημαντικά και συστηματικά εργασθεί η Φινλανδία– και τις υπόλοιπες χρήσεις που αναπτύσσονται γύρω του. Η UNESCO θεωρεί σήμερα ότι υπάρχει ισχυρή αλληλεξάρτηση μεταξύ της υποβρύχιας πολιτιστικής κληρονομιάς και της φυσικής κληρονομιάς.
Για τον λόγο αυτό θα ήταν ιδιαίτερα χρήσιμο το νέο θεσμικό πλαίσιο να συνδεθεί ρητά με τον εθνικό Θαλάσσιο Χωροταξικό Σχεδιασμό. Η ενάλια πολιτιστική κληρονομιά δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως απομονωμένο αντικείμενο πολιτιστικής πολιτικής. Αποτελεί πλέον κρίσιμο στοιχείο της ολοκληρωμένης διακυβέρνησης του θαλάσσιου χώρου, όπως αναγνωρίζουν τόσο η UNESCO όσο και οι σύγχρονες ευρωπαικές πολιτικές για τους ωκεανούς.
Η Ελλάδα διαθέτει ένα μοναδικό παράθυρο ευκαιρίας μέσω του σχεδίου νόμου. Μπορεί να αποκτήσει ένα πρωτοποριακό θεσμικό πλαίσιο που θα συνδυάζει την προστασία της ενάλιας πολιτιστικής κληρονομιάς με τον Θαλάσσιο Χωροταξικό Σχεδιασμό και τη βιώσιμη γαλάζια οικονομία. Για να επιτευχθεί όμως αυτό, χρειάζεται μια σαφέστερη νομοθετική αναφορά στις θεμελιώδεις αρχές της Σύμβασης της UNESCO και, κυρίως, στην αρχή που την διατρέχει ολόκληρη: τα σημαντικώτερα μουσεία της ενάλιας πολιτιστικής κληρονομιάς βρίσκονται ήδη κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας. Εκεί πρέπει, κατά κανόνα, να παραμένουν και να συνυπάρχουν αρμονικά με άλλες θαλάσσιες χρήσεις (όπως λ.χ ο καταδυτικός τουρισμός).
Με όλο τον σεβασμό, θα πρότεινα στο σχέδιο νόμου να προστεθεί το παρακάτω άρθρο : «Η προστασία της ενάλιας πολιτιστικής κληρονομιάς διέπεται από τις αρχές της Σύμβασης της UNESCO του 2001. Η διατήρηση των ενάλιων αρχαιοτήτων στον φυσικό τους χώρο (in situ) αποτελεί την προτιμητέα και κατά προτεραιότητα εφαρμοζόμενη μέθοδο προστασίας, αλλά και ανάδειξης μέσω της συνύπαρξης με άλλες θαλάσσιες χρήσεις, στο πλαίσιο και του θαλάσσιου χωροταξικού σχεδιασμού. Η ανέλκυση επιτρέπεται μόνον εφ’ όσον αποκλεισθεί η δυνατότητα της προαναφερόμενης συνύπαρξης και εφ’ όσον τεκμηριώνεται ότι είναι εξαιρετικά αναγκαία για λόγους προστασίας, διατήρησης ή επιστημονικής έρευνας».
*Η Στέλλα Κυβέλου είναι Εμπειρογνώμων Θαλάσσιου Χωροταξικού Σχεδιασμού στον Ευρωπαικό Μηχανισμό Στήριξης για τον ΘΧΣ, με σημαντικό έργο στο αντικείμενο της ενσωμάτωσης των ενάλιων αρχαιοτήτων στον ΘΧΣ
(από την εφημερίδα Εστία)