Ο συνεχιζόμενος πόλεμος στον Κόλπο και η διατάραξη της εμπορικής κυκλοφορίας μέσω του Ορμούζ έχουν αναζωπυρώσει μια γνώριμη ανησυχία: ότι η ενεργειακή ασφάλεια της Ευρώπης παραμένει ευάλωτη σε μεσανατολικούς κόμβους - σημεία ασφυξίας

Για περισσότερο από μια δεκαετία, η Ανατολική Μεσόγειος φαινόταν να προσφέρει μέρος της λύσης. Από την ανακάλυψη σημαντικών υπεράκτιων κοιτασμάτων φυσικού αερίου το 2009, Αμερικανοί και Ευρωπαίοι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής έχουν εξετάσει την ιδέα ότι το φυσικό αέριο της περιοχής θα μπορούσε να αποτελέσει αξιόπιστη πηγή ενέργειας για την Ευρώπη και ότι οι υποδομές μεταφοράς του θα ενίσχυαν τη μελλοντική διασύνδεση Ανατολής–Δύσης. Αυτοί οι δύο παράγοντες, πίστευαν οι πολιτικοί, θα προωθούσαν τα διατλαντικά συμφέροντα και θα ενίσχυαν την περιφερειακή ασφάλεια.

Ωστόσο, αυτοί οι στόχοι αποδυναμώνονται, επειδή η Ανατολική Μεσόγειος δεν είναι ούτε ένα ενιαίο πολιτικό πεδίο ούτε μια περιοχή όπου τα εμπορικά κίνητρα για ανάπτυξη υπεράκτιου φυσικού αερίου έχουν σταθερά επικεντρωθεί στην ευρωπαϊκή αγορά. Οι πρόσφατες εξελίξεις που επηρεάζουν το ενεργειακό μέλλον της περιοχής εγείρουν επίσης σοβαρές αμφιβολίες για το αν θα υλοποιηθεί η αρχική υπόσχεση του φυσικού αερίου της.

Τέσσερις εξελίξεις αποτυπώνουν πώς διαμορφώνεται αυτό το μέλλον.

- Πρώτον, υπάρχει η εδραίωση της ενεργειακής δομής της περιοχής γύρω από τις αιγυπτιακές υποδομές εξαγωγής και ο συνακόλουθος κίνδυνος. Τον Ιανουάριο, οι εταίροι του κοιτάσματος Leviathan επέκτειναν τη συμφωνία εξαγωγών τους, διοχετεύοντας φυσικό αέριο από το Ισραήλ προς την Αίγυπτο. Με παρόμοια κίνηση, οι ENI και TotalEnergies σκοπεύουν, μέσω της Τελικής Επενδυτικής Απόφασης (FID), να εξάγουν τα αποθέματα του κοιτάσματος Kronos από την Κύπρο προς τους τερματικούς σταθμούς υγροποίησης της Αιγύπτου. Και οι δύο αποφάσεις βασίζονται στην ίδια λογική: η Αίγυπτος έχει αυξανόμενο πληθυσμό, υψηλή ενεργειακή ζήτηση και υποδομές που θα μπορούσαν να εξάγουν το πλεονάζον φυσικό αέριο προς προορισμούς όπως η Ευρώπη. Επιπλέον, σε σύγκριση με άλλες επιλογές, απαιτεί λιγότερες νέες επενδύσεις και δημιουργεί λιγότερες άμεσες πολιτικές επιπλοκές. Το πρόβλημα είναι ότι δύο από τα πιο κερδοφόρα ενεργειακά περιουσιακά στοιχεία της περιοχής καταλήγουν πλέον να εξαρτώνται από έναν και μόνο κόμβο, εκθέτοντας όλο το σύστημα στην οικονομική και πολιτική σταθερότητα της Αιγύπτου. Για τις χώρες που στηρίζονται στις ΗΠΑ, όπως το Ισραήλ και η Κύπρος, αυτή η αρχιτεκτονική δημιουργεί εξαρτήσεις από μια χώρα της οποίας η μακροπρόθεσμη σταθερότητα δεν είναι εγγυημένη. Για την Ευρώπη, οι κάποτε υποσχόμενες διαφοροποιημένες διαδρομές προμήθειας έχουν περιοριστεί σε ένα σύστημα που εξαρτάται από την αιγυπτιακή ζήτηση και τα πιθανά σημεία συμφόρησης.

