Και κάθε φορά, η βασική ευαλωτότητα παραμένει άθικτη. Το 2024, το 95% του πετρελαίου και το 88% του φυσικού αερίου που καταναλώθηκαν στην ΕΕ ήταν εισαγόμενα. Η αντικατάσταση του ρωσικού αερίου με LNG από τις ΗΠΑ και το Κατάρ δεν έλυσε το πρόβλημα· απλώς άλλαξε τον προμηθευτή.
Τα ορυκτά καύσιμα εξακολουθούν να κυριαρχούν στην ενεργειακή χρήση της Ευρώπης εκτός του τομέα ηλεκτροπαραγωγής.
Το ευρωπαϊκό σύστημα ηλεκτρικής ενέργειας έχει μετασχηματιστεί. Το 2025, η αιολική και η ηλιακή ενέργεια ξεπέρασαν για πρώτη φορά τα ορυκτά καύσιμα στην ηλεκτροπαραγωγή στην Ευρώπη, με πάνω από το 70% της ηλεκτρικής ενέργειας να προέρχεται πλέον από ανανεώσιμες πηγές και πυρηνική ενέργεια. Το μερίδιο των ορυκτών καυσίμων στην ηλεκτροπαραγωγή της ΕΕ έπεσε από 53% το 2005 σε 29% το 2024. Όμως η ηλεκτρική ενέργεια αντιστοιχεί μόνο στο 23% της συνολικής ενεργειακής κατανάλωσης της Ευρώπης. Αν κοιτάξει κανείς τα υπόλοιπα, η εικόνα σκοτεινιάζει αισθητά.
Οι μεταφορές εξακολουθούν να βασίζονται κατά 92% σε ορυκτά καύσιμα. Τα κτίρια, κατά 71%. Η βιομηχανία, κατά 61%. Τα ποσοστά αυτά περιλαμβάνουν ήδη την καθαρότερη ηλεκτρική ενέργεια που εισέρχεται σε κάθε τομέα, και παρ’ όλα αυτά παραμένουν επίμονα υψηλά. Το επιχείρημα για νέες άδειες εξόρυξης και τερματικούς σταθμούς LNG επανέρχεται ξανά, όμως η ευρωπαϊκή παραγωγή πετρελαίου και φυσικού αερίου φθίνει εδώ και δεκαετίες και δεν μπορεί να αναιρέσει την εξάρτηση από εισαγωγές που έχει δημιουργηθεί. Η μόνη βιώσιμη λύση είναι να μειωθεί εξαρχής η ζήτηση για ορυκτά καύσιμα: αντλίες θερμότητας αντί για λέβητες αερίου, ηλεκτρικά οχήματα αντί για κινητήρες εσωτερικής καύσης, ενεργειακή αποδοτικότητα και εξηλεκτρισμός της βιομηχανίας.
Πόσο μακριά μπορεί να φτάσει ο εξηλεκτρισμός της βιομηχανίας;
Αυτό το τελευταίο στοιχείο βρίσκεται στο επίκεντρο της έκθεσης High Voltage, μιας νέας μελέτης του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, που εκπονήθηκε από το Environmental Change Institute σε συνεργασία με τους οργανισμούς Ember, Energy Innovation και NRDC. Οι δύο ανεξάρτητες γραμμές αποδεικτικών στοιχείων καταλήγουν στο ίδιο συμπέρασμα. Έως και το 90% της ενεργειακής ζήτησης της βιομηχανίας θα μπορούσε τελικά να εξηλεκτριστεί με υπάρχουσες και αναδυόμενες τεχνολογίες. Ο μέσος όρος για σενάρια υψηλής φιλοδοξίας έως το 2050 είναι 51%, με ανώτατο όριο 84% υπό τις πιο ευνοϊκές προϋποθέσεις.
Η «ασπίδα» καθαρής ενέργειας
Πρόσφατη ανάλυση της CREA δείχνει πώς λειτουργεί στην πράξη η «ασπίδα» καθαρής ενέργειας. Όσο μεγαλύτερο είναι το μερίδιο καθαρής ηλεκτρικής ενέργειας σε μια χώρα, τόσο λιγότερο επηρεάζονται οι τιμές ρεύματος όταν αυξάνονται οι τιμές του φυσικού αερίου.
Το μοτίβο είναι συνεπές στα δεδομένα. Οι χώρες με περισσότερη καθαρή ηλεκτρική ενέργεια βλέπουν πολύ μικρότερη μετακύλιση των τιμών του αερίου στους λογαριασμούς ρεύματος.
Η Σουηδία, με 99% καθαρή ενέργεια, είναι σχεδόν ανεπηρέαστη από το αέριο. Το Ηνωμένο Βασίλειο, όπου το αέριο καθορίζει την τιμή ηλεκτρικής ενέργειας πάνω από το 90% του χρόνου, έχει από τις υψηλότερες τιμές ρεύματος μεταξύ των μεγάλων οικονομιών — αν και ο Εθνικός Διαχειριστής Ενέργειας προβλέπει ότι μέχρι το 2030 το αέριο θα καθορίζει τις τιμές μόνο περίπου στο 15% του χρόνου. Η κατεύθυνση είναι σαφής, εφόσον ακολουθήσουν και οι πολιτικές αποφάσεις.
Η Ισπανία και η Πορτογαλία, μετά από αύξηση 74% στην ηλιακή ενέργεια από το 2022, έχουν την τρίτη χαμηλότερη ευαισθησία στην ΕΕ.
Η Πολωνία αποτελεί προειδοποιητικό παράδειγμα. Η καθαρή ενέργεια αυξήθηκε κατά 48%, αλλά η παραγωγή από μονάδες φυσικού αερίου αυξήθηκε κατά 132%, καθώς ο άνθρακας αντικαταστάθηκε από αέριο αντί για ανανεώσιμες πηγές. Η.. ευαισθησία στις τιμές του αερίου αυξήθηκε τελικά κατά 87%.
Ο μηχανισμός είναι απλός: το αέριο καθορίζει την τιμή της ηλεκτρικής ενέργειας όταν βρίσκεται στο οριακό κόστος. Η καθαρή ενέργεια σπάει αυτή τη σύνδεση μόνο όταν κυριαρχεί στην αγορά. Τα δεδομένα πλέον δείχνουν, χώρα προς χώρα, πόσο αξίζει αυτή η κυριαρχία.
Θετικά παραδείγματα
Το Πακιστάν, παρότι δεν αποτελεί ευρωπαϊκή περίπτωση, δείχνει πώς οι κρίσεις μπορούν να επιταχύνουν την ενεργειακή μετάβαση στην πράξη. Μετά την εκτίναξη των τιμών LNG το 2022, γνώρισε μια «από τα κάτω» έκρηξη στην ηλιακή ενέργεια, η οποία την κατέστησε τη μεγαλύτερη πηγή ηλεκτρικής ενέργειας στη χώρα, μπροστά από το αέριο, τον άνθρακα, τα υδροηλεκτρικά και την πυρηνική ενέργεια, και πλέον λειτουργεί ως ασπίδα απέναντι στην κρίση του Ορμούζ.
Οι κρίσεις συνεχίζονται. Οι εναλλακτικές λύσεις είναι πλέον φθηνότερες, άφθονες και καλά κατανοητές. Το αν η Ευρώπη θα παραμείνει εκτεθειμένη ή αν τελικά θα αντιμετωπίσει τη δομική αιτία της ευαλωτότητάς της είναι μια απόφαση που θα ληφθεί αυτή τη δεκαετία — από τις κυβερνήσεις, όχι από τους εξαγωγείς ορυκτών καυσίμων.