Η «ανεξάρτητη» Κύπρος υπήρξε θύμα των συνοριακών προβλημάτων, λόγω του επιβληθέντος ντε φάκτο διαχωρισμού. Η Βρεταννία αντελήφθη ότι η Κύπρος συνδυάζονταν στρατηγικά με τα συμφέροντα της, λόγω της γεωγραφικής της θέσεως στην Μέση Ανατολή. Ένας κυνικός θα μπορούσε να ισχυρισθεί ότι είναι κατασκεύασμα της αυτοκρατορικής γεωπολιτικής.
Πίσω από την Βρεταννική και Αμερικανική στρατηγική έναντι της Κύπρου αιωρείται η εμμονική ιδέα αρχικά με την Σοβιετική Ένωση και κατόπιν με την Ρωσσία. Κατεχόταν η νήσος από την Βρεταννία για να απομακρύνει αρχικώς την Ρωσσική επίδραση, κατόπιν την Σοβιετική και πάλιν την Ρωσσική.
Από άποψη γεωπολιτικής η Κύπρος – κατ’ όνομα ανεξάρτητη από το 1960, είναι μια στρατηγική θέση στην ανατολική Μεσόγειο όπως το Γιβραλτάρ ή το Ντιέγκο Γκαρσία, πλησίον της Τουρκίας και όχι μακράν από την Συρία, τον Λίβανο και το Ισραήλ.
Κατοικημένο από Έλληνες από την 2η χιλιετία π.Χ. ο πληθυσμός παρέμεινε κυρίως Ελληνικός λόγω γλώσσας, πολιτισμού, θρησκείας και αίματος, παρά τις πολλές κατακτήσεις που υπέστη ανά τους αιώνες.
Κατακτήθηκε διαδοχικά από τους Έλληνες των Μυκηνών, τους Φοίνικες, τους Ασσύριους, τους Αιγυπτίους, τους Πέρσες, τους Μακεδόνες, τους Ρωμαίους, τους Βυζαντινούς, τους Γαλλο-‘Αγγλους (Ριχάρδος ο Λεοντόκαρδος), τους Φράγκους, τους Βενετούς, τους Τούρκους και τους Βρεταννούς. Οι Οθωμανοί εγκατέστησαν Τούρκους στο νησί.
Η Κύπρος είναι η μόνη χώρα της Ευρωπαϊκής Ενώσεως που δεν έχει πλήρη έλεγχο της εξωτερικής της πολιτικής, όπως δείχνουν οι Συνθήκες του 1960 που εγκαθίδρυσαν την δημοκρατία.
Για να καταλάβουμε το γιατί, πρέπει να αναζητήσουμε την απάντηση χρησιμοποιώντας μια γεωιστορική προσέγγιση, το κύριο θέμα της οποίας είναι η Βρεταννική ενασχόληση με την Ρωσσική ισχύ, η οποία ελλοχεύει κάτω από την επιφάνεια.
Κυρίως λόγω της σταθερής γεωπολιτικής πίστης στην «παγκόσμια νήσο» του Mackinder, η Βρεταννία εισήλθε στο στρατηγικό γαϊτανάκι το 1877.
Την περίοδο αυτή η Οθωμανική αυτοκρατορία διαλυόταν αλλά υποστηριζόταν σταθερά από την Βρεταννία, ως οχύρωμα κατά της Ρωσσίας.
Ο Βρεταννός Πρωθυπουργός Ντισραέλι έγραψε στην Βασίλισσα Βικτώρια: αν η Κύπρος μπορεί να παραχωρηθεί στην Μεγαλειότητα σας από την Πόρτα, και η Αγγλία να εισέλθει συγχρόνως σε αμυντική συμμαχία με την Τουρκία, εγγυώμενη την Ασιατική Τουρκία από Ρωσσική εισβολή. Με την διευθέτηση αυτή, η δύναμη της Αγγλίας στην Μεσόγειο θα αυξηθεί κατακόρυφα, και η Ινδική Αυτοκρατορία θα αποκτήσει τεράστια ενδυνάμωση. Η Κύπρος είναι το κλειδί της Δυτικής Ασίας.
Κατά την διάρκεια του Κογκρέσσου του Βερολίνου το 1878, το οποίο συνήλθε μερικώς επειδή η Βρεταννία δεν ήθελε να αποκτήσει η Ρωσσία και άλλα εδάφη και συγχρόνως να μειωθεί η Οθωμανική Αυτοκρατορία σύμφωνα με την Συνθήκη του Αγίου Στεφάνου του προηγούμενου έτους, διαπραγματεύθηκε μυστικά με τους Οθωμανούς.
