«Θα άρουμε τις κυρώσεις. Είναι η ώρα», δήλωσε ο Τραμπ κατά τη συνάντησή του με τον Τούρκο πρόεδρο Ερντογάν στην Άγκυρα την Τρίτη. «Δεν θέλουμε να επιβάλλουμε κυρώσεις σε φίλους. Είναι τόσο απλό».
Ωστόσο, η άρση των κυρώσεων δεν είναι τόσο απλή όσο μια προεδρική ανακοίνωση. Οι κυρώσεις επιβλήθηκαν βάσει νόμου που ψήφισε το Κογκρέσο το 2017 και η κατάργησή τους απαιτεί την έγκριση των νομοθετών.
Τι είναι οι κυρώσεις CAATSA;
Ο νόμος CAATSA υπογράφηκε το 2017 ως μέρος μιας ευρύτερης προσπάθειας του Κογκρέσου να τιμωρήσει τη Ρωσία, το Ιράν και τη Βόρεια Κορέα για ενέργειες που περιλάμβαναν και πωλήσεις στρατιωτικού εξοπλισμού στο εξωτερικό.
Το άρθρο 231 του νόμου υποχρεώνει την αμερικανική κυβέρνηση να επιβάλλει κυρώσεις σε οντότητες που πραγματοποιούν εν γνώσει τους σημαντικές συναλλαγές με τους τομείς άμυνας και πληροφοριών της Ρωσίας.
Το 2020, η Τουρκία έγινε η πρώτη χώρα-μέλος του ΝΑΤΟ που στοχοποιήθηκε με κυρώσεις CAATSA, μετά την αγορά από τη Ρωσία του αντιαεροπορικού πυραυλικού συστήματος S-400 το 2019.
Τα μέτρα περιλάμβαναν κυρώσεις κατά της τουρκικής Προεδρίας Αμυντικής Βιομηχανίας (SSB), της κρατικής υπηρεσίας που διαχειρίζεται μεγάλα προγράμματα αμυντικών προμηθειών, καθώς και περιορισμούς στις αμερικανικές άδειες εξαγωγής και εγκρίσεις προς την υπηρεσία. Παράλληλα επιβλήθηκαν κυρώσεις σε ανώτατα στελέχη της SSB, μεταξύ αυτών και στον τότε πρόεδρό της İsmail Demir.
Η διαμάχη οδήγησε επίσης την Ουάσιγκτον να απομακρύνει την Τουρκία από το πρόγραμμα των μαχητικών F-35 το 2019, στερώντας από την Άγκυρα την απόκτηση των προηγμένων αεροσκαφών που είχε συμβάλει στην ανάπτυξή τους και σκόπευε να αγοράσει.
Η Τουρκία χαρακτήρισε την απόφαση άδικη και παράνομη.
Οι δύο πλευρές έχουν εντείνει πρόσφατα τις προσπάθειες επίλυσης του ζητήματος. Τον Απρίλιο, ο Αμερικανός πρέσβης στην Τουρκία Τομ Μπάρακ δήλωσε: «Νομίζω ότι θα δείτε σύντομα να επιλύεται το ζήτημα των S-400», προσθέτοντας ότι «από την πλευρά του προέδρου μου, η επιστροφή στο πρόγραμμα F-35 είναι αποδεκτή».
Πώς μπορούν να αρθούν οι κυρώσεις CAATSA;
Ο πρόεδρος των ΗΠΑ έχει την αρμοδιότητα να παρακάμψει προσωρινά τις κυρώσεις CAATSA, εφόσον η κυβέρνηση κρίνει ότι κάτι τέτοιο εξυπηρετεί τα συμφέροντα εθνικής ασφάλειας των ΗΠΑ.
Ο νόμος επιτρέπει επίσης εξαιρέσεις σε περιπτώσεις όπου χώρες μειώνουν την εξάρτησή τους από τον ρωσικό αμυντικό εξοπλισμό.
Το Κογκρέσο δημιούργησε μια τέτοια εξαίρεση το 2022 για την Ινδία σχετικά με την αγορά του συστήματος S-400.
Ωστόσο, μια εξαίρεση δεν σημαίνει μόνιμη κατάργηση των κυρώσεων.
