μεταξύ Ιράκ και Συρίας ή ένα σχέδιο εξαγωγής αργού πετρελαίου. Η σημασία του έγινε εμφανής όταν κατασκευάστηκε τη δεκαετία του 1950, όταν έκλεισε κατά τη διάρκεια του πολέμου Ιράν–Ιράκ τη δεκαετία του 1980, όταν επαναλειτούργησε στα τελευταία χρόνια της διακυβέρνησης του Σαντάμ Χουσεΐν και όταν υπέστη ζημιές κατά την αμερικανική εισβολή το 2003.
Την περασμένη εβδομάδα, υπογράφηκε Μνημόνιο Κατανόησης (MoU) κατά τη διάρκεια επιχειρηματικής συνόδου στο Εμπορικό Επιμελητήριο των ΗΠΑ για την αναβίωση του αγωγού, καθώς η Ουάσινγκτον αναζητά τρόπους παράκαμψης του Ορμούζ.
Η συμφωνία περιλαμβάνει τον αμερικανικό ενεργειακό κολοσσό Chevron, την TI Capital του Ζιάντ Γκαντούρ και την καταριανή UCC Holdings.
Ο αγωγός θα μεταφέρει πετρέλαιο από τις κουρδικές περιοχές του βόρειου Ιράκ προς τις ακτές της Μεσογείου στη Συρία, με προβλεπόμενη δυναμικότητα 2.000.000 βαρελιών ημερησίως. Ωστόσο, το σχέδιο αφορά πολύ περισσότερα από το πετρέλαιο.
Σύγκρουση δύο μοντέλων για τη Μέση Ανατολή
Υπό την αμερικανική αιγίδα, πρόκειται για μια προσπάθεια επανασύνδεσης των χωρών της περιοχής μέσω δικτύων ενέργειας, μεταφορών και επενδύσεων.
Ως πλαίσιο ανάπτυξης, βρίσκεται σε αντίθεση με το ιρανικό μοντέλο που διαμορφώθηκε μετά το 1979 και το οποίο, σύμφωνα με τους επικριτές του, βασίστηκε στη διείσδυση σε κράτη και στη δημιουργία δικτύων επιρροής μέσω παραστρατιωτικών οργανώσεων, drones, όπλων και αποσταθεροποιητικών πρακτικών.
Η διαφορά ανάμεσα στα δύο οράματα είναι βαθιά.
Παραβίαση ή γεφύρωση των συνόρων;
Από το Ιράκ και τη Συρία μέχρι τον Λίβανο και την Υεμένη, η Τεχεράνη αντιμετώπισε επί χρόνια τα σύνορα ως εμπόδια που έπρεπε να παρακαμφθούν.
Το νέο σχέδιο βλέπει τα σύνορα ως γέφυρες που μπορούν να διασχιστούν μέσω αγωγών, δικτύων ηλεκτρικής ενέργειας, σιδηροδρόμων και επενδύσεων.
Το πρώτο μοντέλο οικοδομήθηκε μέσω διείσδυσης και του, υπό την ηγεσία της Τεχεράνης, «Άξονα της Αντίστασης». Σύμφωνα με τους υποστηρικτές του νέου σχεδίου, αυτό το μοντέλο θεωρείται ξεπερασμένο και δεν μπορεί να αποτελέσει βάση για τη μελλοντική περιφερειακή τάξη.
Το δεύτερο κοιτάζει προς το μέλλον, επιδιώκοντας επιρροή μέσω της ανάπτυξης, των κοινών συμφερόντων και της ενίσχυσης των κρατικών θεσμών.
Αυτό το ευρύτερο πλαίσιο είναι απαραίτητο για την κατανόηση των δηλώσεων του Αμερικανού απεσταλμένου Τομ Μπάρακ μετά την υπογραφή του μνημονίου.
Ο Μπάρακ αναφέρθηκε σε ένα πρόγραμμα που αναπτύσσεται σε συντονισμό με τη Συρία, την Ιορδανία, την Τουρκία, τον Λίβανο και την Αίγυπτο, με στόχο τη δημιουργία εναλλακτικών λύσεων απέναντι στο Ορμούζ, το οποίο, σύμφωνα με τον ίδιο, η Τεχεράνη επιχειρεί να χρησιμοποιήσει ως μοχλό πίεσης επιτιθέμενη σε πλοία που διέρχονται από αυτό.
Καθώς αυτές οι εναλλακτικές θα υλοποιούνται, ο Μπάρακ εκτίμησε ότι η στρατηγική σημασία του θαλάσσιου αυτού περάσματος θα μπορούσε να μειωθεί ακόμη και μέσα στα επόμενα δύο χρόνια.
Ένας νέος ενεργειακός χάρτης
Οι δηλώσεις του Αμερικανού απεσταλμένου όμως αφορούσαν κάτι πολύ μεγαλύτερο από ένα μόνο έργο.
Το σχέδιο θα μπορούσε να επανασχεδιάσει τον ενεργειακό χάρτη της Μέσης Ανατολής.
Ο αγωγός από το Κιρκούκ του Ιράκ προς το συριακό λιμάνι της Μπανίγιας στη Μεσόγειο θα αποτελέσει έναν από τους πυλώνες αυτού του νέου χάρτη.
Το Ιράκ εξακολουθεί να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τα νότια λιμάνια του και τη διέλευση μέσω του Περσικού Κόλπου και του Ορμούζ, γι’ αυτό και αναζητά εξαγωγικές διαδρομές λιγότερο ευάλωτες στην ιρανική επιρροή.