Εις αντάλλαγμα για την Κύπρο, η Βρεταννία θα προστάτευε τους Οθωμανούς από την Ρωσσία. Οι αδύναμοι Οθωμανοί υπέκυψαν και παρ΄ όλο τον θυμό κυρίως των Γάλλων, η Κύπρος περιήλθε υπό Βρεταννική διοίκηση, με την Αγγλία να διαγράφει μέρος του Οθωμανικού χρέους, αντί πληρωμής ενοικίου.
Όταν η Τουρκία εισήλθε στον Μεγάλο Πόλεμο στο πλευρό των Κεντρικών Δυνάμεων, η Βρεταννία προσάρτησε την Κύπρο, ανακηρύσσοντας την Αποικία του Στέμματος (Crown Colony) το 1925. Με την Σύμβαση της Λωζάννης, η Τουρκία εγκατέλειψε όλα τα δικαιώματα και απαιτήσεις σε περιοχές που ήταν υπό την διακυβέρνησή της, συμπεριλαμβανομένης και της Κύπρου. Οι Ελληνοκύπριοι αναθάρρησαν και επίστευαν ότι η Αγγλία θα παραχωρούσε το νησί στην Ελλάδα που είχε πολεμήσει στο πλευρό της. Η Ένωση με την Ελλάδα ήταν πάντοτε το όραμα των Κυπρίων από την εποχή της Ελληνικής Επανάστασης.
Στις περιορισμένης ανεξαρτησίας συμφωνίες του 1960, οι οποίες ήσαν το αποτέλεσμα του αγώνα της ΕΟΚΑ κατά της Αγγλικής διοίκησης που άρχισε την 1η Απριλίου, 1955, 18% του πληθυσμού περιγραφόταν ως Τουρκοκύπριοι και οι υπόλοιποι ως Ελληνοκύπριοι και υπήρχε ένας μικρός αριθμός Αρμενίων και Μαρωνιτών.
Το μονοπάτι για την δημοκρατία ήταν γεμάτο δυσκολίες οι οποίες σε πολύ μεγάλο βαθμό, οφειλόταν σε παρασκηνιακή Βρεταννική συνεννόηση με την Τουρκία κα τους Τουρκοκυπρίους.
Η προσπάθεια της Βρεταννίας ήταν να διαιρεθεί ο πληθυσμός – Έλληνες και Τούρκοι – ούτως ώστε ευκολότερα να ελέγχει το νησί (Διαίρει και Βασίλευε). Η άποψη του Υπουργείου Αμύνης (ΥΑ) ήταν σαφής: «Η Βρεταννική επιρροή και γόητρο στην Μέση Ανατολή δεν θα μπορούσε να συνεχίσει χωρίς την διατήρηση της σημερινής στρατιωτικής θέσεως στην Κύπρο, η οποία είναι επομένως, απαραίτητη. Η άρνηση των διευκολύνσεων στην Κύπρο, θα σήμαινε την πλήρη διάρρηξη όλων των σχεδίων για την ανάπτυξη αμυντικού οργανισμού στην Μέση Ανατολή και δεν θα μας επέτρεπε να εκτελέσουμε τις υποχρεώσεις μας που προέρχονται από τις Συνθήκες μας».
Εκτός από την βοήθεια που προσέφερε στην προπαγάνδα της, αντικείμενο της Αγγλίας ήταν να δώσει στην Τουρκία ένα στήριγμα στην Κύπρο, παρ’ όλο που το απαγόρευε ρητά η Συνθήκη της Λωζάννης.
Σύμφωνα με το άρθρο 16, η νέα Δημοκρατία της Τουρκίας, δεν θα διατηρούσε κανένα δικαίωμα στις περιοχές που ανήκαν στο παρελθόν στην δικαιοδοσία των Οθωμανών. Παρ’ όλα αυτά η Βρεταννία ενέπλεξε την Τουρκία στο Κυπριακό με καταστροφικά αποτελέσματα. Εκάλεσε την Ελλάδα και την Τουρκία σε διάσκεψη «πάνω σε θέματα πολιτικά και αμυντικά της Ανατολικής Μεσογείου, συμπεριλαμβανομένης της Κύπρου».
Ο μόνιμος Υφυπουργός του Υπουργείου των Εξωτερικών έγραψε: Με ελκύει πάντοτε η ιδέα μιας τριμελούς σύσκεψης, απλώς επειδή πιστεύω ότι θα φέρει σε πολύ δύσκολη θέση την Ελληνική Κυβέρνηση.
