Ο ρωσοουκρανικός πόλεμος άλλαξε όχι μόνο την αντίληψη της Ευρώπης για την ασφάλεια, αλλά και τις ενεργειακές της πολιτικές. Μετά τον πόλεμο, τα κράτη της Ευρωπαϊκής Ένωσης έλαβαν εκτεταμένα μέτρα για να μειώσουν την εξάρτησή τους από το ρωσικό πετρέλαιο και το φυσικό αέριο. Κατά τη διάρκεια αυτής της διαδικασίας, το ενεργειακό κόστος

αυξήθηκε, οι πληθωριστικές πιέσεις εντάθηκαν και η βιομηχανική παραγωγή βρέθηκε αντιμέτωπη με νέα κόστη.

Παρ' όλα αυτά, η ευρωπαϊκή κοινή γνώμη δεν επιθυμεί να στραφεί ξανά στις ρωσικές ενεργειακές πηγές.
Η τελευταία έρευνα κοινής γνώμης του European Council on Foreign Relations (ECFR), που πραγματοποιήθηκε σε 15 χώρες με τη συμμετοχή 20.000 περίπου ατόμων ατόμων, δείχνει ότι αυτή η μεταμόρφωση δεν αποτελεί απλώς επιλογή των κυβερνήσεων.

Σύμφωνα με την έρευνα, η πλειονότητα των Ευρωπαίων ψηφοφόρων αντιτίθεται στην επανέναρξη των εισαγωγών ρωσικού πετρελαίου και φυσικού αερίου, παρά την αύξηση των τιμών της ενέργειας. Μόνο στη Βουλγαρία, την Ουγγαρία και την Ιταλία όσοι υποστηρίζουν την επιστροφή σε αυτές τις εισαγωγές αποτελούν πλειοψηφία.
Αντίθετα, οι Ευρωπαίοι υποστηρίζουν έντονα τις επενδύσεις στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και την ανάπτυξη των δικών τους ενεργειακών πόρων.
Αυτή η εικόνα δείχνει μια βαθύτερη μεταμόρφωση και όχι απλώς μια προσωρινή αντίδραση σε μια κρίση.

Από την οικονομική συνεργασία στο ζήτημα ασφάλειας

Μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, η Ευρώπη οικοδόμησε τις σχέσεις της με τη Ρωσία πάνω στην οικονομική αλληλεξάρτηση.
Αυτή η προσέγγιση, με πρωτοπόρο τη Γερμανία, βασιζόταν στην υπόθεση ότι οι εμπορικές σχέσεις και η ενεργειακή συνεργασία θα μείωναν τις πολιτικές εντάσεις.
Στο πλαίσιο αυτό, η Ρωσία θεωρούνταν για την Ευρώπη όχι μόνο μεγάλος προμηθευτής ενέργειας, αλλά και εταίρος με τον οποίο η σταθερότητα μπορούσε να διατηρηθεί μέσω της οικονομικής ολοκλήρωσης.
Τα έργα των αγωγών Nord Stream ήταν συγκεκριμένα προϊόντα αυτής της αντίληψης.
Ο πόλεμος στην Ουκρανία αποκάλυψε τα όρια αυτής της προσέγγισης.
Μετά τον πόλεμο, οι ευρωπαϊκές πρωτεύουσες άρχισαν να αντιμετωπίζουν την ενεργειακή εξάρτηση όχι ως οικονομικό ζήτημα αλλά ως ζήτημα ασφάλειας.
Η ανησυχία ότι ο ενεργειακός εφοδιασμός θα μπορούσε να μετατραπεί σε μέσο πολιτικής πίεσης άλλαξε ριζικά την αντίληψη για τις ρωσικές ενεργειακές πηγές.
Σήμερα, πολλές ευρωπαϊκές χώρες συνδέουν άμεσα την ενεργειακή ασφάλεια με την εθνική ασφάλεια.
Οι συζητήσεις για επιστροφή στο ρωσικό φυσικό αέριο δεν διεξάγονται πλέον μόνο με βάση τις τιμές.
Στο επίκεντρο βρίσκεται πλέον το ερώτημα πώς μπορούν να μειωθούν οι στρατηγικές εξαρτήσεις.