Ο CAATSA επιτρέπει στον πρόεδρο να τερματίσει τις κυρώσεις εφόσον η κυβέρνηση διαπιστώσει ότι:
- η χώρα έχει σταματήσει τη δραστηριότητα που προκάλεσε τις κυρώσεις,
- έχει λάβει σημαντικά και επαληθεύσιμα μέτρα για τον τερματισμό της,
- και έχει δώσει εγγυήσεις ότι δεν θα επαναλάβει παρόμοια ενέργεια στο μέλλον.
Κάθε τέτοια απόφαση υπόκειται σε κοινοβουλευτικό έλεγχο βάσει του άρθρου 216, το οποίο απαιτεί από την κυβέρνηση να ενημερώσει το Κογκρέσο πριν τεθεί σε ισχύ η ελάφρυνση των κυρώσεων και δίνει στους νομοθέτες τη δυνατότητα να αντιδράσουν.
Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022 ενίσχυσε ακόμη περισσότερο την υποστήριξη στο Κογκρέσο υπέρ του CAATSA.
Τον Απρίλιο, ο Δημοκρατικός γερουσιαστής Τιμ Κέιν από τη Βιρτζίνια κατέθεσε νομοσχέδιο, το οποίο συνυπέγραψε ο Ρεπουμπλικανός πρόεδρος της Επιτροπής Ενόπλων Δυνάμεων της Γερουσίας Ρότζερ Γουίκετ, με στόχο την ενίσχυση του ρόλου του Κογκρέσου στις κυρώσεις CAATSA.
«Το μόνο πολιτικό σώμα που μπορεί να καταργήσει μόνιμα τον CAATSA είναι το Κογκρέσο», δήλωσε ο Σινάν Ουλγκέν, ανώτερος ερευνητής στο Carnegie Europe στις Βρυξέλλες.
«Και αυτή τη στιγμή η γενική στάση απέναντι στην Τουρκία στο αμερικανικό Κογκρέσο δεν ευνοεί, ειλικρινά, την πλήρη άρση του CAATSA», πρόσθεσε.
Σημαντικοί παράγοντες στο Κογκρέσο εξακολουθούν να αντιτίθενται στην επιβράβευση της Άγκυρας για τη στροφή της προς τη Μόσχα. Μεταξύ αυτών είναι η κορυφαία Δημοκρατική, στην ισχυρή Επιτροπή Εξωτερικών Σχέσεων της Γερουσίας,Τζιν Σαχίν, η οποία ήταν μία από τις συντάκτριες του αρχικού νόμου.
Το επιπλέον εμπόδιο του νόμου για την Άμυνα του 2021
Για την Τουρκία, ο δρόμος προς την οριστική κατάργηση των κυρώσεων περιπλέκεται ακόμη περισσότερο από μια διάταξη του νόμου για την Εθνική Άμυνα των ΗΠΑ (NDAA) του 2021, η οποία αφορούσε ειδικά την αγορά των S-400 από την Άγκυρα.
Ο νόμος απαιτεί από την αμερικανική κυβέρνηση να πιστοποιήσει ότι:
- η Τουρκία δεν διαθέτει πλέον το σύστημα S-400 ή κάποιο διάδοχο σύστημα,
- το σύστημα δεν λειτουργεί ούτε συντηρείται από Ρώσους ή πρόσωπα που ενεργούν για λογαριασμό της Ρωσίας,
- και ότι η Άγκυρα δεν θα επιδιώξει να αποκτήσει ξανά το σύστημα στο μέλλον.
«Αυτό αποτελεί πολιτικά ένα εξαιρετικά δύσκολο κριτήριο για οποιαδήποτε τουρκική κυβέρνηση», δήλωσε ο Ουλγκέν.
Οι απαιτήσεις αυτές παραμένουν βασικό σημείο διαφωνίας μεταξύ Ουάσιγκτον και Άγκυρας.
Κατά τη διάρκεια της κυβέρνησης Μπάιντεν, Αμερικανοί αξιωματούχοι φέρεται να πρότειναν έναν συμβιβασμό, σύμφωνα με τον οποίο η Τουρκία θα τοποθετούσε το σύστημα S-400 σε αποθήκη στην αεροπορική βάση του Ιντσιρλίκ, όπου φιλοξενούνται αμερικανικές στρατιωτικές δυνάμεις.