- Η δεύτερη εξέλιξη είναι η αυξανόμενη επένδυση των χωρών του Κόλπου στην ενέργεια της Ανατολικής Μεσογείου και οι επιπτώσεις της στην επιρροή επί της στρατηγικής υποδομών της περιοχής. Λίγες ημέρες μετά την απόφαση FID για το Kronos, η QatarEnergy και η ExxonMobil υπέγραψαν νέα επενδυτική συμφωνία με την Αίγυπτο που αφορά αυτές τις υποδομές. Ωστόσο, η Αίγυπτος ήδη εισάγει φυσικό αέριο από το Κατάρ και η νέα συμφωνία ενισχύει αυτή τη σχέση, αυξάνοντας την πιθανότητα αιγυπτιακής εξάρτησης από καταριανό κεφάλαιο. Ένα κράτος που λειτουργεί ταυτόχρονα ως διαμετακομιστικός κόμβος για την ενέργεια άλλων χωρών και εξαρτάται οικονομικά από έναν μόνο εξωτερικό επενδυτή μπορεί να βρεθεί σε αδύναμη πολιτική θέση. Στην πράξη, η συμφωνία δίνει στη Ντόχα μερίδιο επιρροής στις ενεργειακές πολιτικές της Αιγύπτου και, κατ’ επέκταση, της Κύπρου. Το κεφάλαιο του Κόλπου, που θεωρείται δομική ευαλωτότητα στην περίπτωση του Ορμούζ, ενσωματώνεται συνειδητά σε μια εναλλακτική ενεργειακή διαδρομή.

- Η τρίτη εξέλιξη είναι οι προσπάθειες της Τουρκίας να εισχωρήσει στο ενεργειακό τοπίο της περιοχής. Η τελευταία δεκαετία χαρακτηρίστηκε από έντονη ναυτική δραστηριότητα της Τουρκίας γύρω από την Κύπρο και στο Αιγαίο. Όμως η Άγκυρα έχει πλέον αλλάξει τακτική, προωθώντας τις θαλάσσιες διεκδικήσεις της στην Ανατολική Μεσόγειο μέσω του δόγματος της «Γαλάζιας Πατρίδας», ενώ παράλληλα προχωρά σε εμπορικές συμφωνίες μεταξύ της κρατικής ενεργειακής εταιρείας BOTAŞ και των εταιρειών Chevron, BP, Shell, ENI, TotalEnergies και Edison. Όλες αυτές έχουν επενδύσεις στους υδρογονάνθρακες της περιοχής. Αυτές οι συμφωνίες δίνουν στην Τουρκία μεγαλύτερη επιρροή στις μελλοντικές αποφάσεις αδειοδότησης, στα επενδυτικά πρότυπα και στα χρονοδιαγράμματα των έργων. Ενισχύοντας τις σχέσεις της με βασικές ενεργειακές εταιρείες, η Άγκυρα εξασφαλίζει ρόλο στη διαμόρφωση των μελλοντικών επενδυτικών αποφάσεων χωρίς να εκτίθεται σε διεθνή κριτική μέσω ναυτικών εντάσεων.

- Η τέταρτη εξέλιξη είναι η ανάδυση μιας εμπορικά βιώσιμης διαδρομής που εξυπηρετεί τα αμερικανικά και ευρωπαϊκά ενεργειακά συμφέροντα χωρίς να απαιτεί την περιφερειακή συνεργασία που είχαν σχεδιάσει τα, υποστηριζόμενα από τις ΗΠΑ, πλαίσια όπως ο Οικονομικός Διάδρομος Ινδίας–Μέσης Ανατολής–Ευρώπης (IMEC), η εταιρική σχέση 3+1 μεταξύ Ελλάδας, Κύπρου, Ισραήλ και ΗΠΑ, και το East Mediterranean Gas Forum (EMGF). Οι πρόσφατες υπεράκτιες επενδύσεις των Chevron και ExxonMobil κοντά στην Ελλάδα και η σταδιακή ανάπτυξη του κάθετου διαδρόμου (Vertical Corridor), μιας αμφίδρομης βόρειο-νότιας διαδρομής που μεταφέρει αμερικανικό LNG στη Νοτιοανατολική Ευρώπη, δεν εξαρτώνται από αιγυπτιακές υποδομές, τουρκική συναίνεση ή κεφάλαια του Κόλπου. Σε αντίθεση με τις άλλες τρεις εξελίξεις, που δείχνουν πώς οι περιφερειακοί δρώντες διαμορφώνουν το ενεργειακό μέλλον της Ανατολικής Μεσογείου με τρόπο που δυσχεραίνει τα διατλαντικά συμφέροντα, ο κάθετος διάδρομος αποτελεί μια επιλογή που εξυπηρετεί τις αμερικανικές εξαγωγές ενέργειας και εν μέρει τις ευρωπαϊκές ανάγκες. Η Ουάσιγκτον, είτε σκόπιμα είτε όχι, έχει βρει μια πιο λειτουργική εναλλακτική στρατηγική, ενώ συνεχίζει να υποστηρίζει ένα ευρύτερο αλλά σε μεγάλο βαθμό ανεκπλήρωτο πλαίσιο περιφερειακής συνεργασίας.

