της Κασπίας Θάλασσας του Αζερμπαϊτζάν, μέσω της Γεωργίας, στο λιμάνι Τσεϊχάν στη Μεσόγειο στην Τουρκία. Ο εξαγωγικός αυτός διάδρομος τέθηκε σε λειτουργία το 2006, με την BP να έχει πρωταγωνιστικό ρόλο στην κατασκευή και λειτουργία του.
Σχεδιασμένος να μεταφέρει έως και 1,2 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου την ημέρα, ο αγωγός μετέφερε 27,2 εκατομμύρια τόνους αργού πετρελαίου, ή περίπου 200 εκατομμύρια βαρέλια, το 2025, μειωμένος κατά 7,8% σε σχέση με το προηγούμενο έτος.
Η BP κατέχει μερίδιο 30,1% στον αγωγό BTC, ενώ ακολουθεί η κρατική εταιρεία πετρελαίου του Αζερμπαϊτζάν SOCAR με 33%. Άλλοι μέτοχοι είναι η MOL (8,9%), η TPAO (6,5%), η ENI (5%), η TotalEnergies (5%), η ITOCHU (3,4%), η ONGC (3,1%), η ExxonMobil (2,5%) και η INPEX (2,5%).
Ο Cristofoli τόνισε ότι η μεταβίβαση δεν σημαίνει αποχώρηση της BP από το έργο και ότι η εταιρεία θα συνεχίσει τη συμμετοχή της στον αγωγό.
Η BP θα μεταβιβάσει επίσης τη διαχείριση του αγωγού πετρελαίου Baku–Supsa στις 8 Ιουλίου, όπως ανακοίνωσε ο ίδιος.
Σύμφωνα με τη συμφωνία, το Αζερμπαϊτζάν θα αναλάβει το τμήμα που διέρχεται από το έδαφός του, ενώ η κυβέρνηση της Γεωργίας θα αναλάβει το τμήμα που διασχίζει τη χώρα.
Ο αγωγός Baku–Supsa μεταφέρει αργό πετρέλαιο του Αζερμπαϊτζάν από τον τερματικό σταθμό Sangachal κοντά στο Μπακού στον τερματικό σταθμό εξαγωγής Supsa στη Μαύρη Θάλασσα της Γεωργίας. Τέθηκε σε λειτουργία το 1999, ως η πρώτη δυτική εξαγωγική οδός του Αζερμπαϊτζάν και διαχειρίζεται από την BP από την έναρξη λειτουργίας του.
Η διαμετακόμιση παραμένει κάτω από τα ιστορικά επίπεδα από την έναρξη του πολέμου στην Ουκρανία, με τον αγωγό να μεταφέρει περίπου 1 εκατομμύριο τόνους πετρελαίου το 2024, έναντι περίπου 4 εκατομμυρίων τόνων ετησίως πριν από το 2022.
Η μετάβαση
Η αλλαγή στη διαχείριση του BTC δεν αποτελεί απλώς μια τεχνική εταιρική αναδιάρθρωση. Για το Αζερμπαϊτζάν, έχει και ισχυρό συμβολισμό: ο αγωγός που πριν από τρεις δεκαετίες χτίστηκε με δυτική πρωτοβουλία για να εξασφαλίσει την ενεργειακή ανεξαρτησία της χώρας, περνά πλέον υπό μεγαλύτερο εθνικό έλεγχο, αντανακλώντας τη συνολική μεταμόρφωση του ίδιου του κράτους.
Το μάθημα του Μπακού με το πέρασμα των χρόνων
Πριν από περισσότερα από 30 χρόνια, στο Μπακού έρχονταν για να αξιολογήσουν τις προοπτικές. Μια χώρα με πάνω από 1.000.000 πρόσφυγες και εσωτερικά εκτοπισμένους, με το 1/5 της επικράτειάς της υπό κατοχή και με οικονομική κρίση, εισερχόταν στη διεθνή αγορά όχι ως ισότιμος εταίρος αλλά περισσότερο ως αιτών — με κοιτάσματα που έπρεπε ακόμη να αποδειχθούν σε επενδυτές πρόθυμους να ρισκάρουν χρήματα σε ένα κράτος που τότε αντιμετώπιζε πολλαπλά προβλήματα.
Η Κασπιακή Έκθεση Πετρελαίου και Φυσικού Αερίου, που ξεκίνησε στα μέσα της δεκαετίας του ’90, αποτέλεσε μια μεγάλη «παρουσίαση»: δυτικές εταιρείες αξιολογούσαν το ενεργειακό δυναμικό της χώρας.
