πετρελαίου και πετρελαϊκών προϊόντων, σε συνδυασμό με την περιορισμένη δυνατότητα παράκαμψης του Στενού του Ορμούζ, έχει θέσει τόσο τους παραγωγούς όσο και τις οικονομίες που εξαρτώνται από εισαγωγές υπό τεράστια πίεση.
Το ζήτημα δεν αφορά μόνο τις σπασμένες αλυσίδες εφοδιασμού. Η άνοδος των τιμών σε αργό πετρέλαιο και πετροχημικά έχει ήδη αρχίσει να εξαπλώνεται.
Από την έναρξη του αμερικανοϊσραηλινού πολέμου κατά του Ιράν στις 28 Φεβρουαρίου, οι τιμές του αργού πετρελαίου εκτοξεύθηκαν από περίπου 70 δολάρια το βαρέλι σε περίπου 120 δολάρια μέχρι τα τέλη Απριλίου, ενώ τα διυλισμένα προϊόντα αυξήθηκαν ακόμη πιο γρήγορα λόγω της στενότητας προσφοράς και των προβλημάτων μεταφοράς.
Αγορές καυσίμων υπό πίεση
Το κλείσιμο του Ορμούζ ανάγκασε τα διυλιστήρια που βασίζονται στις εξαγωγές να μειώσουν τη λειτουργία τους ή να σταματήσουν εντελώς την παραγωγή, καθώς οι αποθηκευτικοί χώροι γεμίζουν. Περισσότερα από 4 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως διυλιστικής ικανότητας βρίσκονται πλέον σε κίνδυνο. Αν και η παραγωγή αλλού θεωρητικά μπορεί να καλύψει μέρος του κενού, οι περιορισμοί στις μεταφορές και την εφοδιαστική αλυσίδα περιορίζουν αυτή τη δυνατότητα.
Η πιο άμεση πίεση εμφανίστηκε στο ντίζελ και στα καύσιμα αεροσκαφών. Αυτό που ξεκίνησε ως προειδοποίηση από τον Διεθνή Οργανισμό Ενέργειας (IEA) μετατράπηκε σε πραγματικές διαταραχές. Η γερμανική αεροπορική εταιρεία Lufthansa ανακοίνωσε ήδη την ακύρωση 20.000 πτήσεων λόγω έλλειψης καυσίμων, ενώ η ολλανδική Transavia προχώρησε επίσης σε περικοπές δρομολογίων για Μάιο και Ιούνιο. Στοιχεία της IATA δείχνουν ότι οι τιμές καυσίμων αεροσκαφών στην Ευρώπη αυξήθηκαν πάνω από 105% σε ετήσια βάση.
Η μείωση της προσφοράς υγραερίου (LPG) και νάφθας ανάγκασε τις πετροχημικές βιομηχανίες να περιορίσουν την παραγωγή πολυμερών, επιδεινώνοντας τις απώλειες στον κλάδο. Οι καταναλώτριες χώρες στηρίχθηκαν στα υπάρχοντα αποθέματα για να μειώσουν το σοκ. Τα παγκόσμια αποθέματα αργού και διυλισμένων προϊόντων ανέρχονται περίπου σε 8,2 δισεκατομμύρια βαρέλια, με περίπου τα μισά να βρίσκονται σε χώρες του ΟΟΣΑ.
Τα μέλη του IEA συμφώνησαν τον Μάρτιο να απελευθερώσουν 400 εκατομμύρια βαρέλια από τα στρατηγικά αποθέματα έκτακτης ανάγκης, όμως τέτοια μέτρα μπορούν μόνο να καθυστερήσουν βαθύτερες διαταραχές. Δεν επιλύουν τη δομική ζημιά που εξελίσσεται στα δίκτυα παραγωγής και διανομής.
Δομικές ζημιές και περιορισμένη ανακούφιση
Η έκταση των ζημιών στις ενεργειακές υποδομές του Περσικού Κόλπου είναι σημαντική. Ο Φατίχ Μπιρόλ, διευθυντής του IEA, προειδοποίησε ότι η ενεργειακή παραγωγή που χάθηκε λόγω της σύγκρουσης μπορεί να χρειαστεί περίπου δύο χρόνια για να αποκατασταθεί. Οι αποστολές που συνδέονταν με προπολεμικά συμβόλαια συνεχίζονται, αλλά οι νέες φορτώσεις δεξαμενόπλοιων σταμάτησαν τον Μάρτιο, διακόπτοντας τις ροές προς την Ασία.