Αυτές οι εξελίξεις αποκαλύπτουν το χάσμα ανάμεσα στις εμπορικές επενδύσεις στην ενέργεια της Ανατολικής Μεσογείου και στις πολιτικές διαδικασίες που προωθούν οι ΗΠΑ και άλλοι δρώντες εδώ και 15 χρόνια. Η Αίγυπτος, το Κατάρ και η Τουρκία διαθέτουν πλέον την ανεξάρτητη ικανότητα να επιβραδύνουν, να ανακατευθύνουν ή να μπλοκάρουν πρωτοβουλίες διασύνδεσης, και το καθένα έχει συμφέρον να κατευθύνει τις μελλοντικές υποδομές μέσα από το έδαφός του. Πρωτοβουλίες όπως ο Eastern Mediterranean Gateway Act που έχει κατατεθεί στο Κογκρέσο, επιχειρούν να στηρίξουν τα IMEC, 3+1 και EMGF, αλλά έχουν περιορισμένη επίδραση στις πραγματικές επενδύσεις.

Αυτό δεν προκαλεί έκπληξη. 

Η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν μπορεί να υποσχέθηκε πρόσφατα ότι η ΕΕ θα βοηθήσει στην εξεύρεση εναλλακτικών οδών για την ενεργειακή τροφοδοσία της Ευρώπης, όμως ανώτεροι Αμερικανοί αξιωματούχοι αναγνωρίζουν ότι τελικά οι συνθήκες της αγοράς θα καθορίσουν ποια έργα προχωρούν. Πρόκειται για μια παραδοχή ότι, παρά την αισιοδοξία γύρω από πολιτικά πλαίσια, οι πολιτικοί και διπλωμάτες δεν έχουν καταφέρει να πείσουν τους επενδυτές να ευθυγραμμιστούν με τις στρατηγικές τους. Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι ότι οι εμπορικές αποφάσεις έχουν δημιουργήσει μια παγίδα εξάρτησης που βασίζεται είτε στην αιγυπτιακή σταθερότητα και το κεφάλαιο του Κόλπου είτε στο αμερικανικό LNG. 

Η Ευρώπη έχει επανειλημμένα αντικαταστήσει μια μορφή εξάρτησης με μια άλλη, παρουσιάζοντάς την κάθε φορά ως «διαφοροποίηση». 

Η Ανατολική Μεσόγειος ακολουθεί παρόμοια πορεία.

Οι μηχανισμοί IMEC, 3+1, EMGF και ο Gateway Act είναι χρήσιμα εργαλεία για μια κοινή στρατηγική, αλλά η ενίσχυση γνωστών πολιτικών σχημάτων χωρίς αντιμετώπιση των εμπορικών κινήτρων δεν θα αλλάξει τα αποτελέσματα. 

Η γεφύρωση αυτού του χάσματος απαιτεί περισσότερα από διπλωματικές διακηρύξεις:

1. Οι ΗΠΑ και οι εταίροι τους πρέπει να συντονίσουν πολιτικούς και εμπορικούς δρώντες της περιοχής. 
2. Η πολιτική στήριξη για διαφοροποίηση των ενεργειακών υποδομών δεν έχει αξία αν έρχεται σε αντίθεση με τα εμπορικά κίνητρα. Αν οι κυβερνήσεις θέλουν διαφορετικές υποδομές, πρέπει να τις καταστήσουν οικονομικά συμφέρουσες μέσω επενδύσεων, εγγυήσεων ή μακροπρόθεσμων συμβολαίων αγοράς. Χωρίς αυτά, οι εταιρείες θα συνεχίσουν να επιλέγουν την Αίγυπτο.μ
3. Πολλά κράτη επωφελούνται από τον κατακερματισμό της Ανατολικής Μεσογείου. Μια πραγματικά ολοκληρωμένη στρατηγική θα ήταν ελκυστική μόνο αν πρόσφερε κάτι καλύτερο από το υπάρχον σύστημα ή αν αυτό αποδυναμώνονταν σημαντικά. Αυτό προϋποθέτει συντονισμό μεταξύ Ουάσιγκτον, Βρυξελλών και περιφερειακών δρώντων, κάτι που δεν έχει υπάρξει ποτέ σε αυτό το επίπεδο. 

Είναι ακόμη δυσκολότερο όταν αμερικανικές εταιρείες έχουν ήδη βρει μια πιο βολική λύση στον κάθετο διάδρομο, που επιτρέπει εξαγωγές χωρίς την περιφερειακή συνεργασία που οι ΗΠΑ και η ΕΕ συχνά διακηρύσσουν, αλλά δεν έχουν ουσιαστικά ενισχύσει.

Ακολουθήστε το energia.gr στο Google News!Παρακολουθήστε τις εξελίξεις με την υπογραφη εγκυρότητας του energia.gr
Απόρρητο