Σήμερα, η ίδια διοργάνωση, με το νέο όνομα «Ενεργειακή Εβδομάδα του Μπακού», συγκεντρώνει επιστολές από τον Τραμπ και τον Στάρμερ, ενώ ο Πρόεδρος Αλίγιεφ, στα εγκαίνιά της, δεν μιλά πλέον για το πώς θα προσελκύσει επενδύσεις αλλά για το πού επενδύει το ίδιο το Αζερμπαϊτζάν τα δικά του κεφάλαια.
Μέσα σε μία γενιά, οι ρόλοι άλλαξαν τόσο δραματικά ώστε η ιστορία του Μπακού να μετατρέπεται σε επιχείρημα στη συζήτηση που διεξάγει ο κόσμος την τελευταία δεκαετία: υπάρχει μέλλον για τα κράτη που βασίζονται στα έσοδα από πετρέλαιο και φυσικό αέριο; Και η πλευρά που απαντούσε «όχι» φαίνεται πλέον να χάνει.
Η κλιματική ατζέντα της δεκαετίας του 2010 μετέτρεψε το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο σε κάτι σχεδόν ηθικά αμφισβητήσιμο: οι εξορυκτικές χώρες παρουσιάζονταν ως ξεπερασμένες, οι επενδύσεις στην εξερεύνηση ως ανεύθυνες και η συζήτηση για νέα κοιτάσματα θεωρούνταν σχεδόν...απρεπής. Η λογική ήταν απλή μέχρι αφέλειας: όσο γρηγορότερα εγκαταλειφθούν τα ορυκτά καύσιμα, τόσο πιο κοντά θα έρθει το «πράσινο μέλλον».
Ο Αλίγιεφ στο Μπακού διατυπώνει ανοιχτά την αντίθετη άποψη: ο κόσμος δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς ορυκτά καύσιμα και η προσπάθεια να πειστεί για το αντίθετο οδήγησε όχι σε επιτάχυνση της μετάβασης αλλά σε ενεργειακές κρίσεις, εκτίναξη τιμών και νέες εξαρτήσεις, τις οποίες η Ευρώπη βίωσε με τον πιο έντονο τρόπο. Ο πρόεδρος του Αζερμπαϊτζάν ευχαριστεί την αμερικανική διοίκηση για την «επιστροφή του ενεργειακού ζητήματος στην κανονικότητα» — μια διπλωματική διατύπωση πίσω από την οποία κρύβεται ότι ο πραγματισμός αποδείχθηκε μάλλον πιο διορατικός από την ιδεολογία. Το Μπακού δεν εγκατέλειψε ποτέ το πετρέλαιό του χάριν ξένων αντιλήψεων περί ορθότητας— και τώρα φαίνεται πως δικαιώθηκε.
Η θεωρία και οι πραγματικοί δείκτες
Η πραγματικότητα μετριέται με τους ίδιους δείκτες που μετρούν την αντοχή ενός κράτους. Το εξωτερικό χρέος του Αζερμπαϊτζάν παραμένει περίπου στο 6% του ΑΕΠ — ποσοστό που πολλές ευρωπαϊκές οικονομίες θα ζήλευαν — ενώ τα κρατικά αποθέματα υπερβαίνουν το χρέος κατά 18 φορές. Η φτώχεια, που στα μέσα της δεκαετίας του ’90 κάλυπτε πάνω από το μισό της χώρας, περιορίστηκε στο 5%. Η ανεργία παραμένει χαμηλή.
Πίσω από αυτούς τους αριθμούς βρίσκεται μια στρατηγική, που τέθηκε το 1994 με το «Συμβόλαιο του Αιώνα»: ο φυσικός πόρος από μόνος του δεν κάνει μια χώρα ούτε πλούσια ούτε ισχυρή· απλώς δημιουργεί τη βάση για αποφάσεις που ακολουθούν. Η Βενεζουέλα διέθετε τα μεγαλύτερα πετρελαϊκά αποθέματα στον κόσμο και οδηγήθηκε στην καταστροφή. Η Νορβηγία μετέτρεψε τον ίδιο πόρο σε κρατικό επενδυτικό ταμείο που εξασφάλισε το μέλλον επόμενων γενεών. Το Αζερμπαϊτζάν επέλεξε τον δικό του δρόμο: επένδυσε τα πετρελαϊκά έσοδα σε υποδομές, εκπαίδευση, υγεία και — κάτι που στη δική του περίπτωση δεν ήταν πολυτέλεια αλλά προϋπόθεση επιβίωσης — στον στρατό.