Η Άγκυρα απέρριψε την πρόταση.
«Οι πλευρές μπορεί να εξετάσουν μια άλλη επιλογή: η Τουρκία να μεταφέρει το υλικό σε τρίτη χώρα. Όμως και αυτό είναι προβληματικό, επειδή το συγκεκριμένο σύστημα πουλήθηκε στην Τουρκία από τη Ρωσία υπό την προϋπόθεση μιας συμφωνίας τελικού χρήστη», είπε ο Ουλγκέν.
«Άρα η Τουρκία δεν μπορεί από μόνη της να πουλήσει το σύστημα σε τρίτη χώρα, εκτός αν δώσει το πράσινο φως η Ρωσία», πρόσθεσε.
Όταν ρωτήθηκε σήμερα στην Άγκυρα αν οι S-400 θα διαχειρίζονταν από τρίτη χώρα, ο Τραμπ απάντησε: «Τι σημαίνει αυτό;»
Σε ερώτηση αν ανησυχεί για το σύστημα, απάντησε: «Δεν έχω καμία ανησυχία για τίποτα».
Τι σημαίνει για την Τουρκία;
Για την Άγκυρα, η άρση των κυρώσεων θα μπορούσε να σηματοδοτήσει μια σημαντική επανεκκίνηση των αμυντικών σχέσεων με την Ουάσιγκτον μετά από χρόνια έντασης.
Η Τουρκία είναι ιδρυτικό μέλος του ΝΑΤΟ και διαθέτει τον δεύτερο μεγαλύτερο στρατό της Συμμαχίας, όμως η διαμάχη για τους S-400 δημιούργησε ένα από τα βαθύτερα ρήγματα στις αμερικανοτουρκικές σχέσεις εδώ και δεκαετίες, διαταράσσοντας τη συνεργασία στον τομέα της άμυνας.
Η άρση των κυρώσεων «θα άνοιγε ξανά τη συνεργασία στην αμυντική βιομηχανία ΗΠΑ-Τουρκίας», δήλωσε η Γκιονούλ Τολ, ανώτερη ερευνήτρια στο Middle East Institute.
«Θα ωφελούσε επίσης την εγχώρια τουρκική αμυντική βιομηχανία. Πολλά εμβληματικά προγράμματα, όπως το μαχητικό KAAN, ελικόπτερα, πυραύλους και ναυτικά συστήματα, εξακολουθούν να εξαρτώνται από αμερικανικές τεχνολογίες ή άδειες εξαγωγής. Η κατάργηση του CAATSA θα χαλάρωνε αυτούς τους περιορισμούς, ακόμη και καθώς η Τουρκία συνεχίζει να επιδιώκει μεγαλύτερη αυτονομία», πρόσθεσε.
Η επίλυση του ζητήματος των κυρώσεων θα μπορούσε επίσης να ανοίξει τον δρόμο για νέες συζητήσεις σχετικά με μεγάλες αμερικανικές πωλήσεις όπλων, συμπεριλαμβανομένου του αιτήματος της Τουρκίας να επιστρέψει στο πρόγραμμα F-35 και των προσπαθειών της να αποκτήσει άλλα αμυντικά συστήματα.
Ωστόσο, η Τολ προειδοποίησε ότι η ελάφρυνση του CAATSA από μόνη της δεν θα λύσει όλα τα προβλήματα.
«Το πρόγραμμα F-35 διέπεται από ξεχωριστό νομικό περιορισμό που συνδέεται με την κατοχή των S-400 από την Τουρκία.
Με άλλα λόγια, η άρση του CAATSA είναι απαραίτητο βήμα για την εξομάλυνση των αμυντικών σχέσεων, αλλά από μόνη της δεν αρκεί για να επιστρέψουν τα F-35 στο τραπέζι», δήλωσε.
Η δήλωση Τραμπ αποτελεί πολιτικό άνοιγμα προς την Άγκυρα, αλλά η πραγματική άρση των κυρώσεων παραμένει μια σύνθετη διαδικασία, καθώς εξαρτάται όχι μόνο από τον Λευκό Οίκο αλλά και από το Κογκρέσο, καθώς και από την επίλυση του ακανθώδους ζητήματος των S-400.