Η IEA εκτιμά ότι οι κινεζικοί περιορισμοί στις εξαγωγές σπάνιων γαιών μπορούν να θέσουν σε κίνδυνο παραγωγή τελικών προϊόντων αξίας περίπου 6,5 τρισ. δολαρίων, αποτυπώνοντας για πρώτη φορά με τόσο εμφατικό τρόπο τη γεωοικονομική διάσταση του προβλήματος. Η σημασία του συγκεκριμένου αριθμού δεν βρίσκεται μόνο στο μέγεθός του. Βρίσκεται στο γεγονός ότι έρχεται να επιβεβαιώσει μια ανάλυση που είχε δημοσιοποιηθεί στην Ελλάδα πριν από πολλά χρόνια.
2014: Η υπεραξία των 1.666 δολαρίων
Ήδη από το 2014 είχε αναδειχθεί ένα στοιχείο που τότε ελάχιστοι αξιολογούσαν. Η πραγματική αξία των Σπάνιων Γαιών δεν βρίσκεται στο μετάλλευμα, αλλά στην υπεραξία που δημιουργείται όταν αυτό ενσωματώνεται σε προϊόντα υψηλής τεχνολογίας. Στο άρθρο εκείνο είχε παρουσιαστεί ένας ιδιαίτερα χαρακτηριστικός δείκτης: κάθε ένα δολάριο αξίας Σπάνιων Γαιών δημιουργεί περίπου 1.666 δολάρια αξίας τελικών προϊόντων (εδώ: https://www.capital.gr/arthra/2104885/kineziko-endiaferon-gia-tis-ellinikes-spanies-gaies/). Η προσέγγιση αυτή διαφοροποιούνταν πλήρως από τη μέχρι τότε κυρίαρχη συζήτηση, η οποία επικεντρωνόταν σχεδόν αποκλειστικά στα αποθέματα, στις εξορύξεις και στις τιμές των ορυκτών. Στην πραγματικότητα, όμως, οι Σπάνιες Γαίες αποκτούν τη (γεω)στρατηγική τους αξία επειδή αποτελούν αναντικατάστατη πρώτη ύλη για ηλεκτρικά οχήματα, ανεμογεννήτριες, κινητήρες, ηλεκτρονικά συστήματα, αεροδιαστημικές εφαρμογές και αμυντικές βιομηχανίες.
Αυτό ακριβώς αναδεικνύει σήμερα και η IEA. Μικρές ποσότητες κρίσιμων μετάλλων (τα αποκαλούμενα μπαχαρικά της τεχνολογίας: https://www.capital.gr/arthra/2146319/spanies-gaies-ta-mpaxarika-tis-texnologias/) στηρίζουν τεράστιες αλυσίδες παραγωγής και δυσανάλογα υψηλή προστιθέμενη αξία.
2017: Η εκτίμηση των 5-7 τρισ. δολαρίων
Το 2017, σε νέο άρθρο με τίτλο «Σπάνιες γαίες και παγκόσμιο εμπόριο», η ανάλυση προχώρησε ακόμη περισσότερο (εδώ: https://www.capital.gr/me-apopsi/3219315/spanies-gaies-kai-pagkosmio-emporio/). Για πρώτη φορά στην ΕΕ διατυπώθηκε δημόσια η εκτίμηση ότι η συνολική υπεραξία που παράγεται διεθνώς από τα τελικά προϊόντα που βασίζονται στις Σπάνιες Γαίες ανέρχεται μεταξύ 5 και 7 τρισεκατομμυρίων δολαρίων. Την εποχή εκείνη η συγκεκριμένη εκτίμηση αντιμετωπίστηκε με επιφύλαξη εώς ειρωνία, καθώς η αγορά των ίδιων των Σπάνιων Γαιών ως ορυκτά ήταν συγκριτικά πολύ μικρή (περίπου $2-3 δις).
Ωστόσο, η σημερινή έκθεση της IEA παρουσιάζει έναν αριθμό σχεδόν ταυτόσημο ως προς την τάξη μεγέθους: 6,5 τρισεκατομμύρια δολάρια αξίας τελικών προϊόντων εξαρτώνται από την ομαλή λειτουργία της εφοδιαστικής αλυσίδας των σπάνιων γαιών. Πρόκειται ασφαλώς για διαφορετικές μεθοδολογικές προσεγγίσεις. Η σύγκλιση όμως των μεγεθών είναι εντυπωσιακή και αναδεικνύει ότι η πραγματική οικονομική σημασία των σπάνιων γαιών βρίσκεται στην υπεραξία που παράγουν και όχι στην εμπορική αξία του ορυκτού.
Η Κίνα δεν πούλησε ορυκτά. Πούλησε βιομηχανική ισχύ.