Γι’ αυτό και η ενεργειακή ιστορία του Αζερμπαϊτζάν παύει να είναι απλώς οικονομική και γίνεται πολιτική. Η έκβαση του πολέμου το φθινόπωρο του 2020 δεν κρίθηκε μόνο στο πεδίο της μάχης — χρηματοδοτήθηκε από δύο δεκαετίες πετρελαϊκών εσόδων που μετατράπηκαν σε σύγχρονο στρατό, drones, επιχειρησιακή ετοιμότητα και σε ένα κράτος ικανό να διεξάγει και να χρηματοδοτεί μια μεγάλη στρατιωτική εκστρατεία χωρίς να καταρρεύσει οικονομικά.
Το Μπακού μιλά ανοιχτά για τη σύνδεση ανάμεσα στην ενεργειακή ισχύ και στην έκβαση του πολέμου — όχι ως επίδειξη δύναμης αλλά ως στρατηγική λογική που, ίσως, θα έπρεπε να μελετήσουν οι χώρες με φυσικούς πόρους και φιλοδοξίες κυριαρχίας. Η ισχυρή οικονομία και ο ισχυρός στρατός παρουσιάζονται ως οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος, φτιαγμένου από τους ενεργειακούς πόρους της Κασπίας.
Από αποδέκτης ξένων «συνταγών ανάπτυξης», το Αζερμπαϊτζάν μετατράπηκε σε κράτος που επιβάλλει τη δική του ατζέντα. Αυτό φαίνεται καθαρά και στην αλλαγή ρόλου: πριν από 30 χρόνια αναζητούσε επενδυτές — σήμερα το ίδιο είναι επενδυτής.
Η SOCAR δραστηριοποιείται σε έργα και κοιτάσματα πολύ πέρα από την Κασπία, από τη Μέση Ανατολή έως την Αφρική και την Κεντρική Ασία. Το κράτος που κάποτε προσπαθούσε να αποδείξει την αξιοπιστία του, σήμερα αξιολογεί άλλους.
Και ακριβώς τη στιγμή που θα μπορούσε να επαναπαυθεί στα έσοδα του πετρελαίου, το Μπακού επιχειρεί να ανατρέψει την εικόνα των πετρελαιοπαραγωγών κρατών ως ομήρων ενός μόνο πόρου. Το νέο έργο βαθιάς εξόρυξης φυσικού αερίου στο Αζέρι–Τσιράγκ–Γκιουνεσλί υπόσχεται παραγωγή αρκετή για έναν αιώνα, ενώ ταυτόχρονα το Αζερμπαϊτζάν επενδύει στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας σε βαθμό που συχνά δεν επενδύουν ούτε οι πιο φανατικοί υποστηρικτές της «πράσινηςμετάβασης».
Μέχρι το τέλος του επόμενου έτους, η συνολική ισχύς ηλιακής και αιολικής ενέργειας αναμένεται να φτάσει τα δύο γιγαβάτ και μέχρι το 2032 τα οκτώ. Αυτός είναι ο πραγματισμός για τον οποίο μιλά ο Αλίγιεφ: όχι επιλογή ανάμεσα στο πετρέλαιο και στον ήλιο, αλλά άρνηση του ίδιου του διλήμματος.
Το φυσικό αέριο έχει εδώ και καιρό πάψει να αποτελεί απλώς εξαγώγιμο προϊόν για το Μπακού· έχει μετατραπεί σε εργαλείο που μετατρέπει τη γεωγραφία σε πολιτική ισχύ. Μια χώρα χωρίς πρόσβαση στον παγκόσμιο ωκεανό, τοποθετημένη ανάμεσα σε ισχυρούς γείτονες, κατάφερε να οικοδομήσει ένα δίκτυο αγωγών που μεταφέρει τους πόρους της στην ευρωπαϊκή αγορά παρακάμπτοντας όσους θα ήθελαν να ελέγχουν τη στρόφιγγα.
Το αζερικό φυσικό αέριο φτάνει σήμερα σε 16 χώρες και ο κατάλογος μεγαλώνει, καθώς η Ευρώπη — έχοντας καεί από την εξάρτηση από έναν μόνο προμηθευτή — αναζητά εναλλακτικές λύσεις. Για την Ευρώπη μετά το 2022, ο Νότιος Διάδρομος Φυσικού Αερίου αποδείχθηκε όχι εφεδρική λύση αλλά ακριβώς η υποδομή που το Μπακού έχτιζε υπομονετικά επί μία δεκαετία, ενώ άλλοι του εξηγούσαν ότι το μέλλον δεν ανήκει στους αγωγούς.
Σήμερα, το Αζερμπαϊτζάν προσφέρει στους γείτονές του στην ανατολική όχθη της Κασπίας αυτό που κάποτε αναζητούσε και το ίδιο: έναν ασφαλή διάδρομο προς τις παγκόσμιες αγορές και τη δυνατότητα μετατροπής της γεωγραφίας σε πολιτική ισχύ.