Η Συρία, από την πλευρά της, επιδιώκει να εξελιχθεί σε περιφερειακό ενεργειακό κόμβο, ενώ η Ουάσινγκτον θέλει να αξιοποιήσει τη γεωγραφία για να περιορίσει την ικανότητα του Ιράν να επηρεάζει τις παγκόσμιες ενεργειακές ροές.
Η Τουρκία αποτελεί επίσης κρίσιμο κρίκο σε αυτή τη νέα αρχιτεκτονική διασυνδέσεων, καθώς η γεωγραφική της θέση μεταξύ Ιράκ, Συρίας, Ευρώπης και Μεσογείου την καθιστά βασικό διάδρομο για μελλοντικά ενεργειακά και εμπορικά δίκτυα. Η συμμετοχή ή η συνεργασία της Άγκυρας σε τέτοιους σχεδιασμούς θα μπορούσε να ενισχύσει τον ρόλο της ως περιφερειακού ενεργειακού κόμβου.
Η οικοδόμηση δικτύων
Τα σχέδια αυτά συνδέονται με άλλα έργα που βρίσκονται υπό συζήτηση και εκτείνονται από τον Κόλπο μέσω Ιορδανίας και Συρίας προς την Τουρκία, τον Λίβανο και τη Μεσόγειο. Περιλαμβάνουν αγωγούς πετρελαίου και φυσικού αερίου, σιδηροδρομικά δίκτυα, τηλεπικοινωνίες και οδικές συνδέσεις.
Ο στόχος δεν είναι μόνο η διαφοροποίηση των εξαγωγικών οδών, αλλά η δημιουργία ενός νέου δικτύου συμφερόντων, όπου η σταθερότητα κάθε κράτους θα συνδέεται με τη σταθερότητα των γειτόνων του.
Υποδομές αυτού του μεγέθους δεν μπορούν να λειτουργήσουν όσο τα σύνορα παραμένουν σε κατάσταση σύγκρουσης.
Οι επενδύσεις δεν θα έρθουν όσο οι πολιτοφυλακές ελέγχουν τα περάσματα και η ενέργεια δεν μπορεί να αποτελέσει μοχλό ανάπτυξης όσο η γεωγραφία παραμένει εγκλωβισμένη στην οικονομία των όπλων. Οι επικριτές της ιρανικής περιφερειακής πολιτικής υποστηρίζουν ότι επί τέσσερις δεκαετίες η Τεχεράνη ενίσχυσε μη κρατικούς δρώντες εις βάρος των κεντρικών θεσμών, διαμορφώνοντας ένα διαφορετικό μοντέλο επιρροής στην περιοχή.
Κάθε έργο που αποκαθιστά την κρατική κυριαρχία και συνδέει τις χώρες με ένα δίκτυο οικονομικών συμφερόντων αποτελεί, επομένως, πρόκληση για αυτό το μοντέλο.
Ένα διασυνδεδεμένο σχέδιο για την περιοχή
Οι αγωγοί πετρελαίου από μόνοι τους δεν θα τερματίσουν την ιρανική επιρροή και τα εναλλακτικά σχέδια δεν θα προχωρήσουν χωρίς δυσκολίες.
Οι υποδομές είναι παλιές, ενώ οι περιοχές από τις οποίες θα περάσουν οι νέες διαδρομές παραμένουν ευάλωτες σε επιθέσεις από το Ισλαμικό Κράτος και άλλες ένοπλες ομάδες. Το κόστος ανοικοδόμησης μπορεί να ανέλθει σε δισεκατομμύρια δολάρια. Σε αυτό το πλαίσιο, ο χρόνος των επιθέσεων του Ιράν εναντίον χωρών του Κόλπου, της Ιορδανίας και της Συρίας θεωρείται σημαντικός, καθώς αυτές αναπτύσσουν εναλλακτικές λύσεις απέναντι στο Ορμούζ.
Η Τεχεράνη κατανοεί ότι η σημερινή αντιπαράθεση αφορά κάτι περισσότερο από τη στρατιωτική επιρροή. Αφορά το ίδιο το μέλλον της περιοχής: Θα παραμείνει η Μέση Ανατολή ένα δίκτυο πολιτοφυλακών και λαθρεμπορίου ή θα μετατραπεί σε ένα δίκτυο ενέργειας, εμπορίου και κοινών συμφερόντων;
Με λίγα λόγια, η σημερινή σύγκρουση είναι μεγαλύτερη από μια αντιπαράθεση ανάμεσα σε έναν αγωγό και έναν πύραυλο.
Δύο διαφορετικά μοντέλα ανταγωνίζονται για το μέλλον της περιοχής
Το ένα διασχίζει τα σύνορα με πολιτοφυλακές. Το άλλο τα διασχίζει με αγωγούς, ενέργεια, εμπόριο και επενδύσεις. Εάν το νέο σχέδιο επιτύχει, ο αγωγός Κιρκούκ–Μπανίγιας θα αποτελέσει κάτι πολύ περισσότερο από έναν δρόμο μεταφοράς πετρελαίου. Θα σηματοδοτήσει τη διαχωριστική γραμμή ανάμεσα σε μια παλιά Μέση Ανατολή που διαμορφώθηκε από τους πολέμους και σε μια νέα Μέση Ανατολή που επιχειρεί να οικοδομηθεί πάνω στα κοινά συμφέροντα, διασχίζοντας τα σύνορα αντί να τα παραβιάζει.