Τα πετρελαιοπαραγωγά κράτη του Κόλπου υφίστανται το μεγαλύτερο πλήγμα. Εγκαταστάσεις έχουν δεχθεί επιθέσεις, η παραγωγή έχει μειωθεί και οι απώλειες αυξάνονται καθημερινά. Μια πλήρης αποτίμηση των ζημιών παραμένει δύσκολη, αν και οι εκτιμήσεις δείχνουν ότι η αποκατάσταση θα απαιτήσει αρκετά χρόνια.
Η παραγωγική ικανότητα της Σαουδικής Αραβίας έχει υποστεί μετρήσιμες ζημιές. Το Κατάρ έχει χάσει σχεδόν το ένα πέμπτο της παραγωγής υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG), ένα κενό που δεν θα καλυφθεί γρήγορα. Σε όλη την περιοχή, περίπου 2,4 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως διυλιστικής ικανότητας βρίσκονται εκτός λειτουργίας. Περίπου το 10% της παγκόσμιας παραγωγής αργού παραμένει διαταραγμένο, ένα έλλειμμα που δεν μπορεί να καλυφθεί όσο το Ορμούζ παραμένει κλειστό.
Ακόμη και υπό ευνοϊκές συνθήκες, μια εκεχειρία και η επαναλειτουργία του στενού δεν θα έφερναν άμεση ομαλοποίηση. Οι αγορές θα χρειάζονταν τουλάχιστον 6 μήνες για να σταθεροποιηθούν.
Περιορισμένες εναλλακτικές
Η Σαουδική Αραβία επιβεβαίωσε επίσης μείωση κατά 600.000 βαρέλια ημερησίως στην παραγωγική της ικανότητα και πτώση κατά 700.000 βαρέλια στις ροές μέσω του αγωγού East–West Pipeline. Αυτή η διαδρομή, που συνδέει τα πεδία του Κόλπου με την Ερυθρά Θάλασσα, υπήρξε κεντρικής σημασίας για τη διατήρηση των εξαγωγών. Η ζημιά σε έναν σταθμό άντλησης λίγο μετά την ανακοίνωση της εκεχειρίας ανέδειξε την ευαλωτότητά του.
Πρόσθετα πλήγματα σε εγκαταστάσεις μείωσαν την παραγωγή κατά περίπου 300.000 βαρέλια ημερησίως. Συνολικά, η παραγωγική ικανότητα της Σαουδικής Αραβίας έχει μειωθεί τουλάχιστον κατά 5%. Ακόμη και αν το Ορμούζ ανοίξει ξανά, το βασίλειο θα δυσκολευτεί να αντισταθμίσει πλήρως τις χαμένες ποσότητες.
Η θέση του Κατάρ ως βασικού προμηθευτή LNG έχει επίσης υπονομευθεί. Μετά από επιθέσεις που συνδέονται με τη γενικότερη σύγκρουση, το βιομηχανικό συγκρότημα Ρας-Λαφφάν υπέστη ζημιές που θα χρειαστούν χρόνια για να αποκατασταθούν. Η QatarEnergy εκτιμά ότι περίπου το 17% της εξαγωγικής ικανότητας LNG έχει επηρεαστεί, με χρονικό ορίζοντα αποκατάστασης από τρία έως πέντε χρόνια.
Οι επιπτώσεις επεκτείνονται ακόμη περισσότερο.
Μια μονάδα gas-to-liquids που λειτουργεί από κοινού με τη Shell έχει επίσης πληγεί, μειώνοντας τη δυναμικότητα για τουλάχιστον έναν χρόνο. Ετήσιες απώλειες περίπου 12,8 εκατομμυρίων τόνων LNG αναμένονται πλέον.
Ρωγμές εντός του OPEC και περιφερειακές επιπτώσεις
Η απόφαση των ΗΑΕ να αποχωρήσουν από τον OPEC σηματοδοτεί μια σημαντική μετατόπιση εντός του ενεργειακού μπλοκ. Τόσο οι οικονομικές πιέσεις όσο και οι πολιτικές εντάσεις φαίνεται να διαμόρφωσαν αυτή την κίνηση. Η μακροχρόνια δυσαρέσκεια για τις ποσοστώσεις παραγωγής συνδυάστηκε με την οικονομική πίεση που επέβαλε ο πόλεμος.