Η εξέλιξη αυτή εξηγεί και τη στρατηγική της Κίνας. Το Πεκίνο δεν περιορίστηκε στην εκμετάλλευση των κοιτασμάτων του. Επένδυσε επί δεκαετίες στον διαχωρισμό των Σπάνιων Γαιών, στην παραγωγή μετάλλων, κραμάτων, μαγνητών και τελικών βιομηχανικών προϊόντων. Και στο επιστημονικό προσωπικό. Με τον τρόπο αυτό απέκτησε τον έλεγχο του σημαντικότερου τμήματος της αλυσίδας αξίας. Γι' αυτό και σήμερα οι περιορισμοί στις κινεζικές εξαγωγές δεν απειλούν μια αγορά λίγων δισεκατομμυρίων δολαρίων, αλλά ολόκληρους βιομηχανικούς κλάδους, από την αυτοκινητοβιομηχανία και την αεροδιαστημική μέχρι την άμυνα και τις τεχνολογίες καθαρής ενέργειας. Η οικονομική ισχύς δεν βρίσκεται στο ορυχείο. Βρίσκεται στη βιομηχανία.
Το μήνυμα για τη Δύση
Η νέα έκθεση της IEA στέλνει και ένα σαφές μήνυμα προς τη Δύση. Η αξιοποίηση πιθανών κοιτασμάτων σπάνιων γαιών δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως μια απλή εξορυκτική δραστηριότητα. Η πραγματική πρόκληση είναι η δημιουργία βιομηχανικής αλυσίδας υψηλής προστιθέμενης αξίας, από την επεξεργασία και τον διαχωρισμό μέχρι την παραγωγή προηγμένων υλικών και εξειδικευμένων βιομηχανικών εφαρμογών. Η χώρα που εξάγει μόνο πρώτη ύλη παραχωρεί το μεγαλύτερο μέρος της υπεραξίας σε άλλες οικονομίες. Η χώρα που ελέγχει τη μεταποίηση και τις τεχνολογίες αποκτά το μεγαλύτερο οικονομικό όφελος. Η διεθνής συζήτηση έφτασε εκεί όπου είχε ξεκινήσει η ανάλυση πριν από χρόνια. Η αξία της πρόσφατης έκθεσης της IEA δεν περιορίζεται στο νέο στοιχείο των 6,5 τρισ. δολαρίων. Αναδεικνύει ότι η διεθνής συζήτηση έχει πλέον μετακινηθεί από την αξία του ορυκτού στην αξία των τελικών προϊόντων. Πρόκειται για την ίδια ακριβώς οπτική που είχε παρουσιαστεί δημόσια ήδη από το 2014 με την ανάλυση της υπεραξίας των 1.666 δολαρίων ανά δολάριο Σπάνιων Γαιών και επεκτάθηκε το 2017 με την εκτίμηση ότι η συνολική αξία των σχετικών βιομηχανικών αλυσίδων κυμαίνεται μεταξύ 5 και 7 τρισεκατομμυρίων δολαρίων. Η πρόσφατη αποτίμηση της IEA στα 6,5 τρισεκατομμύρια δολάρια δεν αποτελεί ταύτιση υπολογισμών, καθώς βασίζεται σε διαφορετική μεθοδολογία. Αποτελεί όμως μια ιδιαίτερα ισχυρή ένδειξη ότι η ουσία της ανάλυσης ήταν ορθή: η πραγματική στρατηγική σημασία των σπάνιων γαιών δεν βρίσκεται στην αξία του μεταλλεύματος, αλλά στην τεράστια υπεραξία που δημιουργείται σε ολόκληρη την παγκόσμια βιομηχανική παραγωγή. Και αυτό είναι το στοιχείο που σήμερα αναγνωρίζεται πλέον και από τους κορυφαίους διεθνείς οργανισμούς.
Από τη Hard Power και τη Soft Power στη Rare Earths Power;
Αν ο 20ός αιώνας χαρακτηρίστηκε από τη Hard Power και οι τελευταίες δεκαετίες από τη Soft Power, ο 21ος αιώνας ίσως αναδεικνύει μια νέα μορφή γεωοικονομικής ισχύος: τη Rare Earths Power. Όχι την ισχύ που πηγάζει από τα όπλα ή την πολιτιστική επιρροή, αλλά την ισχύ που απορρέει από τον έλεγχο των κρίσιμων ορυκτών, της τεχνολογίας επεξεργασίας τους και της βιομηχανικής υπεραξίας που δημιουργούν. Κάποιοι ίσως χαρακτηρίσουν τον όρο Rare Earths Power νεολογισμό. Ίσως να έχουν δίκιο. Όμως κάθε νέα γεωπολιτική πραγματικότητα γεννά και τη δική της ορολογία. Όταν οι Σπάνιες Γαίες μπορούν να επηρεάσουν βιομηχανική παραγωγή αξίας 6,5 τρισ. δολαρίων, το ερώτημα δεν είναι αν ο όρος είναι νέος, αλλά αν περιγράφει με ακρίβεια τη νέα μορφή ισχύος που διαμορφώνεται.
* Ο δρ Σωτήρης Καμενόπουλος είναι PhD της Σχολής Μηχανικών Ορυκτών Πόρων του Πολυτεχνείου Κρήτης