Η σύνοδος, ως ήταν αναμενόμενο, κατέρρευσε και ακολούθησαν ογκώδεις αντι-ελληνικές οχλαγωγίες στην Τουρκία και το τέλος των ψυχρών αλλά σχετικά ομαλών ελληνο-τουρκικών σχέσεων που εγκαθιδρύθησαν το 1930 από τον Έλληνα Πρωθυπουργό Βενιζέλο και τον Τούρκο Πρόεδρο Κεμάλ Ατατούρκ.
Η περιορισμένης ισχύος ανεξαρτησία του 1960 περιλάμβανε την ενσωμάτωση υπό της Βρεταννίας 99 τετραγωνικών μιλίων Κυπριακής επικράτειας (την οποία διατηρεί μέχρι σήμερα) υπό την μορφή κυρίαρχων βάσεων (Sovereign Base Areas - SBAs) ελέγχοντας επίσης διάφορα σημεία όπου διατηρεί ηλεκτρονικούς σταθμούς παρακολούθησης, δικαιώματα υπερπτήσεων και δικαιώματα διαβάσεων.
Οι βάσεις φιλοξενούν τους ηλεκτρονικούς σταθμούς παρακολούθησης οι οποίοι μεταφέρθηκαν από το Σουέζ. Η όλη διευθέτηση αποτυπώθηκε σε τρεις σχετικές Συνθήκες Εγκατάστασης, Συμμαχίας και Εγγυήσεως.
Οι συμφωνίες πρόσφεραν στους Τουρκοκύπριους περισσότερη επιρροή από το 18% του ποσοστού τους, π.χ. 30% των θέσεων στην Δημόσια Υπηρεσία.
Η (Τουρκική) μειοψηφία μπορούσε να θέσει βέτο σε συμβάσεις που πόρρω απείχαν από την ιδέα μιας ενωμένης πολιτείας βασισμένης σε ίσα δικαιώματα. Αντανακλούσαν μια γκάμα εξωγενών συμφερόντων που είχαν μικρή σχέση με τα δικαιώματα των Κυπρίων.
Η μοναδική αυτή νομική διευθέτηση, υποτίθεται ότι θα ελειτουργούσε κανονικά, αλλά ακόμη και το Υπουργείο των Εξωτερικών της Βρεταννίας αργότερα παραδέχθηκε ότι η Σύμβαση Εγγυήσεως ήταν αντίθετη στο άρθρο 2.4 της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών και υπερσκελίστηκε από το άρθρο 103.
Η πολυπλοκότητα της όλης διευθέτησης αντανακλούσε ένα συμβιβασμό εξωτερικών συμφερόντων που είχαν ελάχιστη σχέση με κανονική ανεξαρτησία, παρ’ όλο που η Κύπρος έγινε μέλος των Ηνωμένων Εθνών.
Η Βρεταννία, η Ελλάδα και η Τουρκία είχαν αφήσει ένα σοβαρό ζήτημα σε εκκρεμότητα: το ζήτημα των ξεχωριστών δημαρχείων. Οι κοινότητες δεν ήσαν εις θέσιν να συμφωνήσουν και ο Πρόεδρος Μακάριος, με την βοήθεια του Υπουργείου των Εξωτερικών και του Βρεταννού κυβερνήτη, πρότεινε δεκατρείς τροποποιήσεις στο Σύνταγμα. Η Τουρκική κυβέρνηση αντέδρασε έντονα και εξεκίνησαν αντι-ελληνικές διαδηλώσεις στις μεγάλες πόλεις της Κύπρου, που οδήγησαν σε μια μεγάλη αντεπίθεση των Ελληνοκυπρίων και στην κατάρρευση της συνταγματικής τάξης.
Οι Τουρκοκύπριοι μονομερώς εγκατέστησαν θύλακες με αποτέλεσμα να δημιουργηθεί περισσότερος εξτρεμισμός. Το τίμημα για την Ελλάδα ήταν η απέλαση περισσότερων από 12,000 Ελλήνων υπηκόων που ζούσαν στην Τουρκία και 60,000 Τούρκων υπηκόων Ελληνικής καταγωγής που εζούσαν στην Κωνσταντινούπολη και την Ίμβρο και την Τένεδο.
Η Ελλάδα επέλεξε να μην ανταποδώσει και να απελάσει τις χιλιάδες Μουσουλμάνους Τουρκικής καταγωγής που ζούσαν στην Δυτική Θράκη, οι οποίοι και γιγαντώνονται συνεχώς. Είναι ένα λάθος που πληρώνουμε μέχρι σήμερα.