Η αποχώρηση πιθανότατα θα εντείνει τις τριβές με τη Σαουδική Αραβία, ενώ παράλληλα εγείρει ευρύτερα ερωτήματα για τη συνοχή του ίδιου του OPEC. Δεν θα ήταν υπερβολή να πούμε ότι το Ντουμπάι δεν έλαβε αυτή την απόφαση μόνο του. Θα πρέπει να θεωρηθεί ως μια νέα φάση στα σχέδια της Ουάσιγκτον και του Τελ Αβίβ να δημιουργήσουν ρήγμα στον Κόλπο και να αποδυναμώσουν τον καρτελικό χαρακτήρα του OPEC. Με την απόφαση που τέθηκε σε ισχύ την 1η Μαΐου, τα ΗΑΕ τερματίζουν τη 58χρονη συμμετοχή τους στο καρτέλ.
Η σύγκρουση αποκάλυψε επίσης τις ευπάθειες στις ίδιες τις ενεργειακές υποδομές των ΗΑΕ.
Οι ενεργειακές αρτηρίες της περιοχής υπό πίεση
Διυλιστήρια του Κουβέιτ έχουν δεχθεί επανειλημμένα πλήγματα, αλλά παραμένουν σε λειτουργία. Πριν από τον πόλεμο, ήταν σημαντικοί προμηθευτές καυσίμων αεροσκαφών προς την Ευρώπη και διυλισμένων προϊόντων προς την Ασία. Οι διαταραχές σε αυτές τις ροές έχουν εντείνει τις ανησυχίες για την προμήθεια και στις δύο περιοχές.
Το Ιράκ, ο δεύτερος μεγαλύτερος παραγωγός πετρελαίου του OPEC, υπήρξε από τις πιο βαριά πληγείσες χώρες λόγω της έλλειψης εναλλακτικών εξαγωγικών διαδρομών. Το ουσιαστικό κλείσιμο του στενού ανάγκασε τη χώρα να σταματήσει πάνω από τα τρία τέταρτα της παραγωγής της, μειώνοντας την παραγωγή από 4,3 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως σε περίπου 800.000. Οι επιθέσεις σε υποδομές, επιδείνωσαν περαιτέρω την κρίση.
Οι εσωτερικές διαιρέσεις του Ιράκ περιπλέκουν ακόμη περισσότερο την κατάσταση, με ανταγωνιστικούς παράγοντες που υποστηρίζονται από περιφερειακές δυνάμεις. Ακόμη και αν η τρέχουσα σύγκρουση υποχωρήσει, η χώρα παραμένει εκτεθειμένη σε νέα αστάθεια.
Το Ιράν έχει δεχθεί πολλαπλά πλήγματα που στόχευσαν αποθήκες καυσίμων και ενεργειακές εγκαταστάσεις, συμπεριλαμβανομένων επιθέσεων στο κοίτασμα φυσικού αερίου South Pars. Αν και οι βασικές εξαγωγικές υποδομές στο νησί Kharg έχουν σε μεγάλο βαθμό αποφύγει σοβαρές ζημιές, αρκετές μονάδες παραγωγής έχουν τεθεί εκτός λειτουργίας.
Παρά την οικονομική πίεση, ο πόλεμος έχει προκαλέσει έναν βαθμό εσωτερικής συσπείρωσης. Η πιο δύσκολη φάση μπορεί να έρθει μετά το τέλος των εχθροπραξιών, όταν η χώρα θα πρέπει να επιχειρήσει να σταθεροποιήσει τόσο την οικονομία όσο και τον ενεργειακό της τομέα.
Το Ομάν έχει υποστεί συγκριτικά περιορισμένες αναταραχές και ενδέχεται να βρεθεί σε πιο σταθερή θέση σε σχέση με τους γείτονές του. Οι δραστηριότητες στο λιμάνι της Σαλαλάχ έχουν επηρεαστεί, με αποτέλεσμα η δανέζικη A.P. Moller - Maersk να αναστείλει τις λειτουργίες της, ωστόσο η έκταση των ζημιών παραμένει περιορισμένη.