Αναζήτηση ενεργειακής κυριαρχίας

Ένα από τα πιο εντυπωσιακά συμπεράσματα της έρευνας του ECFR είναι το εξής:
Η ευρωπαϊκή κοινή γνώμη επιθυμεί μεγαλύτερη αυτονομία στον ενεργειακό τομέα.
Οι ψηφοφόροι που υποστηρίζουν την ενίσχυση των αμυντικών δυνατοτήτων της Ευρώπης και όσοι υποστηρίζουν τη μείωση της εξάρτησης από εξωτερικές ενεργειακές πηγές συμπίπτουν σε μεγάλο βαθμό.
Πράγματι, στην ίδια δημοσκόπηση μόνο το 11% των Ευρωπαίων θεωρεί τις Ηνωμένες Πολιτείες σύμμαχο. Το ποσοστό αυτό ήταν 16% πριν από έξι μήνες και 22% τον Νοέμβριο του 2024. Η εμπιστοσύνη φαίνεται να διαβρώνεται με τον ίδιο ρυθμό σε όλα τα μέτωπα.
Στην Ευρώπη χρησιμοποιείται συχνά η έννοια της στρατηγικής αυτονομίας. Αρχικά περιοριζόταν στην άμυνα και την εξωτερική πολιτική.
Η ενεργειακή κρίση διεύρυνε το περιεχόμενο αυτής της έννοιας.
Η ενεργειακή τροφοδοσία, οι κρίσιμες υποδομές και οι αλυσίδες εφοδιασμού θεωρούνται πλέον βασικά στοιχεία της στρατηγικής αυτονομίας.
Για τον λόγο αυτό, οι επενδύσεις στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας ξεπερνούν πλέον τα όρια της κλιματικής πολιτικής.
Η αιολική και η ηλιακή ενέργεια αξιολογούνται επίσης ως μέσα μείωσης της εξάρτησης από το εξωτερικό.
Η υποστήριξη της ευρωπαϊκής κοινής γνώμης προς τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας τροφοδοτείται όχι μόνο από περιβαλλοντικές ανησυχίες αλλά και από τη σκέψη της ενεργειακής ασφάλειας.

Η ενεργειακή τάξη μετά τη Ρωσία

Η απομάκρυνση της Ευρώπης από τις ρωσικές ενεργειακές πηγές δημιούργησε σημαντικά κόστη βραχυπρόθεσμα.
Η επέκταση των εισαγωγών LNG, η δημιουργία εναλλακτικών οδών προμήθειας και η ανακατασκευή των ενεργειακών υποδομών απαιτούσαν σοβαρές επενδύσεις.
Ωστόσο, τα τελευταία τρία χρόνια η Ευρωπαϊκή Ένωση διαφοροποίησε ουσιαστικά τις ενεργειακές της πηγές.
Προμηθευτές όπως η Νορβηγία, οι ΗΠΑ, το Κατάρ και το Αζερμπαϊτζάν απέκτησαν μεγαλύτερη σημασία, ενώ οι επενδύσεις στις ανανεώσιμες πηγές επιταχύνθηκαν.
Αυτή η διαδικασία επανασχεδιάζει τον ενεργειακό χάρτη της Ευρώπης.
Μια ήπειρος που προηγουμένως βασιζόταν σε ένα σύστημα προμήθειας με επίκεντρο τη Ρωσία, κατευθύνεται πλέον προς ένα πιο διασκορπισμένο και διαφοροποιημένο μοντέλο.
Στόχος αυτής της μεταμόρφωσης δεν είναι μόνο η εξασφάλιση ενέργειας, αλλά και η αποφυγή νέας εξάρτησης από οποιονδήποτε προμηθευτή.
Τα αποτελέσματα της έρευνας δείχνουν ότι η ευρωπαϊκή κοινή γνώμη υιοθετεί σε μεγάλο βαθμό αυτή την προσέγγιση.
Το γεγονός ότι οι εκκλήσεις για επιστροφή στις ρωσικές ενεργειακές πηγές δεν βρίσκουν ευρεία κοινωνική υποστήριξη, παρά την αύξηση των τιμών της ενέργειας, αποκαλύπτει ότι ο πόλεμος έχει αφήσει μόνιμο αποτύπωμα στην αντίληψη των Ευρωπαίων ψηφοφόρων.