Η ένταση συνεχίστηκε με ευθύνη των Τουρκοκυπρίων και η επόμενη κρίση επεσυνέβη το 1967, όταν ο Γρίβας και οι στρατιώτες του αναγκάσθηκαν να αποχωρήσουν από την Κύπρο, χωρίς αυτό να επηρεάσει τον de facto διαχωρισμό των κοινοτήτων.
Το 1974, η ένταση είχε φθάσει στο ζενίθ, με την χούντα των Αθηνών να σχεδιάζει πραξικόπημα κατά του Προέδρου Μακαρίου, ένα πραξικόπημα που είχε αποτέλεσμα την Τουρκική εισβολή και κατάκτηση πέραν του ενός τρίτου του νησιού, την ανακήρυξη πολιτείας μη αναγνωρισμένης από κανένα κράτος (εκτός από την Τουρκία) στο βόρειο τμήμα της Κύπρου, και έκτοτε αδιέξοδο στην επίλυση του Κυπριακού.
Η Βρεταννία δεν εκτέλεσε τις υποχρεώσεις της που προέρχονταν από την Σύμβαση Εγγυήσεως και υποχώρησε στην πίεση του Χένρι Κίσσινγκερ, άφησε στους Τούρκους ελευθερία κινήσεων οι οποίοι και κατέκτησαν το 38% του εδάφους της Δημοκρατίας.
Η Τουρκία έχει πολιτογραφήσει χιλιάδες εποίκους, αλλάζοντας την φυσική δημογραφία της νήσου και καθιστώντας μια δίκαιη διευθέτηση πρακτικά αδύνατη.
Η πιο σπουδαία πρόσφατη εξέλιξη ήταν η είσοδος της Κύπρου στην Ευρωπαϊκή Ένωση την 1η Μαΐου 2004. Το άνοιγμα των διαπραγματεύσεων μεταξύ Κύπρου και Ευρωπαϊκής Ενώσεως το 1998 ήταν μια πολύ δυσάρεστη εξέλιξη για την Τουρκική κυβέρνηση, αφού και η ίδια προσπαθούσε να αποκτήσει είσοδο με την δυναμική υποστήριξη των κυρίων της υποστηρικτών, την Βρεταννία και τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Το ούτω καλούμενο «σχέδιο επανένωσης» του Ανάν, ετέθη σε δημοψήφισμα λίγο καιρό πριν την τυπική είσοδο στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Οι Ελληνοκύπριοι το απέρριψαν αναφανδόν, ενώ οι έποικοι και ο μειούμενος αριθμός των Τουρκοκυπρίων το αποδέχθηκε.
Στα μάτια πολλών, θα ενομιμοποιούσε την εισβολή και κατοχή, θα διέλυε την δημοκρατία χωρίς ισχυρές εγγυήσεις για μια βιώσιμη αντικατάσταση και θα διατηρούσε τις μη λειτουργικές συμφωνίες του 1960.
Η κατάσταση σήμερα είναι κάπως σουρεαλιστική αφού ολόκληρο το νησί είναι μέλος της Ευρωπαϊκής Ενώσεως, ενώ το acquis communautaire στην κατεχόμενη Κύπρο ευρίσκεται σε εκκρεμότητα μέχρις ότου το κομμάτι αυτό επανενωθεί νόμιμα με την ελεύθερη Κύπρο.
Είναι φανερόν ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Βρεταννία δεν θα επιτρέψουν μια πραγματικά ενωμένη και ανεξάρτητη Κύπρο να υφίσταται, για τον φόβο της Ρωσσίας. Η δε Τουρκία δεν θα το επιτρέψει γιατί έχει βλέψεις για όλο το νησί.
Η σημερινή κατάσταση είναι το αποτέλεσμα της αναμόχλευσης της Βρεταννίας στην δεκαετία του 1950, του εξτρεμισμού μεταξύ των Τουρκοκυπρίων καθώς και στην ίδια την Τουρκία, η οποία πάντοτε θεωρούσε την Κύπρο το μαλακό υπογάστριο της.
Ένας τελευταίος σχολιασμός: η Ελλάδα και η Κύπρος είναι ομόαιμα κράτη αρρήκτως συνδεδεμένα λόγω της γεωιστορίας. Τα συμφέροντα μας, στρατηγικά, επιχειρησιακά και στρατιωτικά ταυτίζονται και πρέπει να αναβιώσει το ενιαίο αμυντικό δόγμα του Γερασίμου Αρσένη για να σωθεί η Κύπρος από τον Τουρκικό επεκτατισμό.