Το Μπαχρέιν αποτελεί διαφορετική περίπτωση, καθώς κήρυξε ανωτέρα βία στις 9 Μαρτίου μετά από επίθεση στο διυλιστήριο Σίτρα, ουσιαστικά κλείνοντας τις λειτουργίες του. Οι ζημιές είναι σοβαρές και η πλήρης αποκατάσταση μπορεί να χρειαστεί μήνες. Ακόμη πιο πιεστικό για το Μπαχρέιν είναι το εσωτερικό κοινωνικό μέτωπο, με τις εντάσεις μεταξύ της σουνιτικής κυβερνώσας μειονότητας και της σιιτικής πλειοψηφίας να αυξάνουν τους φόβους για νέα εξέγερση.
Παγκόσμιες επιπτώσεις και μεταβαλλόμενες ισορροπίες
Οι συνέπειες της σύγκρουσης επεκτείνονται πολύ πέρα από τον Κόλπο. Οι αναδυόμενες οικονομίες της Νότιας Ασίας και η Ιαπωνία έχουν επωμιστεί από τα μεγαλύτερα κόστη, όπως αναμενόταν. Η Κίνα φαίνεται καλύτερα τοποθετημένη, επωφελούμενη εν μέρει από την προετοιμασία της και τη σχετική αποδυνάμωση των περιφερειακών ανταγωνιστών της.
Οι εντάσεις στο Στενό της Μαλάκκας προσθέτουν ένα ακόμη επίπεδο αβεβαιότητας, αυξάνοντας την πιθανότητα περαιτέρω διαταραχών στις παγκόσμιες εμπορικές διαδρομές.
Η Ευρώπη επίσης αναμένεται να επωμιστεί σημαντικό μέρος του βάρους. Το ενεργειακό κόστος έχει ήδη εκτοξευθεί μετά τον πόλεμο Ρωσίας–Ουκρανίας, και η τρέχουσα κρίση επηρεάζει τόσο τις ελλείψεις εφοδιασμού όσο και τις πληθωριστικές πιέσεις.
Αντίθετα, οι ενεργειακά πλούσιες οικονομίες της Αμερικής είναι καλύτερα προστατευμένες, ενώ τα κράτη που εξαρτώνται από εισαγωγές αντιμετωπίζουν αυξανόμενη πίεση. Η Αφρική παρουσιάζει παρόμοια εικόνα, με παραγωγούς όπως η Αλγερία και η Νιγηρία να ενδέχεται να ωφεληθούν, ενώ άλλες χώρες παραμένουν ευάλωτες.
Μακροπρόθεσμη αβεβαιότητα
Οι ζημιές που προκάλεσε η κρίση του Ορμούζ θα χρειαστούν τουλάχιστον 2 χρόνια για να αντιμετωπιστούν και πιθανότατα περισσότερο. Οι προβλέψεις για την παγκόσμια ανάπτυξη το 2026 ήδη αναθεωρούνται προς τα κάτω.
Ακόμη και υπό σχετικά σταθερές συνθήκες, το οικονομικό κόστος θα επιβαρύνει σημαντικά τόσο τους παραγωγούς του Κόλπου όσο και τις οικονομίες της Ασίας και της Ευρώπης. Η επιβράδυνση της ανάπτυξης στην Ανατολική και Νότια Ασία ειδικότερα έχει ευρύτερες συνέπειες για την παγκόσμια ζήτηση.
Οι τιμές του αργού πετρελαίου δύσκολα θα επιστρέψουν σύντομα στα προπολεμικά επίπεδα των 70 δολαρίων. Τα κόστη μεταφοράς, ασφάλισης και ναύλων θα παραμείνουν αυξημένα, τροφοδοτώντας ευρύτερο πληθωρισμό στα εμπορεύματα. Οι αδυναμίες του παγκόσμιου χρηματοπιστωτικού συστήματος αναμένεται να βαθύνουν ως αποτέλεσμα.
Καθώς διαμορφώνεται μια νέα ισορροπία, περαιτέρω εντάσεις φαίνονται πιθανές. Οι μακροπρόθεσμες συνέπειες μπορεί να ξεπεράσουν τις ενεργειακές αγορές και να διασταυρωθούν με τις πιέσεις της κλιματικής κρίσης που συνεχίζουν να εντείνονται στο παρασκήνιο.