Η Τουρκία

Η αναζήτηση της Ευρώπης για διαφοροποίηση των ενεργειακών πηγών δημιουργεί νέες ευκαιρίες και για την Τουρκία.
Καθώς η βαρύτητα της Ρωσίας στην ευρωπαϊκή ενεργειακή εξίσωση μειώνεται, ο Νότιος Διάδρομος Φυσικού Αερίου που μεταφέρει αζερικό αέριο στην Ευρώπη, ο Μεσαίος Διάδρομος και τα πιθανά ενεργειακά έργα στην Ανατολική Μεσόγειο αποκτούν μεγαλύτερη σημασία.
Η εξέλιξη αυτή επαναφέρει στο προσκήνιο τον μακροχρόνιο στόχο της Τουρκίας να γίνει ενεργειακό κέντρο και χώρα διέλευσης.
Ωστόσο, η εικόνα αυτή δεν αποτελείται μόνο από ευκαιρίες.
Η προσπάθεια της Ευρώπης να ενισχύσει την ενεργειακή της ασφάλεια δημιουργεί επίσης ανταγωνισμό μεταξύ διαφορετικών διαδρομών.
Από τη μία πλευρά αυξάνεται η στρατηγική αξία των ενεργειακών διαδρόμων ανατολής-δύσης στους οποίους συμμετέχει η Τουρκία.
Από την άλλη πλευρά, εμφανίζονται εναλλακτικοί αγωγοί και νέοι μηχανισμοί συνεργασίας που θα μπορούσαν να παρακάμψουν την Τουρκία.

Η κατάσταση αυτή γίνεται ιδιαίτερα εμφανής στην Ανατολική Μεσόγειο.

Οι πρόσφατες συνεργασίες μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών, της Ελλάδας, της Κυπριακής Δημοκρατίας και του Ισραήλ στον ενεργειακό τομέα αποτελούν μια άλλη διάσταση της προσπάθειας της Ευρώπης να διαφοροποιήσει τις ενεργειακές της πηγές.
Παράλληλα, έργα όπως ο India-Middle East-Europe Economic Corridor (IMEC – Οικονομικός Διάδρομος Ινδίας–Μέσης Ανατολής–Ευρώπης) έχουν τη δυνατότητα να κατευθύνουν τις ενεργειακές και εμπορικές ροές μέσω διαδρομών που παρακάμπτουν την Τουρκία.
Επομένως, η απομάκρυνση της Ευρώπης από το ρωσικό φυσικό αέριο δεν σημαίνει αυτόματα γεωπολιτικό κέρδος για την Τουρκία.
Στον νέο ενεργειακό χάρτη που διαμορφώνεται, η Άγκυρα βρίσκεται αντιμέτωπη με δύο παράλληλες διαδικασίες.
Η πρώτη είναι η αυξανόμενη σημασία των διαδρόμων στους οποίους συμμετέχει η Τουρκία.
Η δεύτερη είναι η ενίσχυση εναλλακτικών συνδέσεων μέσω της Ανατολικής Μεσογείου και της Μέσης Ανατολής, οι οποίες ενδέχεται να περιορίσουν τον ρόλο της Τουρκίας.
Για τον λόγο αυτό, η πολιτική διαφοροποίησης των ενεργειακών πηγών της Ευρώπης μπορεί να θεωρηθεί για την Τουρκία ως μια μεταμόρφωση που δημιουργεί ταυτόχρονα ευκαιρίες αλλά και νέους τομείς ανταγωνισμού.
Η απόφαση της Ευρώπης να απομακρυνθεί από το ρωσικό φυσικό αέριο φαίνεται πλέον σε μεγάλο βαθμό οριστική.
Αντίθετα, ο ενεργειακός χάρτης της μεταρωσικής περιόδου βρίσκεται ακόμη στο στάδιο της διαμόρφωσης.
Ενώ η σημασία των διαδρόμων στους οποίους συμμετέχει η Τουρκία αυξάνεται, ταυτόχρονα ενισχύονται και εναλλακτικές διαδρομές που θα μπορούσαν να αφήσουν την Άγκυρα εκτός του νέου ενεργειακού πλαισίου.


Γι’ αυτό, την επόμενη περίοδο η συζήτηση δεν θα επικεντρώνεται τόσο στο αν η Ευρώπη θα επιστρέψει ή όχι στη ρωσική ενέργεια, όσο στο ποιοι ενεργειακοί διάδρομοι θα αποτελέσουν τη βάση της νέας ενεργειακής τάξης.

Ακολουθήστε το energia.gr στο Google News!Παρακολουθήστε τις εξελίξεις με την υπογραφη εγκυρότητας του energia.gr
Απόρρητο